Ресей императрицасы Елизавета Алексеевнаның өмірі мен тағдыры

Кіріспе

Ресейдің 1801-1825 жылдардағы императрицасы Елизавета Алексеевна (Елизавета Алексеевна; 24 қаңтар 1779 [е.с. 13 қаңтар 1779] – 16 мамыр 1826 [е.с. 4 мамыр 1826]), Баденнің Луиза ханшайымы (Luise Marie Auguste von Baden) туған, император Александр I-ге тұрмысқа шыққан кезде Ресей императрицасы болды.

Баден ханшайымы

Елизавета Алексеевна 1779 жылдың 24 қаңтарында Карлсруэде дүниеге келді. Ол Баденнің мұрагерлік ханзадасы Карл Луи мен оның әйелі Гессен-Дармштадттың земстволық амелиясының жеті баласының үшіншісі болды. Туған кезде бала өте кішкентай және әлсіз болғандықтан, дәрігерлер оның тірі қалуына күмән келтірді. Луиза жақын, жылы отбасылық ортада өсті. Ол әсіресе анасына жақын болды және оның қайтыс болғанға дейін жақын хат алмасып жүрді (Баден маргравины қызынан ұзақ өмір сүрді). Баден сарайында ол жан-жақты білім алды. Ол француз және неміс тілдерінде еркін сөйлеп, жазды; тарих, география, философия, француз және неміс әдебиетін оқыды. Баден мен Францияның жақын орналасуының арқасында ол сол заманғы әдеттегідей француз мәдениеті мен өнеріне жақсы білді. Әкесі, Баденнің билеуші маргравы, бай болмағандықтан, отбасы патшалық стандарттар бойынша қарапайым өмір сүрді. Екатерина Ұлы үлкен немересі, болашақ Александр I-ге келін іздеп, Пруссия королевасы Фредерика Луизаның және Цесаревич Павелдің бірінші жұбайы болған марқұм Ұлы герцогиня Наталья Алексеевнаның (Гессен-Дармштадт Вильгельмина Луиза) қыздары – Баден князьдеріне көз тікті. Осылайша, Пруссиямен және олармен тығыз байланысты бірнеше неміс патшалық үйлерімен одақтасу тиімді болар еді. Жақсы әсер қалдырғаннан кейін Екатерина ханшайым Луизаны және кейіннен Швеция королевасы болған кіші әпкесі Фредериканы Ресейге шақырды. 1792 жылдың күзінде екі әйел Санкт-Петербургке келді. Императрица Луизаға қатты риза болды, оны сұлулық, тартымдылық және адалдықтың үлгісі деп тапты. Луизаның өзі Александрға қызығушылық танытты, ол бойлы, келбетті жігіт еді. Бастапқыда Александр болашақ келініне ұялды, өте жас және тәжірибесіз болғандықтан, оған қалай қарау керектігін білмеді, ал ол оның салқындығын ұнатпайды деп ойлады. Алайда, жас жұбайлар тез арада бір-біріне жақын болды. "Маған белгілі бір адамның бақыты менің қолымда екенін айтасыз", - деп жазды ол Александрға. "Егер бұл рас болса, онда оның бақыты мәңгілікке сақталған, ол мені жақсы көреді, мен де оны жақсы көремін, және бұл менің бақытым болады, сіз мен сені айта алмайтындай жақсы көретінімді біле аласыз", - деп қосты ол. 1793 жылдың мамыр айында олар келісім шарттарын жасасты. Ханшайым орыс тілін үйреніп, православие дініне кірді, Ресейдің Ұлы герцогинясы атағын алды және Луиза Мария Августа есімін Елизавета Алексеевнаға ауыстырды. Той 1793 жылдың 28 қыркүйегінде өтті. Ол өзінің айналасында гүлдөп тұрған жақындыққа қатты қорқып, сонда да неке адалдығын бұзуды көңіл көтерудің бір түрі ретінде қарастырған сарайдағы жағдайға наразы болды. Императрицаның өзі сарайдағы жақындыққа үлгі болды. Екатеринаның сүйіктісі Платон Зубов тіпті Елизавета Алексеевнаны азғыруға тырысты. Ұлы герцогиня жалғыздық пен өлкөсін сағыну сезімін күшті сезінді, әсіресе әпкесі Фредерика Баденге оралғаннан кейін. Елизавета өзінің болмауына төтеп бере алмайтын, тіпті қызметшілері мен қыз-келіншектерінің арасында да өзін-өзі көрсетпеуге мәжбүр болған жат әлемде қалды. Александрмен қарым-қатынас оның жалғыз жұбаныш көзі болды. "Күйеуім болмаса, ол ғана мені бақытты етеді, мен мың рет өліп қалар едім". Ол әкесімен жақсы қарым-қатынас құра алмады және оның үкіметінің әділетсіздігі мен мінезінің тікелейлігіне наразы болды. Елизаветаның некесінде алғашқы жарылыстар пайда бола бастады. Ол өзінің романтикалық табиғатын оны елемейтін күйеуінен таба алмады. Елизавета эмоциялық жұбаныш іздеу үшін басқа жаққа бет бұрды. Ол жалғыздығына ең алдымен сұлу графиня Головинамен тығыз достық қарым-қатынаста күш алды. Кейіннен ол Александрдың ең жақын досы, әсем және ақылды поляк ханзадасы Адам Чарторискимен романтикалық қарым-қатынас бастады. Олардың қарым-қатынасы үш жылға созылды. Бес жылдан астам баласыз некеден кейін, 1799 жылдың 29 мамырында Елизавета қызметкерін, Ұлы герцогиня Мария Александровнаны дүниеге келтірді. Сарайда оның әкесі поляк ханзадасы деп айтылды. Баланың шашы қара, көзі қараңғы болды. Шомылдыру рәсімінде патша Павел I екі сары, көк көзді ата-ананың қара шашты баласына таңғалып, пікір білдірді. Елизавета Алексеевна көп ұзамай сүйіктісінен де, қызынан да айырылды. Адам Чарториски дипломатиялық миссияға жіберілді, ал Елизаветаның сәбиі ұзақ өмір сүрмеді. "Бүгін таңертеңнен бастап менің балам жоқ, ол қайтыс болды", - деп жазды ол анасына 1800 жылдың 27 шілдесінде. "Күн сайын оны ойламай-ақ қоя алмаймын, тіпті күніне бір рет жылап та қоямын. Егер оның орнына басқа онша бала болса да, мен тірі жүріп, бұдан басқа ештеңе болмайды".

