Кіріспе

Эрнст Иоганн фон Бирон (Эрнст Иоганн фон Бирон; 23 қараша 1690 [ескі стиль бойынша 13 қараша 1690] – 29 желтоқсан 1772 [ескі стиль бойынша 18 желтоқсан 1772]) – Курляндия және Семигалия герцогы (1737–1740 және 1763–1769) және 1740 жылы Ресей империясының қысқа мерзімге регенті.

Алғашқы жылдар

Бирон Эрнст Иоганн фон Бюрен ретінде Кальнциемс қаласында, Семигалияда Карл фон Бюреннің (1653–1733) және оның әйелі Катарина Хедвиг фон дер Рааб туленнің (1660–1740) екінші ұлы болып дүниеге келді. Оның әкесі Карл фон Бюрен (1674 жылы қайтыс болды) Курляндия герцогы Якоб Кеттлердің қызметінде болған және қожайынынан шағын мүлік алған, осы мүлікті Биронның әкесі мұра етіп алды, және Бирон осы жерде дүниеге келді. Ол Кенигсберг академиясында білім алды, бірақ тәртіпсіз мінез-құлқы үшін академиядан қуылды. 1714 жылы ол Ресейде бағын сынауға шықты, бірақ Брансвик-Люнебургтың ханшайымы Шарлоттаның кеңсесінде, патшайым Алексей Петровичтің әйелінің кеңсесінде жұмысқа орналасуға тырысып, сәтсіз аяқтады. Ресейде сәттілікке жете алмаған Бирон біраз уақыттан соң Митауға (Курландия) қайтып келді, онда оның бір әпкесі Курляндияның регенті Аннаға қызмет ететін күйеу жігіт болды, және ол биліктегі министр Петр Бестужевтің назарына ілікті. Әпкесінің араласуы және министрдің қолдауы арқасында Бирон Аннаның сарайына жол таба алды. Кейін, оның қамқоршысы болмаған кезде, сұлу, тартымды Бирон оны Аннаның көңілінен орын алып, тіпті Бестужевтің және оның отбасының жазалануына және елден қулуына себепкер болды. Осы уақыттан бастап Аннаның өмірінің соңына дейін Биронның Аннаға әсері зор болды, және ол Анна Ресейді император ретінде басқарған кезеңде өмірінің шыңына жетті.

Ресейді басқару

1723 жылы Бирон регент Аннаның келіншегі және Балтық елінің ақсүйекінің қызы Бенина Готтлиб фон Трота фон Трейденге (1703–1782) үйленді. Аннаның Биронмен арадағы қарым-қатынасын жасыру мақсатымен осы үйлену ұйымдастырылғаны айтылады, алайда бұл одақ үйлесімді және бақытты болды. Оның әйелі Биронға Аннаның сүйіктісі және сенімді серігі болған жылдары ғана емес, сонымен қатар оның қайтысынан кейін Сібірге 20 жылдық жер аударылуында да Бенинамен бірге болды. Олардың үш баласы болды: Курляндияның ханзадасы Петр, Карл Эрнст фон Бирон (1728–1801) және Хедвиг Елизавета. 1730 жылы Анна Ресей тағына көтерілді. Бирон және оның әйелі Мәскеуге көшіп, кеңесші және келіншектің лауазымдарын сақтап, көптеген құрметтер мен байлыққа ие болды. Аннаның таққа отыруында (1730 жылғы 19 мамыр) Бирон жоғары палата шенеунігі болып тағайындалды, империя графы болды және жылына 50 000 крона кіріс беретін Вендендегі иелік алды. Осы оқиғада оның есімі алғаш рет сот құжаттарында «Бирон» деп (емес «Бирен») жазылды және ол француз герцогы Бирон әулетінің гербын қабылдады деп айтылады, бірақ оның осы әулетке ешқандай қатысы болған жоқ. Империя Кеңесі Аннадан аристократиялық конституция алуға тырысты, бірақ ол Долгоруки және Галицин сияқты қуатты ақсүйектерді жаншып, өзінің сенімін тек Биронға артты, ол империяның іс жүзіндегі билеушісіне айналды. Оның императрицаға деген ықпалы ерекше болды, қажет болған жағдайда Биронның жаулары мен қарсыластары жойылды, тіпті 1000-нан астам адам өлім жазасына кесілді, ал Сібірге жер аударылғандардың саны 20 000–40 000 аралығында деп есептеледі. Ал қарапайым халық ауыр салықтармен қиналып, қысымға ұшырады. Орыстар осы билік жылдарын «Бироновщина» және «Германдық иелік» деп сипаттады. Дегенмен, ол өзін қабілетті басшы ретінде көрсетті және Романов әулетінің тікелей ұрпақтарының жоқтығы мен императрицаның мұрагерлерінің болмауы салдарынан қиындықтар туындауы мүмкін болған кезде империяда тәртіпті сақтап тұрды. Аннаның Ресейдегі билігінің соңғы жылдары Биронның билігі мен байлығы едәуір өсті. Оның пәтері сарайда императрицаның пәтеріне жақын орналасқан, ал оның киімдері, жиһазы және ат-арбалары оныкінен кем емес, тіпті одан да сәнді болды. Оның күміс заттары француз елшісін таң қалдырды, ал оның герцогинясының алмаздары ханзадалардың қызғанышын тудырды. Мемлекеттік департамент оның бие және тұқымдық аттарына күтім жасады. Оның барлық жерде жер иеліктері болды. Ресей сарайына берілген параның жартысы оның қазынасына түсті.

