Кіріспе

Наталья Брасова; туған аты Наталья Сергеевна Шереметьевская; 1880 жылдың 27 маусымында дүниеге келген – 1952 жылдың 23 қаңтарында қайтыс болған) – үшінші күйеуі ретінде Ресейдің Ұлы князі Михаил Александровичке үйленген орыс ақсүйек әйелі.

Ерте өмір

Наталья, немесе достарына Наташа, Мәскеу заңгері Сергей Александрович Шереметьевскийдің үш қызының ең кішісі болды. Ол Мәскеудің шетінде, Перовода жазда жалға алынған саяжайда дүниеге келді. Шереметьевский тағы 11 заңгерді жұмысқа алды, ол ұсақ дворянның мүшесі болғанмен, ешқандай лауазымы болмады және көбінесе кәсіби орта тапқа жатқан адам еді. Ол Мәскеу қалалық Думасының кейдегі депутаты және Арбат қалалық мектебінің қамқоршысы болды. Натальяның өмірінің алғашқы жылында оның отбасы Илинка көшесінде, Мәскеу Кремліне жақын жалға алынған пәтерде тұрды. Олардың үй иесі, бай өнеркәсіпші Алексей Хлудов, сонымен қатар Натальяның крест әкесі болды. 1881 жылдан 1893 жылға дейін отбасы 7 Serebriany Lane мекенжайында, Шереметьевскийге тиесілі бір қабатты ағаш үйде тұрды. 1893 жылдан бастап Наталья үйден кеткенге дейін отбасы бірнеше жалға алынған пәтерде тұрды. Ол жеке мектепте оқыды, сондай-ақ оның әкесі жұмысқа алған француз тілді тәрбиешіде білім алды.

Бірінші неке

1902 жылы Савва Мамонтовтың немере інісі Сергей Мамонтовқа (1 қазан 1877, Мәскеу – 30 желтоқсан 1939, Таллин) үйленді. Сергей 1899 жылы Савва банкротқа ұшырағаннан кейін «Ресей операсының қауымдастығы» деп аталған Савва Мамонтовтың опера труппасының репетициялық аккомпаниаторы, содан кейін Болшой театрында жұмыс істеді. Бірінші күйеуінің байланыстары арқасында Наталья Сергей Рахманинов және Федор Шаляпин сияқты танымал музыканттармен танысты. Олар Пречистенка көшесіне жақын орналасқан жаңа пәтер үйге, Мансуровский көшесі 13-ке көшіп, 1903 жылдың 2 маусымында Наталья немесе отбасында «Тата» деп аталған қызы дүниеге келді. Сергей сөйлеуде ұсыққан және жабық мінезді болса, Наталья көпке шығуға құштар еді. Ол күйеуін әлеуметтік жағынан тартымсыз деп тапқандықтан, күйеуімен бірге шықпай, өзі ғана демалуға шыға бастады. Ресейдегі ажырасу заңдары Шығыс православие шіркеуінің қағидаларына сәйкес келеді, және іс жүзінде ажырасу тек күйеу кінәлі болған жағдайда ғана мүмкін болатын. 1905 жылы Сергей ажырасуға келісіп, сотта өзін адал емес серіктес ретінде көрсетуге дауакелді. Бірінші күйеуінен босаған Наталья өзінің сүйіктісі, кавалерия офицері Владимир Владимирович Вульфертке (Вульферт) үйленді.

