Кіріспе

Солтүстік Ланнаркшир қаласы, Шотландия. Солтүстік Ланнаркшир қаласы Вишоу (/audio=Wishaw.ogg//'//w//i//ʃ//ɔː/; /audio=Wishae.ogg//'//w//i//ʃ//i/; Camas Neachdain) – Шотландияның Солтүстік Ланаркширдегі ірі қала, Клайд аңғарының шетінде, Глазго қаласының оңтүстік-шығысына қарай 24 шақырым (15 миль) қашықтықта орналасқан. Вишоу қалалық кеңесі 1855 жылы Ланаркширде құрылды. 1920 жылдан бастап, Шотландияның жергілікті басқару органдары 1975 жылы қайта құрылғанға дейін көршілес Матервеллмен бірлесіп ірі қалалық кеңес құрды, содан кейін 1996 жылға дейін Стратклайд аймағындағы Матервелл ауданының құрамында болды. Қала Матервелл және Вишоу сайлау округінің бөлігі болып табылады. Оның пошталық коды ML2, ал телефон коды – 01698.

География және климат

Вишоу Солтүстік Ланаркширде орналасқан, Шотландиядағы халық саны бойынша төртінші ірі жергілікті билік. Қала салыстырмалы түрде тегіс Орталық белдеу аймағында жатыр; аңғарлар мен биік баулар болғанымен, 1640 футтан жоғары төбелер мен шыңдар жоқ. Вишоудың 2016 жылғы "жергілікті ауданының" халқы 30 290 адамды құрады, бұл елдегі 26-шы ең ірі елді мекен. Гамильтон, Беллшилл және Матервелл қалаларымен бірге ол бұрын Үлкен Глазго агломерациясының бір бөлігі деп есептелді, оның 2019 жылғы халқы шамамен 1 670 000 адамды (Шотландияның жалпы халқының үштен бірін) құрады; алайда, 2016 жылдан бері Вишоу, Матервелл және Беллшилл ресми түрде Глазго "елді мекенінен" бөлек деп танылды, себебі тұрғын үйлердің почталық кодтарының тізбегіндегі шағын үзілістер оларды бір топқа біріктіруге мүмкіндік бермеді, олардың орнына өздері жеке елді мекен құрады, оның халқы Шотландиядағы ең көп халқы бар бесінші елді мекенді құрайды – 124 000 адам. Вишоу екі өзеннің жанында орналасқан: Клайд – Овертон мен Нетертонның жанында, ал оның саласы – Солтүстік Калдер Уотер – Колтнесс пен Ньюменс маңында, солтүстікке қарай ағады.

Этимология

Вишоу қаласының аты қалай пайда болғаны белгісіз. Қаланың аты Оңтүстік Калдер өзенінің жанындағы орманда салынған үлкен шаруа үйі – Вишоу үйінің атымен аталған. Бұл үй, шамасы, Колтнесс, Вишоу, Уотштейн және Стейн жерлері Лорд Белхейвеннің ізашарына: Уддстеннің Гамильтонына сатылғаннан кейін біраз уақыттан соң салынған. Атау "Via shaw" деген сөздің өзгеруі болуы мүмкін, яғни "орманнан өтетін жол" деген мағынаны білдіреді, бұл қазіргі қала аумағынан ежелгі римдік жол өткендігімен түсіндіріледі. Тағы бір болжам бойынша, атау "Wee Shaw" – "кішкентай орманы" деген сөзден туындаған, немесе "wis" сөзі ортағасырлық шотланд тілінде "су" дегенді білдіріп, "сулы орманы" деген мағына береді. Шотланд гаэлі тілінде қаланың негізгі аты – Камас Нейтиха.

Ежелгі тарих

Қазіргі Уишоу ауданында бұрын Клайд (лат. Cluta) және Оңтүстік Калдер өзендері арқылы өтетін маңызды римдік жолдар жатқан. Шындығында, қазіргі Main Street римдіктер салған жолдың негізінде салынған. Тағы бір мұндай жол Уишоу-хаусқа жақын жерден өткен. 1960 жылдары Нетертонның жанындағы орманда христиандық діні Шотландияға тарар алдында, яғни 400-600 жылдар аралығында Уишоу маңында қоныс болғанын көрсететін, пұтқа табынушылыққа қатысты діни бейне табылды.