Курляндия мен Семигалия герцогы

Оның биік шыңына жеткені 1737 жылдың маусым айында болды, Кетлер әулетінің тоқырауы кезінде Курляндия дворяндары ("мүлік иелері") Биронды өздерінің билеуші герцогы етіп сайлауға мәжбүр болды. Анна соңғы герцогтың әйелі болған, ал оның мұрагері, оның інісі Фердинанд, сол жылы баласыз қайтыс болды. Кетлер әулетінің жойылғаннан кейін, мүлік иелері жаңа герцогты сайлауға шақырылды, ал Анна Биронды ұсынды. Ол Курляндия мен Семигалияда да, Ресейде де аса танымал болған жоқ, ал мүлік иелері осы жаңадан келген адамның үстемдік ету перспективасына қынжылды, бірақ императрицаның еркіне оңай мойын бұйру мүмкін болмады. Дегенмен, сайлаушыларды Аннаның таңдауына көндіру үшін Курляндия мен Семигалияға Амстердамда төленетін вексельдер түрінде жасырын түрде жеткізілген үлкен ақша сомаларын ұсыну қажет болды. Тағы бір қиындық болды: Курляндия мен Семигалия герцогтігі сол кезде Польша, Литва және Ресей арасында даулы жер болды. Ресей әскерлері Саксонияның сайлаушысы Август III-ті Польша тағына отырғызу үшін қолданылды. Оның орнына, сайлаушы Биронға Курляндия мен Семигалия герцогтігін беруге уәде берді. Император Карл VI барлық нәрсені өзінің Прагматикалық санкциясына бағындырып, осы зорлық-зомбылық әрекеттерге келісім берді, ал Пруссия королі белгілі бір аумақтық жеңілдіктермен сатып алынды. Инвеститура 1739 жылы Варшавада Польша королі мен сенатының өкілеттігімен өтті.

Биліктен құлау

Бирон билік басындағы алғашқы жылдары сырттай қарапайым болғанмен, Аннаның билігінің соңында мақтаншы, өжді болып кетті. Осы мінез-құлқы мен оның бұрынғы қолдаушысы, кабинет министрі Артемий Волынскийдің (Биронның талабымен) күмәнді айыптаулар бойынша қатыгез жазалануы Биронды Ресей халқының барлық топтарында жақтырмас етті. Өлім төсегінде, өте теріс көңіл күйде және оның шұғыл өтінішімен ғана Анна, Ресейдің кішкентай императоры Иван VI есейгенше Биронды регент етіп тағайындады. Оның салауатты ақылы оған, өлімінен кейін жауларының кек алуынан сүйікті адамын құтқарудың жалғыз жолы – оның тұрақсыз лауазымынан уақтылы түрде бас тартуына көмектесу екенін көрсетті. Соңында, 1740 жылдың 26 қазанында 194 сарай шенеунігі қол қойған, Ресей халқы атынан жасалған "позитивті декларация" Биронды регенттікке бекітті. Анна 28 қазанда қайтыс болды. Биронның регенттігі дәл үш аптаға созылды – 1740 жылдың 19 қарашасында түн ортасында оны ұзақ жылдардан бергі қарсыласы, фельдмаршал Мюнних жатын бөлмесінен ұстады. Оның ісін қарау үшін комиссия құрылды, ол оны (1741 жылдың 11 сәуірінде) тіл-кеспе жазасына кесті. Алайда, жаңа регент, Иван VI-ның анасы Анна Леопольдовнаның мейірімділігі арқасында бұл жаза өмір бойына Сібірдегі Пелымге жер аударуға ауыстырылды. Биронның барлық мүлкі, оның ішінде 600 000 фунт стерлингке бағаланған алмаздары тәркіленді. Одан кейін көп ұзамай екінші сарай төңкерісі болды, ал жаңа император Елизавета Петровна Мюннихті қуды және Биронға Ярославльде тұруға рұқсат берді.

Кейінгі жылдар

22 жыл бойы бұрынғы регент тарих сахнасынан жоғалып кетті. Ол 1762 жылы Германияға жақындығымен белгілі Ресей императоры Петр III оны сарайға шақырғанда қысқа ғана уақытқа қайтадан көзге түсті. 1763 жылы Ресей императрицасы Екатерина II оны Курляндия герцогтігіне қайта орналастырды, және ол 1769 жылы осы герцогтікті ұлы Петрге мұра етіп қалдырды. Оның билігінің соңғы жылдары әділ және тіпті инабатты болды, бірақ біршама тәуелсіздікке ұмтылды. Ол 1772 жылғы 29 желтоқсанда Митава қаласындағы, өзінің астанасындағы Растрелли сарайында қайтыс болды. Оның барлық сынақтарында да адал серігі болған әйелі одан он жыл кейін дүние салды. Біроннан кейін Курляндия герцогы оның ұлы Петр фон Бирон болды.