Elizabeth Alexeievna was born in Karlsruhe, on 24 January 1779 [O. S. 13 January 1779] as Princess Louise Maria Auguste of Baden of the House of Zähringen. She was the third of seven children of Charles Louis, Hereditary Prince of Baden, and his wife, Landgravine Amalie of Hesse Darmstadt. At birth, the child was so small and weak that doctors feared that she would not live. Louise grew up in a close, warm family environment. She would remain particularly attached to her mother, with whom she maintained an intimate correspondence until her death (the Margravine of Baden outlived her daughter). She received a thoughtful education at the Baden court. She spoke and wrote both in French and German; studied history, geography, philosophy, and French and German literature. Thanks to the close proximity between Baden and France, she was well acquainted with French culture and refinements, as was the custom of that era. Because her grandfather, the reigning margrave of Baden, was not rich, the family lived modestly by royal standards. Catherine the Great was looking for a bride for her eldest grandson, the future Alexander I, and set her eyes on the princesses of Baden who were the nieces of Queen Frederica Louisa of Prussia and the deceased Grand Duchess Natalia Alexeievna (Wilhelmina Louisa of Hesse Darmstadt) who had been the first spouse of Tsesarevich Paul. Thus, an alliance to Prussia and several German royal houses they were closely related to would be a beneficial outcome. After favorable impressions, Catherine invited Princess Louise and her younger sister Frederica, who later became Queen of Sweden, to Russia. In the autumn of 1792, the two sisters arrived in St. Petersburg. The Empress was delighted by Louise, finding her a model of beauty, charm, and honesty. Louise herself was attracted to Alexander; he was tall and handsome. At first, Alexander was shy with his future bride — very young and inexperienced, he did not know how to treat her — and she mistook his reserve for dislike. However, the young couple soon grew fond of each other. "You tell me that I hold the happiness of a certain person in my hands", she wrote to Alexander. "If that is true, then his happiness is assured forever this person loves me tenderly, and I love him in return, and that will be my happiness you can be certain that I love you more than I ever can say", she added. They were engaged in May 1793. The Princess learned Russian, converted to the Orthodox Church, took the title of Grand Duchess of Russia and traded the name Louise Maria Auguste for Elizabeth Alexeievna. The wedding took place on 28 September 1793. She was appalled by the intense sexual intrigues that flourished all around her in a court where adultery was an accepted form of entertainment. The Empress herself set the example for the licentious ways of the court. Catherine's lover, Platon Zubov, even tried to seduce Elizabeth Alexeievna. The Grand Duchess felt lonely and homesick, particularly after her sister Frederica returned to Baden. Elizabeth was abandoned in an alien world where she could never be herself, even among her servants and ladies in waiting. The relationship with Alexander was her only source of solace. "Without my husband, who alone makes me happy, I should have died a thousand deaths" She utterly disliked her father in law and disapproved of the injustices of his government and the bluntness of his character. The first cracks in Elizabeth's marriage began to appear. She did not find fulfillment for her romantic nature in a husband who neglected her. Elizabeth looked for emotional solace elsewhere. She first found refuge for her loneliness in a close intimate friendship with the beautiful Countess Golovina. Later, she started a romantic liaison with Alexander's best friend, the dashing and clever Polish prince, Adam Czartoryski. Their relationship lasted for three years. After more than five years of a childless marriage, on 29 May 1799, Elizabeth gave birth to a daughter, Grand Duchess Maria Alexandrovna. At court, some attributed the paternity to the Polish prince. The child had black hair and dark eyes. At the baptism, Tsar Paul I did not fail to express his amazement that the two blonde and blue eyed parents had a dark haired child. Elizabeth Alexeievna soon lost both her lover and her daughter. Adam Czartoryski was sent on a diplomatic mission, and Elizabeth's baby daughter did not live long. "As of this morning, I no longer have a child, she is dead" she wrote to her mother on 27 July 1800. "Not an hour of the day passes without my thinking of her, and certainly not a day without my giving her bitter tears. It cannot be otherwise so long as I live, even if she were to be replaced by two dozen children."