Екінші неке

Наталья мен Вулферт бала кезінен білген, бірақ Вулферт демалыста болған кезде Мәскеуде қайта кездескеннен кейін ғана ғашық болды. Ол Санкт-Петербург маңындағы Гатчина қаласында орналасқан, киімдерінің түсіне қарай Көк курассирлер деп аталатын, Императорлық сарай күзеті курассир полкінде қызмет ететін әскери офицер болды. Наталья мен Вулферт Гатчинадағы Баггут көшесі, 7-ге қоныс аударды. 1907 жылдың желтоқсан айының басында Наталья күйеуінің Көк курассирлердегі офицер әріптестерінің бірімен танысты: Ресейдің Ұлы князі Михаил Александрович, патша Николай II-нің інісі. Келесі айда олар тағы да Режименттік қысқы балда кездесті. Содан бері олар үнемі көре бастады, бірақ Михаил кем дегенде 1908 жылдың қазанына дейін Вулфертті өзінің хаттары мен шақыруларына қосуға әрдайым мұқият болды және жақын (ty) емес, ресми (vy) тілде сөйледі. Олардың қарым-қатынасы туралы әңгімелер полк ішінде тарады, ал Вулферт реніш білдірді. Михаил оған құпия хаттарды бөлек пошталық мекенжайға жіберіп, енді жақын тілмен жаза бастады, ал Вулферт Наталия төсегіне жатпағандықтан физикалық зорлық көрсетуге көшті. 1909 жылдың шілдесінде ол жеке хат арқылы күйеуін зорлауда айыптады. Ол қызымен, қарт туысымен және екі қызметшісімен бірге Вулфертті тастап, Швейцарияға демалуға кетті. Вулферт Наталья оған қайтып келмесе өзін-өзі өлтіремін деп қорқытты, содан кейін Михаилді дуэльге шақырды. Николай II араласып, Михаилды Көк курассирлерден Чернигов гусарларына, Санкт-Петербургтен 650 миль (1046 км) қашықтықтағы Орелге ауыстырды. Содан кейін олар қарым-қатынастарын толықтырды.

Патшалық сүйіктісі

Вулферт Кремльдегі лауазымға жоғары жалақымен қабылданды, ал Натальяның тұруға рұқсаты күйеуінің рұқсатына байланысты болғандықтан, ол уақытша Кремльге қарама-қарсы орналасқан қонақ үйде тұру үшін Мәскеуге оралды. Қараша айына қарай ол 8 бөлмелі пәтерде тұра бастады, 36 Петербург жолындағы пәтердің төлемін Майкл жасады, ол Орелден айына шамамен 3 рет келіп тұратын. Вулферт Натальяның қайта оралғанын талап етумен қатар, оны өлтіремін деп қорқытты. Михаил мен Натальяның қарсылығына қарамастан, Николай II оның Мәскеуде қалуын қалады және оның тұруға рұқсатының шарттарын өзгертуден бас тартты. 1909 жылдың желтоқсан айында Наталья жүкті болды. Күйеуі баласын өзіне алып, одан айырып тастау қаупінен қорқып, ол ажырасуға бел буды. Соңында, ұзақ келіссөздерден және үлкен төлемнен (200 000 рубль) кейін, Вулферт неке бұзғандығы туралы сылтаумен ажырасуға келісті. Натальяның ажырасу туралы өтініші 1910 жылдың 19 ақпанында Мәскеу шіркеу консисториясына тапсырылды. Вулфертке 200 000 рубль пара берілгені және ажырасу күні кері қайтарылғаны айтылды, соның салдарынан Джордж Натальяның заңсыз ұлы ретінде танылды, бірақ Вулферттің емес, оның тегін мұрагерлікке ие болды. 