Бабеттің тойы

Кіріспе

Габриэль Аксельдің 1987 жылғы фильмі, Карен Бликсеннің 1958 жылғы "Бабеттің тойы" атты қысқа әңгімесі.

"Бабеттің тойы" (Babettes Gæstebud) – Габриэль Аксельдің режиссерлік еткен 1987 жылғы даниялық драмалық фильмі. Сценарийін Аксель жазды, ол Исак Динесен (Карен Бликсен)нің 1958 жылғы осы аттас әңгімесіне негізделген. Фильмді Джесс Бетцер, Бо Кристенсен және Бенни Корзен Дания кино институтының қаржысымен шығарды. Басты рөлдерде: Стефан Одран, Биргитт Федерспиль және Бодил Кьер. "Бабеттің тойы" кеңінен сыншылардың мақтауына ие болды және "Оскар" сыйлығын "Ең үздік шетелдік фильм" номинациясында жеңіп алған алғашқы даниялық фильм болды. Бұл Бликсеннің әңгімесі бойынша түсірілген алғашқы даниялық кинофильмі. Фильм 1987 жылғы Канн кинофестивалінің "Un Certain Regard" бөлімінде көрсетілді.

Сюжет

Қарт және ізгі ниетті протестант әйелдері Мартин мен Филиппа 19 ғасырдағы Данияда, Ютландияның шалқары батыс жағалауындағы шағын ауылда тұрады. Олардың қайтыс болған әкесі өзінің пиетистік үйірмесін құрған пастор болған. Жаңа мүшелердің жетіспеуіне байланысты, қартайған әйелдер азайып бара жатқан қарт қауымға жетекшілік етеді. Елу тоғыз жыл бұрын, қарындастардың көптеген күйеуге талапкерлері болған, бірақ олардың әкесі оларды қабылдамайды, өйткені ол әйелдердің көмегін сақтап, пасторлық миссиясын одан әрі жалғастырғысы келеді. Мартинге Ютландияға келген жас швед кавалерия офицері Лоренс Лёвенхильм тарапынан уәде берілген. Филиппаға Париж операсының әйгілі баритоны Ахилл Папин қызығушылық танытады, ол қазіргі уақытта демалыста. Екі қарындас та күйеулерін қабылдамай, әкесінің жанында қалуға шешім қабылдайды. Отыз бес жылдан кейін Бабет Херсант олардың есігінде пайда болады. Ол Папиннен келген хатты алып жүреді, онда ол Париждің контрреволюциялық құнжырларынан қашқан болып, оны үй шаруасы ретінде ұсынады. Әйелдер Бабетті жұмысқа ала алмайды, бірақ ол тегін жұмыс істеуге өтінеді. Бабет келесі он төрт жыл бойы олардың аспазы болып қызмет етеді, қауымның қанағаттандырылмаған табиғатына тән қарапайым тағамдардың жақсартылған нұсқаларын дайындап, олардың және басқа жергілікті тұрғындардың құрметін иеленеді. Жылдар өте келе, әйелдер қауым мүшелері арасындағы дау-жанжалдың күшеюіне қатты алаңдайды. Бабет те мазасыз, бір кезде ол дауды қатаң сөгіспен тоқтатады. Бабеттің бұрынғы өмірімен байланысты жалғыз нәрсе - лотерея билеты. Париждік досы жыл сайын билетті