Орта ғасырлар

Сегізінші ғасырда қазіргі Нетертонның жанында, Клайд өзенінің жағасындағы иілісте (кумбрик тілінде камас/камбо) шағын шіркеу салынды. Бірақ, бұл шіркеу Альт Клуттың Нейтон немесе әлде Сент Нинианның құрметіне аталған ба, әлде олардың құрылысын бастаған ба деген дау бар. Дегенмен, сол кезден бастап бұл аймақ Камбуснетан немесе Камнетан деп атала бастады. Алғашқы шіркеудің орны бүгінде қираған зират ретінде сақталған, онда Лорд Белхейвенге арналған әсерлі кесене де бар. Зираттың пішіні ерекше дөңгелек, Уэльс пен Ирландиядағы зираттарға ұқсас, бұл оның бұрынғы кельт ғибадатханасының орнында салынғанын көрсетеді. Осы жерден Камбуснетан тасы – Стратклайд британдары жасаған үлкен христиан тақташасы қазылып алынды. 12 ғасырда Норман ақсұлы Гоуктрапл маңында үлкен сарай және тағы бір шағын шіркеу салдырды. Осы оқиға Камбуснетан приходының бастауы болды, ол 1930 жылға дейін сақталды. 13 ғасырда приходтың басқару құқығы бұрынғы Келсо аббаттығынан Глазгоға берілді. Шағын бекіністер мен мұнаралы үйлер салынды, ал Шотландияның тәуелсіздік соғыстарынан кейін барондық Роберт Брюс жергілікті лордтарға берілді, бірақ 20 ғасырға қарай бұл атақ ұмытылып кетті. Камбуснетанның Сомервилльдері аймақтағы ең беделді аристократтар болды, бірақ 1653 жылы жерлерін сэр Джеймс Стюартқа, кейіннен Эдинбургтің лорд-провостына сатты. Вишо үйінің 15 ғасырға дейін салынғаны саналады және 1583 жылғы Понттың Шотландия картасында Виша деп көрсетілген. Гринхед, Камнетан, Педдир және Камнетанның Овертун елді мекендері де картада белгіленген. Қазіргі Камбуснетан шіркеуінен небары бірнеше метр қашықтықта орналасқан Кирк жолындағы қираған шіркеудің 1600 жылға дейін салынғаны болжануда.

Қазіргі заман

18 ғасырда аймақтағы ауыл шаруашылығының негізгі бөлігін сұлы егісі құрады, бірақ бидай мен алмұрт ағаштары да өсірілді. Реформациялық пресвитериан шіркеуінің мүшелері 1792 жылы Вишоуда қауым құруға мүмкіндік беру үшін жер иесінің тиімді шарттарын қабылдады. Ауыл 1794 жылы Камбуснетан деп аталды, кейін Вишоутаун деп өзгертілді. 1801 жылы Вишоудың халқы шамамен 400 адамды, ал бүкіл приходтың халқы 1972 адамды құрады. 1830 жылдары Лорд Белхейвен Вишоуда дистилляция зауытын ашты. 19 ғасырдың басқа өнеркәсіптеріне көмір өндіру, темір және болат өндірісі, құю жұмыстары, теміржол вагондары мен отқа төзімді саз жасау кірді. Вишоу 1830 жылдары теміржолдар мен газ зауыттарының салынуымен, сондай-ақ көптеген шахталардың ашылуымен қарқынды өсті. 1848 жылы Каледония теміржолының магистральдық тармағы Вишоу арқылы өткен кезде, қала Шотландияның өнеркәсіптік орталығының маңызды бөлігін қуаттандыратын ірі кен орталығына айналды. Бұған қоса, инелік жұмыс, домбыра жасау және кондитерлік өнімдерді шығаратын фабрикалар да болды. 1855 жылдың 4 қыркүйегінде қала Колтнесс және Стюарттон ауылдарымен бірігіп, шамамен 5000 халқы бар Вишоу боронды қаласын құрды. Төрт жыл өткен соң, 1859 жылы Сент-Игнатиус шіркеуі құрылды және Янг көшесінде салынды, ол бүгінге дейін сол жерде тұр. 1882 жылы Грум Вишоуда 5 мектеп, ал жақын ауылдарда да мектептер бар екенін жазды. 19 ғасырдың ортасында поляк композиторы Фредерик Шопен Вишоуға келді. Шопен Вишоу үйінде той жасады және Бельхейвеннің Гамильтон отбасы үшін концерт берді. Вишоу және оның көршісі Матервелл бір кезде Шотландиядағы болат өндірісінің орталығы болды, өйткені екі қала да 1992 жылы жабылған бұрынғы Равенскрейг болат зауытының екі жағында орналасқан. (Қазір тоқтатылған) R Y Pickering & Co Ltd (кейін Norbrit Pickering) жергілікті фирмасы теміржол вагондары (әсіресе жүк вагондары) және Ұлыбританиядағы трамвай жүйелері үшін көптеген трамвай вагондарын жасады. Оның соңғы трамвай тапсырыстарының бірі 1949 жылы Абердин қалалық трамвай компаниясы үшін 10 екі қабатты трамвай болды. 1996 жылдың қарашасында қалада E. coli O157 бактериясының ең ауыр ошағы тіркелді, нәтижесінде 21 адам қайтыс болды және шамамен 200 адам жұқтырды.