1911 жылдың мамыр айында Николай II Натальяға "Брасова" тегін берді және Орелдегі Майклдың ордасынан 113 шақырым қашықтықтағы Брасоводағы үйінде тұруға рұқсат берді. Майкл, Наталья және олардың екі баласы дереу сол жерге көшіп барды. Жыл соңында Майкл Санкт-Петербургтегі әскерлік бөлімге тағайындалды, олар астанаға көшіп келді. Ол ресми түрде казармада тұрды, бірақ оған 16 Лайтин проспектідегі 28 бөлмелі пәтерді төледі. Ол пәтерде қамалғандай сезінді, хаттары ашылатынынан қорқып, қоғамнан шеттетілді. Бірнеше айдан кейін Майкл оны Гатчинадағы Николаевская көшесіндегі, 24 нөмірлі виллаға көшірді, бұл вилла Гатчина сарайына жақын орналасқан. Олар Николай II мен Охрананың білмеуіне тырысып, үйлену тойын сәтті ұйымдастырды. Каннға келгенге дейін, Венеция мен Милан арқылы бірнеше күн сапар шеккеннен кейін, Натальяның екі баласы Ресейден оларға қосылды. Ұлы князь өзінің ағасы, императорға, неке туралы хабарлап хат жазды, бірақ Наталья ажырасқандықтан және патша отбасынан емес еді, император оны бекітуден бас тартты. Сарайда Майкл "жаман вампирдің гипноздық ықпалында" деп есептелді. Николай II Натальяны "өте коварный, зұлым жануар, тіпті оның туралы айту да жиркенішті" деп сипаттады. Майкл императорлық мұрагерлік құқығынан айырылды, оның мүлігі тәркіленді және Ресейден ұятпен қуылды. Қоғамның көптеген өкілдері Майклға аянып, оның жазасы тым қатал деп ойлады, бірақ Натальяға деген аяныс аз болды. Ұлы князьға үйленгеніне қарамастан, ол "Ұлы княгиня" деп аталуға құқығы болмады, оның орнына "Мадам" немесе "Графиня Брасова" деген атауды қолданды. 1913 жылдың қыркүйегіне дейін олар Еуропаның әртүрлі қонақ үйлерінде тұрды, олардың тұрмысы нашарламады. Олар Майклдың әпкесі, Ұлы княгиня Ксениямен және туысы Ұлы князь Андреймен кездесті, ал 1913 жылдың шілдесінде Майклдың анасымен Лондонда кездесті, ол Ксенияның күнделігінде айтылғандай, Натальяға "бірнеше шындықты" айтты. 1913 жылдың қыркүйегінен бастап олар Лондоннан солтүстікке қарай 32 шақырым жердегі Кнебворт ағылшын үйін жалға алды. Наталья олардың қонақтарын қабылдады, олардың ішінде досы Шаляпин, Ресей балеті және суретші Серж Судейкин болды. Алайда, Наталья ажырасқандықтан, басқа да қоғамдық шараларға шақырылмайтын жиі жағдайлар туды, себебі ажырасқандар сарайға қабылданбайтын және Аскоттағы Корольдік бекітілген орынға кіре алмайтын.

Соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Михаил Николай II-ден үйіне және әскерге қайтуға рұқсат сұрады, бірақ әйелі мен балалары онымен бірге бола алатыны ескерілді. Николай келісіп, отбасы Николаевская көшесіндегі үйге оралды; Натальяға император сарайларының бірінде тұруға әлі де рұқсат берілмеді. Михаил генерал-майор шеніне тағайындалды және оған чечендер, ингуштар мен дағыстандықтардан құрылған «Дикая Дивизия» (Жабайы дивизия) командалығы берілді. Бұл лауазым армиядағы салыстырмалы түрде төменгі қызмет деп есептелді және Николай II-нің Михаилдың үйленуіне салған жазасы ретінде қарастырылды. Императорлық отбасының әйелдерінен күтілгендей, Наталья Михаилдің меншігіндегі жерлерде жараланған сарбаздар мен офицерлерге арналған екі аурухана ашты, біреуі Гатчинада, екіншісі Санкт-Петербургте. 1915 жылғы қаңтарда оның қарындасы Ольга Мәскеуде қайтыс болды, ол жерлеуге барды. 1915 жылғы ақпан айында оның үлкен әпкесі Вера да қайтыс болды. Мәскеудегі қонақүйінде Михаилдың туысы, Ресейдің Ұлы князі Дмитрий Павлович, оған ғашық екенін мәлімдеді. Наталья Дмитрийді «Лилии гүлі» деп атады. Дмитрийнің жалақысы көп екені белгілі болған, бірақ Наталья оның махаббатына жауап бермей, күйеуіне осы кездесу туралы айтты. Михаил Натальяның Дмитрийге деген сезіміне қызғанышпен қарады: «Сен маған «Лилии гүлі» туралы жазғандарың, яғни оны қаншалықты нәзік, нәзік сүйетінің және ол саған ұнайды деп көріп келетіні, сондай-ақ оның жүрегін жеңу сен үшін маңызды екені туралы жазғандарың – егер осы бірнеше сөйлемнің мәнін ойлап көрсең, мені қаншалықты ауыртып жатқаныңды түсінесің». Георгий империяның графы ретінде танылса, Натальяға мұндай мәртебе берілмеді. Натальяның әлеуметтік шеңбері кеңейді, оны көбірек адамдар қабылдай бастады. Соғыс ресейліктер үшін жаманға бұрыла бастағанда, Наталья Михаилдың сыртқы келбетінің өзгеруіне ренжіді, өйткені ол әдемі киімдері мен ордендерін тастап, қарапайым киім мен лайлы етік киді. Михаил Натальяның соғысқа бару шешіміне қатысты сын айтқандарына қатты ренжіді. Ол оған: «Қазіргі уақыт Ресей үшін өте қиын, сондықтан менің ар-ойым маған майданға бармауға мүмкіндік бермейді, мен мұны істегенімде, сіздерге қоғамдық пікір тұрғысынан да жақсылық әкелгенімді білемін, өкінішке орай, біз оны мүлдем елемеуге болмайды» деп жазды. Натальяның әлеуметтік шеңберіне Дума депутаттары да кірді, және ол патшаның автократиясынан гөрі конституциялық монархияны қолдаған либерал ретінде танылды. Патшайым Александра тіпті Наталья Михаилды император ету үшін сөз байласып жатыр деп қорқып жүрді. Патшайым мен императрица Натальяны әлі де қабылдамады. Оның Киевтегі аурухананың портреті, оны өзі қаржыландырған, жесір императордың сапары үшін аурухана қызметкерлері тарапынан жасырылды, ал Александра Михаил мен Натальяның фотосуреттерінің көрмесін императорлық полиция тазартты. Наталья бұл жағдайға және әлі де майданнан оралмаған Михаилдан ажырауына қатты депрессияға түсті. 1916 жылдың қыркүйегінде олар Могилевте қайта кездесіп, Михаил асқазан жарасына шалдыққанға дейін алты апта Брасово мен Гатчинада болды. Олар Михаилдың сауығуы үшін Қырымға көшіп барды. 1916 жылғы Рождествоны отбасы Брасовода өткізді, онда Натальяның қызы Дмитрийдің патшайым Александраның рухани ұстазы деп атаған Распутинді өлтіруге көмектескенін естігенде «көп қуанды».