жаңартады. Бір күні ол лотереяда 10 000 франк жеңіп алады. Жеңісінен кейін ол әкесінің жүз жылдық мерейтойына орай әйелдер мен олардың кішкентай қауымы үшін кешкі ас дайындауға шешім қабылдайды. Бұл жай ғана той емес, Бабеттің алғысын білдіруінің көрінісі, өзін-өзі құрбан ету. Әйелдер Бабеттің тамағын да, оның "нағыз француз кешкі асын" жасау үшін төлеу туралы ұсынысын да қабылдайды. Бабет өзінің жүрегімен Париждегі жақын туысын тойға қажетті заттарды жинауға жібереді. Құрамында көптеген, сәнді және экзотикалық ингредиенттер бар, олардың келуіне ауыл тұрғындары қатты таңғалып, пікір алады. Әр түрлі бұрын-соңды көрілмеген ингредиенттер келіп, дайындық басталғанда, әйелдер тамақ сезімдік ләззаттың күнәсына айналуынан, тіпті жамандыққа айналуынан қорқа бастайды. Жедел кеңесте әйелдер мен қауым мүшелері тамақты жеуге келіседі, бірақ оның қызығушылығы туралы сөйлемейді және кешкі ас кезінде тамақ туралы ештеңе айтпайды. Мартиннің бұрынғы күйеуі Лоренс, қазір әйгілі генерал, патшайымның сарайындағы мүшесіне үйленген, оның әпкесі, ескі пастордың қауымының мүшесі және жергілікті помещица қонағы ретінде келеді. Ол басқа қонақтардың қатал жоспарларын білмейді және әлемдік адам және Париждегі бұрынғы атташе ретінде ол дастарқанда отырған жалғыз адам, ол тамақ туралы пікір білдіруге лайық. Ол қонақтарға осыдан бірнеше жыл бұрын Париждегі әйгілі "Англия кафесінде" жеген тамағы мен сусындарымен салыстырып, олар туралы көп мәлімет береді. Басқа тойлаушылар өздерінің тамақтан алған ләззаттары туралы пікір білдіруден бас тартса да, Бабеттің сыйлықтары олардың сенімсіздіктерін және ырым-жырымдарын жояды, оларды физикалық және рухани жағынан көтеріп, жаңартады. Ескі кінәлар кешіріледі, ескі махаббаттар қайта жаныланады және адам рухының мистикалық құтқарылуы дастарқан үстінде орналасады. Әйелдер Бабеттің Париже қайтып кетеді деп ойлайды. Бірақ ол барлық ақшасы біткенін және ешқайда кетпейтінін айтқанда, олар қатты қорқып қалады. Бабет бұрын Café Anglais бас аспазы болғанын, онда он екі адамға арналған кешкі ас 10 000 франкқа тұратынын айтады. Мартин жылап: "Енді сен өмір бойы кедей боладың", - дейді, оған Бабет: "Суретші ешқашан кедей болмайды" деп жауап береді. Содан кейін Филиппа: "Бұл соңғы сөз емес, Бабет. Жұмақта сен Құдай сенің қандай болуды ойлаған болсаң, сондай ұлы суретші боласың" деп, көзінен жас тамшылатып: "Ой, сен періштелерді қаншалықты таңғалдырасың!" дейді.