Соңғы онжылдықтар

Қала 1980-1990 жылдары жабылған болат зауыттары мен көмір шахталары сияқты өнеркәсіптің жоғалуынан кейін жаңарып, қалпына келді. 2014 жылғы Шотландия тәуелсіздігі туралы референдумда Вишоу және оның көршісі Матервелл 52% дауыспен Шотландияның тәуелсіздігін қолдады, ал 48% қарсы дауыс берді. 2015 жылдан бері Вишоу жалпы және жергілікті шотланд сайлауларында SNP-ге дауыс береді, бұрынғы үстем партия болған Лейбористер партиясын ығыстырды. 2017 жылдан бері Вишоуда Шотландия консервативтерінен сайланған кеңесші бар. Бүгінгі таңда Солтүстік Ланкаркшир кеңесі қаладағы ірі жұмыс берушілердің көп бөлігі супермаркеттер екенін мәлімдейді, бірақ Royal Mail (Шилдмуирдегі негізгі шотландтық тарату орталығымен) және Университеттік аурухананың нәтижесіндегі NHS ерекше жағдайлар болып табылады. Қаланың өнеркәсіптік аймақтарында көптеген қызмет көрсету саласының кәсіпорындары орналасқан, бірақ ешқайсысының штат саны бірнеше жүзден аспайды.

Білім

Қазіргі уақытта аймақта үш орта мектеп бар: Овертаундағы Клайд Вэлли орта мектебі, Колтнестегі Колтнесс орта мектебі және Сент-Айдан орта мектебі. Сент-Айдан орта мектебі Вишоу қаласындағы католик оқушыларымен қатар, Ньюменс, Шоттс және Карлюк сияқты жақын жердегі қалалардағы оқушыларға да қызмет көрсетеді. Сондықтан, Сент-Айдан орта мектебінде шамамен 1100 оқушымен ең көп оқушы бар. Вишоудағы бастауыш мектептердің қатарында Кальдербридж, Сент-Томас, Торнли, Сент-Айдан, Камбуснетхан, Сент-Игнатиус және Вишоу академиясы бар (соңғы екі мектеп бірлескен кампуста орналасқан). Қазіргі уақытта қалада университет немесе колледж жоқ, ең жақын колледж – Равенскрейгте орналасқан Маддвелл колледжі, ал ең жақын университет – Гамильтондағы Шотландияның Батыс университеті (бұрынғы Белл технологиялық колледжі).

Денсаулық сақтау мекемелері

Вишоуда жалпы аурухана бар, қазір ол Крейнюк ауданында Университет ауруханасы Вишоу деп аталады. Ол Матервелл, Ньюменс және Шоттс сияқты жақын жердегі елді мекендерге қызмет көрсетеді. Бұл Ланаркширдегі үш жедел аурухананың бірі, ал қалғандары – Эйдридегі Монклендс ауруханасы және Шығыс Килбрайдтегі Хейрмайрс ауруханасы. Сонымен қатар, қаланың ішінде, Кенилворт даңғылындағы ескі қалалық кітапхана орнында Хоулдсворт орталығы орналасқан. Онда кафе, қоғамдық дәретхана, Вишоу кітапханасы және Вишоу денсаулық сақтау орталығы бар. Орталық 2015 жылдың сәуір айында көп қабатты тұрақпен бірге ашылды.