Тұлғасы мен сыртқы келбеті

Елизавета Алексеевна жұмсақ, әуенді дауысымен, нәзік сырт келбетімен, грек пішінімен, үлкен бадам тәрізді көк көздерімен және әдетте иығында еркін жататын құлпыра шашымен ерекшеленді. Оның әдемі келісімі, патшайымдық сымбаты және сұлу періштедей жүзімен замандастары оны Еуропадағы ең әдемі әйелдердің бірі және сол кездегі ең әдемі серік деп санады. Елизавета Алексеевна әдебиет пен өнерді сүйетін, сүйкімді, жомарт және зиялы жан еді. Ол музыка сабақтарын Людвиг Вильгельм Теппер де Фергюсоннан (1768–1824 жылдардан кейін) алды. Айыныштысы, ол ұялшақ, өзін-өзі шектеуге бейім мінезге ие болды, бұл оны орыс сарайының немесе туыстарының ықыласына бөлемеді. Ол сарайдағы әсем-кереметтің орнына қарапайымдылықты және жалғыздықты артық көрді. Оның некесі де оған қанағат әкелмеді. Елизавета Алексеевна күйеуін жақсы көріп, көптеген жеке және саяси қиындықтарда оған қолдау көрсеткенімен, Александр оған немқұрайлы болды. Олардың қарым-қатынасы сырттай үйлесімді болғанымен, эмоционалды жағынан алыс еді, екеуі де некеден тыс махаббатқа барысты.