The elderly and pious Protestant sisters Martine and Filippa live in a small village on the remote western coast of Jutland in 19th century Denmark. Their late father was a pastor who founded his own Pietistic conventicle. Lacking new converts, the aging sisters preside over a dwindling, elderly congregation. Forty nine years before, the sisters have many suitors, but their father rejects them, as he wishes to retain the assistance of the women to further his pastoral mission. Martine is courted by a young Swedish cavalry officer, Lorens Löwenhielm, who is visiting Jutland. Filippa is courted by a famous baritone Achille Papin, from the Paris Opera, who is currently on hiatus. Both sisters decide to spurn their suitors and stay with their father. Thirty five years later, Babette Hersant appears at their door. She carries a letter from Papin which explains that she is a refugee from counter revolutionary bloodshed in Paris and recommends her as a housekeeper. The sisters cannot afford to employ Babette, but she begs to work for free. Babette serves as their cook for the next fourteen years, producing improved versions of the bland meals typical of the abstemious nature of the congregation and gaining their respect, and that of the other locals. As the years go by, the sisters are deeply distressed by the increasing number of disputes between the congregants. Babette is also troubled, and at one point, interrupts the arguments with a stern rebuke. Babette's only link to her former life is a lottery ticket. A Parisian friend annually renews the ticket. One day, she wins the lottery and receives 10,000 francs. After her win she decides to prepare a dinner for the sisters and their small congregation on the occasion of the founding pastor's hundredth birthday. More than just a feast, the meal is an outpouring of Babette's appreciation, an act of self sacrifice. The sisters accept both Babette's meal and her offer to pay for the creation of a "real French dinner." Babette arranges for her nephew to go to Paris and gather the supplies for the feast. The ingredients are plentiful, sumptuous and exotic, and their arrival causes much consternation and discussion among the villagers. As the various never before seen ingredients arrive and preparations commence, the sisters begin to worry that the meal will become a sin of sensual luxury, if not some form of devilry. In a hasty conference, the sisters and the congregation agree to eat the meal, but to forgo speaking of any pleasure in it and to make no mention of the food during the dinner. Martine's former suitor, Lorens, now a famous general married to a member of the Queen's court, comes as the guest of his aunt, the local lady of the manor and a member of the old pastor's congregation. He is unaware of the other guests' austere plans and as a man of the world and former attaché in Paris, he is the only person at the table qualified to comment on the meal. He regales the guests with abundant information about the extraordinary food and drink, comparing it to a meal he enjoyed years earlier at the famous Café Anglais in Paris. Although the other celebrants refuse to comment on the earthly pleasures of their meal, Babette's gifts break down their distrust and superstitions, elevating them physically and spiritually. Old wrongs are forgiven, ancient loves are rekindled and a mystical redemption of the human spirit settles over the table. Bereft, the sisters assume that Babette will return to Paris. However, when she says that all of her money is gone and that she is not going anywhere, the sisters are aghast. Babette then reveals that she was formerly the head chef of the Café Anglais, where a dinner for twelve cost 10,000 francs. Martine tearfully says, "Now you will be poor the rest of your life", to which Babette replies, "An artist is never poor." Filippa then says: "But this is not the end, Babette. In paradise you will be the great artist God meant you to be" and then embraces her with tears in her eyes saying: "Oh, how you will enchant the angels! ".