Қала орталығы

Негізгі көше – Вишоудағы басты сауда аймағы. Ол ішінара Peacock's, Poundland, Iceland және Greggs сияқты ірі ұлттық дүкендерден құралған. Негізгі көшедегі сауда аймағында шағын, тәуелсіз сауда орындары да бар. Аймақта көптеген супермаркеттер орналасқан, оның ішінде 2007 жылдың қазан айында Ньюменс қаласының шығыс жағында ашылған шағын форматты Asda супермаркеті де бар. 2007 жылдың қараша айында Tesco Extra супермаркеті ашылды, ол теміржол станциясына жақын орналасқан, ал бұрынғы, кішкентай Metro дүкенін Негізгі көшеде, жаңа дүкеннен шамамен алыс ауыстырды. Вишоуда сонымен қатар "Каледониялық орталық" сауда кешені бар, ол солтүстік Крейньюк маңында орналасқан және Argos, Matalan, B & M, Pets at Home және The Range сияқты басқа ұлттық дүкендер желілерін қамтиды.

Соңғы өзгерістер

Қазіргі заманғы қала орталығын жаңарту бағдарламасының бірінші кезеңі 2004 жылы аяқталды, жергілікті кітапхана мен емдеу орталығының арасына жаңа тұрақ салынды, ал кітапхананың жанына такси тоқтағысы орнатылды. Сонымен қатар, Вишоу кітапханасының аумағына бұрынғы Вишоу емдеу орталығының жанында тұрған ескі су көзі орнатылды. Осы бағдарлама аясында Стейшн-роуд пен Александр-стрит арасындағы (теміржол станциясы мен спорт орталығы) көріксіз жер учаскесі паркинг және тоқтау алаңына айналдырылды. Бұл станция маңындағы теміржол тұрағындағы және көлік қозғалысындағы азаюға әкелді. Кейіннен, ол тым кішкентай болғандықтан, алаңның көлемі ұлғайтылды. 2011 жылдың соңында Китченер көшесі шағын ауданнан басты жолға айналдырылды, көлік ағыны Басты көшеден Кенилворт даңғылына бағытталды, онда жаңа айналма жол салынды. Бұрын бір бағытты болған Ламмермор террасасы екі бағытты көшеге айналдырылды. 2014 жылы ескі Ламмермур бастауыш мектебінің орнында Равенвуд деп аталған жаңа үлгідегі тұрғын үйлер салу жұмыстары басталды, мектеп Кальдербридж деп аталды және 600 метр қашықтықтағы жаңа ғимаратқа көшірілді. Аудан 2016 жылы аяқталды және қазір шамамен 50 үйден тұрады.

Дін

Вишауда түрлі-түрлі ағымдар мен конфессияларға жататын көптеген шіркеулер бар. Шотландия шіркеуінің бірнеше қауымы бар. Негізінен қала орталығында қызмет ететін Вишоу ескі шіркеуі – Вишоудағы ең көне ғимарат, қала сағаты мұнарасында орналасқан және қаланың басты көрнекілігі болып табылады, ал қала орталығынан тыс жерде Оңтүстік Вишоу шіркеуі орналасқан. Вишоудың шеткі аудандарына Камбуснетан Солтүстік приходтық шіркеуі, Камбуснетан ескі және Морнингсайд приходтық шіркеуі, Крейгнюк және Белхейвен шіркеуі, Колтнесс еске алу шіркеуі (Ньюменс) және Сент-Марк шіркеуі (Колтнесс) қызмет көрсетеді. Шотландия шіркеуінің "құжаттары" соңғы жылдары Торнли мен Чалмерс шіркеулерінің бірігуі арқылы Оңтүстік Вишоу шіркеуін құру нәтижесінде азайтылды. Қалада Біріккен еркін шіркеу, Сент-Эндрюге арналған Епископальдық шіркеу, баптистік шіркеу (екеуі де Белхейвен террасасында), Евангелие залы (Эбенезер Евангелие залы), методистік шіркеу (қазір Нетертон методистік шіркеуі деп аталады), христиандық жедел әрекет орталығы және бес Рим-католик шіркеуі бар: Лойоланың қасиетті Игнатий (Янг-стрит), Сент-Эйдан (Колтнесс), Сент-Томас (Патер), Сент-Бригид (Ньюменс) және Сент-Патрик (Шилдмуир). Қалада көптеген католиктер тұрады және католиктермен байланыс тығыз. Бұл католиктердің көпшілігі аштықтан қашып, Глазго және оның төңірегіне қоныстанған ирландтық католиктердің ұрпақтары, олардың көпшілігі Ланаркширге келген. Бүгінде осы көшіп келгендердің ұрпақтары қаладағы католиктердің көп бөлігін құрайды, бірақ итальяндық және поляк қауымдастықтарынан шыққан католиктер де бар, сондай-ақ этникалық шотландтық католиктер де кездеседі.