Революция

1917 жылғы ақпан революциясынан кейін Николай Михаилдің пайдасына тақтан бас тарды, бірақ Михаил Конституциялық жиналыс арқылы халықтың еркімен бекітілгенше тақты қабылдаудан бас тартты. Михаилды өзінің мұрагері етіп тағайындауымен Николай ұзақ жылдар бойы қалыптасқан заңды күштен шығарды, яғни морганаттық некеде тұрған династия мүшелері мұрагерлік құқығынан айырылады, бірақ оның әрекеттері ешқандай маңызға ие болмады. Билік патшада да, Михаилда да емес, революционерлердің қолында болды. Михаил мен оның отбасы Гатчинада үй қамауына алынды. 1917 жылдың қыркүйегінде үй қамауы алынып тасталды. Келесі айдың соңында премьер-министр Александр Керенский қазан революциясы кезінде биліктен құлатылды және большевиктер билікті басып алды. Михаилдың бұрынғы әскердес досы, Санкт-Петербургтегі қолбасшы Петр Полоцовтың рұқсатымен отбасы Финляндияға көшіп баруды жоспарлады. Қымбатты заттар жиналды және балалар Гатчинаның оңтүстігіндегі Владимир Дмитриевич Набоковқа тиесілі шаруашылыққа көшірілді, ол Натальяның жақын досының (Надин Вонярларская) інісі және әйгілі жазушы Владимир Владимирович Набоковтың әкесі болды. Бірақ большевиктер олардың жоспарын біліп, қашқандарына кедергі келтірді. Балалар Гатчинаға қайтарылды және тағы да үй қамауына алынды. Наталья банктегі кейбір қағаздарды қарау үшін өтініш беріп, өзінің сақтау қоймасынан күдік тудырмай жасыра алатын әшекейлерін алып шықты. Үй қамауы қарашада алынып тасталды, бірақ 1918 жылдың 7 наурызында Михаил мен Николас Джонсон – 1912 жылдың желтоқсанынан бері оның хатшысы болған – Петроградтың құпия полициясының басшысы Моисей Урицкийдің бұйрығымен қайтадан тұтқындалды. Олар Смольный институтындағы большевиктер штабында қамалды. Наталья Михаилды келесі екі күн, 8 және 9 наурыз 1918 жылы, досы ханшайым Путятинамен бірге барып көріп қайтты. 9 наурызда ол Лениннің кабинетіне барып, оған наразылық білдірді. Кешке Халық комиссарлар кеңесі Михаил мен Джонсонды ел ішіндегі жер аударуға қаулы етті. 11 наурызда олар мың шақырымдай қашықтықтағы қашық Пермь қаласына жіберілді. Отбасының қауіпсіздігіне алаңдаған Наталья балаларды шетелге жіберуді жоспарлады. Даниялықтар Гатчинадағы вилланы жалға алғандай етіп, дипломатиялық қорғауды ұсынды және үйдің үстіне Дания туын ілді. Олар шамамен бір апта бірге болды, содан кейін наразы чех әскерлері Пермьге жол тартты. Большевиктер Аустрия-Венгриядан Ресейге соғыс тұтқындарын, олардың ішінде чех ұлттық әскерлерін шығаруға тырысты. Бірақ чехтер Австрия империясы үшін тағы бір рет соғысу үшін емес, жеке тәуелсіз мемлекет үшін күресу үшін үйлеріне қайтқысы келді. Немістер большевиктерден чехтерді қарусыздауды талап етті, нәтижесінде чех күштері Ақ әскерге қосылып, большевиктерге қарсы күресті. Чехтердің жақындауымен Михаил мен Наталья Пермде тұтқындалып, қауіпті жағдайға түсуі мүмкін деп қорқып, 18 мамырда Мәскеуге кетті. Мәскеуде Наталья Михаилды босату үшін большевик комиссарларына, соның ішінде Ленинге, Троцкийге және Свердловқа шағымданып, жалықты, бірақ ешқандай нәтижеге қол жеткізбеді. 1918 жылдың маусымында оның күйеуі мен Джонсон Пермьдің шетіндегі тұтқындаушылары тарапынан атылып өлтірді. Іздерін жасыру үшін Пермь билігі Михаилды белгісіз адамдар ұрлап алып, жоғалып кеткен деген жалған әңгімені таратты. Наталья түсіндіруді сұрап Урицкийге барды, бірақ Урицкий оны тұтқындап, түрмеге қамауға бұйрық берді. Михаилдың жоғалуы туралы кеңестік дезинформация оның қашып кетіп, сәтті қарсы революцияны жетекшілік етеді деген негізсіз әңгімелерге әкелді. Наталья түрмеде осы әңгімелерді естіп, оларға сене бастады. Қамауда өткен он аптадан кейін, қыркүйек айының басында Наталья туберкулезге шалдыққандай болып көрсетіп, емханаға ауыстырылды. Онда ол қашып, қарындасының күйеуінің пәтерінің үстіндегі пәтерде, досы Вяземская ханшайымымен жасырынып бақты. Урицкий тамыз айының соңында өлтірілді, ал большевиктер Петроградты кейін "Қызыл террор" деп аталатын террорлық әрекетке ұшыратты. Натальяның қызы "Тата" тұтқындалып, түрмеге жабылды, бірақ анасының қайда екенін білмейтіні анықталғаннан кейін бірнеше күннен кейін босатылды. Ақшасы мен тамағы болмаған "Тата" ағасының пәтеріне барып, анасымен қайта қосылды.