Өндіріс

Blixen-нің алғашқы әңгімесі Норвегияның Берлевог портындағы, ұзақ фьордтағы түрлі-түсті ағаш үйлермен бейнеленген, дәл емес ортада өрбиді. Дегенмен, Аксель Норвегиядағы жерлерді зерттеген кезде, олардың тым әдемі екенін және «жақсы туристік буклетке» ұқсайтынын анықтады. Ол көріністі Батыс Ютландияның жел шабатын жағалауына көшірді және өзінің суретшісі Свен Вихманнан көрініссіз немесе мүлдем тартымдылығы жоқ шағын сұр ауыл салуын сұрады. 1250 жыл шамасында Лонструп ауылының жанындағы теңіз жағалауындағы шалқар жартасқа салынған қарапайым романдық стильдегі Мэруп шіркеуі фон ретінде пайдаланылды. Қызығы, Берлевог ауылы фьордта емес, тікелей Баренц теңізінде орналасқан және Аксельдің көрігіне ұқсас күшті желге ұшырайды. Аксель кемелермен толы портының орнына, жағалаудағы балықшылардың қайықтарын бейнеледі. Оның айтуынша, бұл өзгерістер Бликсеннің Бабеттің өмірін толыққанды шеттеуде бейнелеуін күшейтуге бағытталған. «Жазбада көп нәрсе жақсы жұмыс істейді, бірақ суреттерге аударғанда, ол бірдей әсер мен сезімді бермейді. Мен жасаған барлық өзгерістер Карен Бликсенге адал болу үшін жасалды». – Габриэль Аксель. Бабеттің басты рөлі бастапқыда Катрин Деневке ұсынылды. Денев рөлге қызығушылық танытты, бірақ ол бұрынғы әрекеттерінде сынға ұшырағандықтан, әдеттегі «әдемі әйел» рөлінен ауытқуға қатысты алаңдады. Аксель сценарийді Одранға берді, оған Денев рөлді қарастырып жатқанын айтты және одан ертеңге дейін жауап бере ала ма деп сұрады. Одран екі сағаттан кейін қоңырау шалып, рөлді қалайтынын мәлімдеді. Келесі күні Денев рөлден бас тартты және Одран ресми түрде бекітілді. Басқа екі маңызды рөл – қарт бойжеткен әпкелер Филиппа мен Мартиннің рөлі болды. Бір кезде үміткер әнші болған Филиппаның рөлін Дания театрының бірінші ханымы және Бодил сыйлығының иесі Бодил Кьер сомдады. 1955 жылғы Карл Дрейердің «Ордет» фильмімен танымал болған Биргитте Федерспиль, сүйкімді Мартин рөлін ойнады. Швеция генералы Лоренс Лёвенхиельмнің рөлін, Мартиннің бұрынғы күйеуі, Ярл Кулле және швед сарайының ханымы Биби Андерссон қабылдады. Екеуі де Ингмар Бергманның сүйікті актерлері ретінде халықаралық деңгейде танылды және оның көптеген фильмдерінде ойнады. Қарт ауыл тұрғындарының тобы Дания актерлерінен құралды, олардың көпшілігі Карл Теодор Дрейердің фильмдеріндегі рөлдерімен танымал болды. Олардың ішінде Лисбет Мовин – Ескі Жесір, Пребен Лердорф Рай – Капитан, Аксель Строби – Жүргізуші, Бендт Роте – Ескі Нильсен және Эббе Роде – Кристофер рөлдерін сомдады. Фильмнің баяндаушысы ретінде танымал Дания актрисасы Гита Нёрби таңдалды. Өндіріс кеңесшілері Аксельге баяндаушыны пайдаланудың көне сәнге енгендігіне шағымдасса да, Аксель оны пайдалану туралы талапкер болды. Ол бұл көне сән емес, тек қажеттілік туралы екенін айтты: «Егер баяндаушы қажет болса, онда біреуін пайдаланады».

Blixen's original story takes place in the Norwegian port town of Berlevåg, albeit in an inaccurate setting of multi coloured wooden houses on a long fjord. However, when Axel researched locations in Norway, he found the settings were too idyllic and resembled a "beautiful tourist brochure". He shifted the location to the flat windswept coast of western Jutland and asked his set designer, Sven Wichmann, to build a small grey village offering very few or no attractions. Mårup Church, a plain Romanesque church built around 1250 on a remote seaside cliff near the village of Lønstrup, was used as a backdrop. Somewhat ironically, the actual village of Berlevåg is not on a fjord, but directly on the Barents Sea, and is subject to strong winds—very much similar to Axel's vision. Axel altered the setting from a ship filled harbor to fishermen's rowboats on a beach. He said the changes would highlight Blixen's vision of Babette's life in near complete exile. blockquote|There is a lot that works in writing, but when translated to pictures, it doesn't give at all the same impression or feeling. All the changes I undertook, I did to actually be faithful to Karen Blixen. – Gabriel Axel The title character of Babette was initially offered to Catherine Deneuve. Deneuve was interested in the part but was concerned because she had been criticized in her past attempts to depart from her usual ‘sophisticated woman’ roles. Axel gave the script to Audran, told her that Deneuve was contemplating the role, and asked her if she might be able to respond before the next day. Audran called two hours later and said she wanted the role. The following day, Deneuve declined and Audran was officially cast. Two other major parts were the characters of the elderly maiden sisters, Phillipa and Martine. Phillipa, the once promising singer, was portrayed by Bodil Kjer, considered the first lady of Danish theater and namesake of the Bodil Award. Birgitte Federspiel, best known for Carl Dreyer's 1955 classic film Ordet, was cast as the staid, lovelorn Martine. The role of the Swedish General Lorens Löwenhielm, the former suitor of Martine, was accepted by Jarl Kulle and the Swedish Court Lady by Bibi Andersson. Both had achieved international recognition as two of Ingmar Bergman's favorite actors, appearing in many of his films. The group of elderly villagers was composed of Danish actors, many of whom were well known for their roles in the films of Carl Theodor Dreyer. These included Lisbeth Movin as the Old Widow, Preben Lerdorff Rye as the Captain, Axel Strøbye as the Driver, Bendt Rothe as Old Nielsen and Ebbe Rode as Christopher. The popular Danish actress Ghita Nørby was cast as the film's narrator. Although production consultants complained to Axel that the use of a narrator was too old fashioned, Axel was adamant about using one. He said it was not about being old fashioned but only about the need: "If there is need for a narrator, then one uses one."