Басқару

Вишау бірнеше деңгейдегі сайланған билікпен өкілдік етіледі. Уишоудың бірыңғай жергілікті әкімшілігі болып табылатын Солтүстік Ланкаркшир кеңесі Мадервелл қаласында орналасқан және жергілікті басқаруға жауапты атқарушы, шешім қабылдаушы және заң шығарушы орган болып табылады. Шотландия Парламенті білім беру, денсаулық сақтау және әділет сияқты өкілеттік берілген мәселелерге жауапты, ал Ұлыбритания Парламенті шешімін қабылдамайтын мәселелермен айналысады.

Мекемелер

Вишоуда кәсіби футбол командасы жоқ. Қала тұрғындарының көпшілігі Рейнджерс, Селтик және жақын орналасқан Матервелл командаларының жанкүйерлері. Алайда, «Вишоу» деген жастар футбол командасы бар, ол өз үй ойындарын қалалық спорт орталығының жанындағы Beltane Park стадионында өткізеді. Сонымен қатар, «Вишоу Уайкомб Уондерерс» атты үлкен жасөспірімдер футбол клубы бар, оларда 6 жастан 21 жасқа дейінгі жас топтарында футбол ойнайтын көптеген тіркелген жас ойыншылар бар. Вишоуда король Георг V есімімен аталатын алаң бар, ол корольге арналған ескерткіш ретінде салынған және қалалық аурухананың жанында орналасқан. Бұл кішкентай саябақта екі толық футбол алаңы, сондай-ақ серуендеу паркі мен ойын алаңы бар. Қаланың солтүстік-батысында үлкен гольф алаңы орналасқан. Қалалық спорт орталығында екі кішкентай бассейн, бадминтон және жекпе-жек спортымен айналысуға арналған залдар, гимнастика құралдары бар. Сондай-ақ, толық ұзындықтағы жүгіру жолы және толық футбол алаңы да бар. Жолдың ішінде ұзындыққа секіруге арналған шұңқырлар мен доп лақтыруға арналған қоршаулар да орналасқан. Футболға арналған 5 алаңнан тұратын жасанды жабын бар, онда көптеген жергілікті жарыстар өткізіледі. Басқа жерлерде, барлық ауа-райы жағдайларына төтеп бере алатын алаңдар мен Моррисон дүкенінің артындағы балалар ойын алаңы, Сент-Игнатиус бастауыш мектебі мен Вишоу Академиясы бастауыш мектебі үшін салынып жатқан жаңа ортақ кампусқа орын босату үшін жабылды. Жергілікті кеңес бұл нысандардың қайта салынатыны туралы әлі ешқандай хабарлама жасаған жоқ. Бұрын қалада үлкен бассейн болған, онда үлкен көрермен трибунасы, су астынан көруге арналған бөлім және суға секіруге арналған платформалар (1,5 м, 3 м және 5 м биіктікте) болған. Бұл бассейн 1990 жылдардың соңында қалалық спорт орталығы орналасқан жердегі әлдеқайда кішкентай нысанға орын ашу үшін жабылды. Бұл шешімге Вишо сияқты шағын қала үшін мұндай нысанды күтіп ұстаудың қымбаттығы себеп болды. Бассейн жылдар бойы көптеген аймақтық жүзу жарыстарына қабылдады және аймақтағы екі негізгі орта мектепке және көптеген бастауыш мектептерге жаяу қашықтықта орналасқандықтан тиімді болды. Вишоу университеттік ауруханасында сонымен қатар, арнайы физиотерапиялық емдеу үшін жылы су бассейні бар.