Жер аудару

Немістер Михаилдың әлі тірі екендігі туралы кең таралған қауесеттерге сене келіп, Михаилқа ықпал ету үшін Натальяны Ресейден құтқаруды жоспарлады. Неміс бақылауындағы украин консулдығы арқылы Наталья мен оның қызы жалған паспорттар алды. Натальяның қызы өз атын қолданды, ал Натальяның паспорты Фрау Тания Кленов есімді монах әйелдің атына жазылды. Олар Натальяның монах кейпінде Киевке жеке-жеке сапар шекті. Германия билігі құлдырауға бет бұрды. Наталья мен оның қызы, сондай-ақ ханшайым Вяземская және Натальяның жесір күйеуі Алексей Матвеев, бәрі де Киевке жетіп, теңіз арқылы қашу үмітімен Одессаға қашты. Наталия Англияға HMS Agamemnon кемесімен Мальтаға, сауда кемесімен Марсельге, ал содан кейін пойызбен Парижге жетті. Джонсонның жесір анасы Майклдың отбасы үшін Суссекс штатындағы Уадхерст қаласындағы Снейп үйін жалға алды, ал Паддокхерстте сақталған барлық жиһаз бен тұрмыстық заттар сол үйге көшірілді. 1919 жылдың көктемінде Джордж күтушісімен бірге Копенгагеннен келді және ағылшын пансионына жіберілді. Натальяның қызы Наталья Мамонтова Франциядағы монастырлық мектепке оқуға түсті. Наталья Майклдың Париж мен Копенгагендегі банк шоттарындағы ақшаны пайдаланып, зергерлік бұйымдарын сата бастады. Ол Ресейден қашқан Майклдың анасы, жесір императрица Мариямен Лондонда кездесті, ал кездесу бұл жолы сыпайы болды. Майклдың тағдыры мен қайда екендігі туралы әртүрлі қауесеттер нақты жаңалықтарсыз жалғасты. 1920 жылы "Тата" Челтенхэм әйелдер колледжіне жіберілді, ал Джордж Харроу мектебіне оқуға түсті. Наталия жалға мерзімі бітіп, Снейптен шығып, Суррейдегі Ричмондқа жақын Перси Лоджға көшіп барды. Наталья Мамонтова мектептен демалысқа шығып, ештеңе болмағандай үйге оралды. 1923 жылы Гильгудтар ажырасып, Наталья Мамонтова композитор және музыка сыншысы Сесил Грейге тұрмысқа шықты. 1924 жылы Майклдың әлі із-түсі табылмады, сонда Наталия оны 1924 жылдың 5 шілдесінде заңды түрде қайтыс деп жариялады. Ол Ұлыбританиядағы оның мүлкін мұраға алды, оның құны бар болғаны 95 фунт стерлинг болатын. Келесі айда Майклдың туысы, Ұлы князь Кирилл Владимирович, коммунистер Ресей монархиясын жойғанына қарамастан, бұрынғы императордың қайтыс болған сәтінде таққа мұрагер болғандықтан өзін император деп жариялады. 1928 жылы ол Натальяға ханшайым атағын берді, ал 1935 жылы "Өзінің қадірлі билігі Романовская Брасова ханшайымы" деген атақ берді. Ол Джорджты князь етті. Сонымен қатар, Кирилл императордың келісімінсіз ажырасып кеткен және оның бірінші туысы болған Саксен-Кобург және Готаның Виктория Мелита ханшайымына үйленді. Ресейлік мұрагерлік құқығы православиелік емес аналардан туған князьдерді және патшаның келісімінсіз үйленген князьдерді жойды. Ресей Православ шіркеуі Викторияның бірінші күйеуінен ажырасқанын жарамсыз деп таныды.

Құлдырау

Ақша жинап алу үшін Наталья 1927 жылы өмір сүру құны Лондоннан төмен болған Парижге көшіп барды. Джордж Францияда оған қосылды, бірақ 1931 жылы автокөлік апатынан қаза тапты. Ол қайтыс болған кезде оның жанында болды, алайда ол апаттан кейін есін жимады. Наталья бұл оқиғаға қатты қайғырды. Наталияның немересі Паулин Грей 1929 жылы дүниеге келді, бірақ Грейлердің некесі де ажырасып кетті. Наталья Мамонтованың үшінші және соңғы некесі теңіз офицері Майкл Мажолиермен болды, олардан екінші қызы Александра 1934 жылы дүниеге келді. Ол ақша табу үшін барлық мүмкіндігін пайдаланып, кез келген нәрсені сатуды жалғастырды. 1940 жылы Натали Мажолиер ретінде оның қызы отбасылық естеліктер кітабын жариялады – «Императорлық Ресейдің қарындас қызы». Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Наталья мен оның қызы ажыратылды, себебі Наталья Парижде, ал оның қызы Ұлыбританияда болды. Соғыс аяқталғанға дейін олар бір-бірімен байланыса алмады. Содан кейін Наталья мүлдем қарапайым өмір сүрді және шатыр бөлмесінде тұрды. 1952 жылдың 23 қаңтарында ол қатерлі ісіктен қайтыс болды. Париж қаласындағы Лаеннек қайырымдылық ауруханасында толық кедейлікте көз жұмды және Париждегі Пасси зиратында (9-бөлім, сыртқы қабырғамен және 8-бөліммен қиылысатын жерге жақын) ұлы Джордж, Брасов графының қасына жерленді. Натальяның немере қызы Александра Мажолиер 1959 жылы Кенсингтонда Сирил Б. Кроусонға үйленді. Оның қызы Натали Мажолиер күйеуінен екі жыл өткен соң 1969 жылы Редбриджде қайтыс болды. Натальяның немере қызы Паулин Грей 1976 жылы жарық көрген әжесі туралы зерттемесі – «Ұлы герцогтың әйелі» кітабының авторы.