Қабылдау

1987 жылы шыққаннан кейін «Бабеттің тойы» жағымды пікірлер алды. Фильм 1987 жылы «Оскар» сыйлығында «Ең үздік шетелдік фильм» сыйлығын жеңіп алды. Сонымен қатар, ол BAFTA сыйлығын «Ең үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша иеленді. Данияда фильм «Жылдың үздік даниялық фильмі» үшін «Бодил» және «Роберт» сыйлықтарын жеңіп алды. Фильм сонымен қатар бірнеше марапаттарға ұсынылды және/немесе жеңіп алды, оның ішінде «Алтын глобус» номинациясы, «Гран-при» (Бельгия киносыншылары қауымдастығы) сыйлығы және Канн кинофестивалінің арнайы жүлдесі. Rotten Tomatoes сайтында 34 рецензия негізінде фильм 97% «Жаңа» рейтингін сақтап, 8.5/10 орташа балл алды. Сайттың консенсусы: «Сүйкімді әрі мұңды «Бабеттің тойы» – адамдар арасындағы күрделі қарым-қатынастарды, сенімдерді және суретші болудің мәнін зерттейтін мәңгілік скандинавиялық лаззат». Filmin Metacritic-те 18 сыншының пікіріне негізделген орташа балл 100-ден 78, бұл «жалпы жағымды пікірлерді» көрсетеді. Фильмнің шығуынан кейін бірнеше мейрамханалар фильмдегі мәзірді қайта жасай ұсынды. Бұл фильмін Альтон Браун, Папа Франциск, Роуэн Уильямс, Ричард Гир және Стэнли Туччи жақсы көреді (оның «Дәм» атты тағамдық мемуарында айтылғандай).

Үй бейнесі

Babette's Feast фильмі 2001 жылдың 23 қаңтарында MGM компаниясымен DVD форматында, түпнұсқа 1.85:1 кең экрандық форматта шығарылды. Қосымша мүмкіндік тек кинотеатрлық трейлер ғана болды. 2013 жылдың 23 шілдесінде фильм The Criterion Collection компаниясымен DVD және Blu-ray нұсқаларында қайта шығарылды. Blu-ray нұсқасында жаңа, қалпына келтірілген жоғары сапалы цифрлық көшірме, сонымен қатар актриса Стефан Одранмен, социолог Присцилла Паркхерст Фергюсонмен жасалған жаңа видео сұхбаттар, 1995 жылғы автор Карен Бликсен туралы деректі фильм, және кинотанушы Марк Ле Фанудың эссесі мен Динесеннің 1950 жылғы әңгімесі жазылған буклет бар.

Америкалық қайта жасау

2019 жылдың желтоқсан айында Александр Пейне фильмнің американдық жаңа түсірілімін режиссерлік етуге шақырылғаны жарияланды. Пейненің жоспары бойынша, фильм Миннесота штатында түсірілуі керек болған.