Қалалық саябақ

Вишоуда Лорд Белхейвеннің есімімен аталған қалалық парк, Бельхейвен паркі бар. Онда көптеген серуентегіш құрылғылары, өрмелегіштер мен сырғанақтары бар, сондай-ақ, көптеген орындықтар да орналасқан. Парктің арт жағында ағаштардың арасынан өтіп, тұрғын үйлерге жететін жол салынған. 2011 жылдың наурыз айында парктің ойын алаңы жақсартудан өтті.

Жолдар

Вишоу A71, Эдинбург, Ливингстон және Кильмарнок жолдарында орналасқан. Бұл жолдар қаланы M74 автожолымен, сондай-ақ шекаралық аймақтармен және M8 автожолымен байланыстыратын A73 автожолына жалғастырады. Жергілікті саясаткерлер жүргізген науқанның нәтижесінде, аймақ енді жақын орналасқан M8 және M74 автожолдарынан жақсы көрсетілген. Бұл қадам қажет деп есептелді, себебі қала екі автожолдың ешқайсысынан да маңызды бағыт саналмағандықтан, стандартты жол көрсеткіштеріне енгізілмеген. Алайда, қазіргі таңдағыда қала M74 дәлізі бойымен, шамамен 75 миль (120 км) қашықтықтағы Англия шекарасына дейін қамтитын аумақтың негізгі ауруханасына ие.

Әуежай

Вишоуға ең жақын әуежай Глазго әуежайы, қашықтығы 32 шақырым. Бірақ Эдинбург әуежайы да 42 шақырым (26 шақырым) қашықтықта, сондықтан ол да тым алыс емес. Екі әуежайға да тікелей қоғамдық көлік қатынасы жоқ болғандықтан, оларға тек қызмет көрсететін қалалар арқылы ғана жетуге болады.

Уишаухилл

Вишавилл – Вишоудағы шағын ауыл. Ол қаланың солтүстігінде орналасқан. Хизерри немесе Клеленд жолдары арқылы бұл ауылға кіруге болады, екі жол да A721 немесе Глазго жолына шығады, ол Вишоудың бас көшесіне дейін созылады. Вишавилл қаланың бас көшесі, үлкен Tesco Extra супермаркеті және Вишоу қалалық ауруханасы сияқты маңызды орындарға жаяу арақашықтықта орналасқан. Ауданның солтүстігінде үлкен гольф алаңы да бар. Вишавиллдің көбісі – тығыздығы төмен тұрғын үйлер мен пәтерлерден тұрады, аймақта тек қоғамдық орталық пен Вишоу экс-қызметшілер клубы тұрғын емес ғимараттар болып табылады. Вишоудың бас көшесіне жақын болғандықтан, мұнда тек бір газет дүкені бар. Ауылда сондай-ақ ойын алаңы мен футбол алаңы бар. Бұл жерде бір кезде Сент-Мэтью атты Рим-католик бастауыш мектебі, Пентленд жолында орналасқан, бірақ 2010 жылдың маусым айында кеңесшілер сайлаушылардың пікіріне қарамастан оны жапты. Бұл, жергілікті тұрғындар мектепті ашық ұстау үшін үлкен науқан жүргізгеніне қарамастан болды. Қазір ол қайта-қайта жасалған вандализм салдарынан бұзылып жатыр. Сент-Томас (Патэрде) қазір Вишавиллге ең жақын Рим-католик мектебі. Кампси жолының жанындағы Аргайл желісі ауылдан өтеді, ал жолаушылар сервисі Вишоу теміржол станциясында, бір шақырым қашықтықта орналасқан. FirstGroup сияқты автобустар бұл аймақтан өтіп, Мазервелл сияқты қалаларға қатынайды. Вишавиллдің барлық аймағынан өтетін тікбұрышты жол (Кэмпси жолы, Пентленд жолы, Грампиан жолы және Хизерри жолы) барлық көшелерге қосылады.