Ресей патшайымы

Пауыл I-нің ерекшеліктері оны құлатуға және Александрды Ресей тағына отырғызуға әкеп соқты. Елизавета бұл жоспарды жақсы білді және Пауыл өлтірілген түні күйеуімен бірге болып, оған қолдау көрсетті. Александр император болғаннан кейін Елизавета Алексеевна оны Павел I-нің өлімінен туған қайғыны артына тастап, Ресейге қызмет етуге шақырды. Императрица-серік ретінде ол сарай өміріне және өкілдік міндеттеріне қатысты, бірақ империядағы ең жоғары әйелдік дәреже оның енесі, император Мария Федоровнаға берілді. Ресми шараларда Мария императордың қасында жүрсе, Елизавета олардың артынан жалғыз басуға мәжбүр болды. Александр әйеліне салқын қарайтын, қоғамдық кеште сыпайылық танытып, оның қасында тамақ ішуге тырысты. Елизавета күйеуі сияқты жан терілмесінен арыла алмайтын жұмсақ және тыныш адам екені айтылды. 1803 жылы Александр поляк ханшайымы Мария Нарышкинамен, князь Дмитрий Нарышкиннің әйелімен он бес жылдан астам созылған махаббатқа түсті. Мария Нарышкина өзінің байланысын сарайда әдепсіз және ашық түрде көрсетті. Елизаветаның өзі Александр таққа отырғанда Ресейге оралған Адам Чарторискимен қарым-қатынасының жұбаныш тапқанын сезінді. Бұл қарым-қатынас ол сүйкімді штаб-капитан Алексей Охотниковпен махаббатқа түскеннен кейін аяқталды. Елизавета мен Алексей Охотников арасындағы барлық хат алмасу және оның күнделіктерінің бір бөлігі император Николай I тарапынан оның өлімінен кейін жойылды. Охотниковпен болған махаббат трагедиямен аяқталды. Туберкулезден зардап шеккен штаб-капитан денсаулығы нашарлағандықтан зейнетке шығып, 1807 жылы қайтыс болды. Кейін Александр немесе оның інісі Константин оны өлтіруге бұйрық берген деген қауесет тарады. ХХ ғасырдың басында Николай Михайлович бұл қауесеттерді Елизавета Алексеевнаның өмірбаянына арналған күрделі аңызға айналдырды, бірақ Охотниковқа арналған тарау Николай II-нің жеке араласуы және сол кезеңдегі басқа зерттеулер салдарынан сол кезде жарияланбады. 1806 жылдың 16 қарашасында Елизавета екінші қызын дүниеге әкелді. Жаңа туған үлкен герцогиня Елизавета Александровна Александрдың емес, Охотниковтың баласы екендігі туралы әңгімелер тарады. Оның өлімінен кейін Елизавета Алексеевна бұрынғыдан да жалғыз сезініп, қызы Елизаветаға деген сүйіспеншілігін арттырды. Он бес айдан кейін қыз тіс шығару кезінде пайда болған инфекциядан кенеттен қайтыс болды. "Енді," - деп жазды Елизавета анасына, - "мен осы дүниеде еш нәрсеге жарамаймын, менің жаным осы соңғы соққыдан қалпына келуге күш таппайды." Қызының өлімі Александр мен Елизаветаны уақытша жақындастырды. Елизавета Алексеевнаның жасы отызға толмаған болса да, олардың екеуінің де отбасы құруға үміті қалмады және енді балалары болмайтын еді. Наполеон соғыстары кезінде Елизавета Алексеевна күйеуінің саясатын сенімді түрде қолдады, басқа жеке және саяси дағдарыстарда болғандай. Елизавета анасына хат жазды. 1825 жылы Елизавета Алексеевнаның денсаулығы нашарлап, өкпе ауруынан және жүйке ауруынан зардап шекті. Дәрігерлер оған оңтүстікке, Азов теңізінің жағасындағы Таганрог қаласына барып, қолайлы климатта демалуға кеңес берді. Жақсы сарай болмағандықтан, императорлық жұп 5 қазанға қарай Таганрогтағы қарапайым үйге орналасты. Олар бір-бірімен тығыз қарым-қатынаста, қарапайым өмір сүріп бақытты болды. 1825 жылдың 17 қарашасында Александр Қырымнан Таганрогқа қайтып келгенде суық тиді, ол тифке айналды, одан ол желтоқсанда әйелінің қолында қайтыс болды. Елизавета жоғалтудан қатты күйзеліп, "Мен өзімді түсінбеймін, мен өз тағдырымды түсінбеймін. Менің барлық еркім оған бағынышты болғандықтан, менің өмірімді оған арнағандықтан не істеуім керек?" енді жесір патшайым Санкт-Петербургке жерлеуге бара алмайтын. Елизавета Алексеевна астанаға қайтып келе жатқанда, өзін соншалықты нашар сезінді, ол Санкт-Петербургке бара жатқан жолда Тула облысындағы Беляв қаласында тоқтауға мәжбүр болды, анасымен кездесуге бара жатқанда бірнеше сағат қалғанда. 1826 жылдың 16 мамырының таңертеңгі сағат 4.30-да оның қызметшісі императрицаны тексеруге барғанда, оны төсекте өлі күйінде тапты. Елизавета Алексеевна жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін үш күн өткен соң Елизавета анасына: "Мен үшін тым көп уайымдамаңыз, бірақ егер мен батылдық танытсам, мен өмірімді құртқан адамға ергім келеді", - деп жазды.

The eccentricities of Paul I led to a plot to overthrow him and place Alexander on the Russian throne. Elizabeth was well aware of this scheme and on the night of Paul's assassination, she was with her husband giving him support. Once Alexander became emperor, Elizabeth Alexeievna encouraged him to leave behind the trauma of Paul I's murder and dedicate himself to serve Russia. As Empress Consort, she took part in court life and the duties of representation, but the first female rank in the empire was reserved for her mother in law Empress Maria Feodorovna. During official events, Maria walked next to the Emperor while Elizabeth was forced to walk alone behind them. Alexander treated his wife indifferently, he was polite toward her in public ceremonies and made an effort to have his meals in her company. Elizabeth was said to be too soft and placid to keep a hold on a restless and soul tortured man such as her husband. In 1803, Alexander began a love affair that would continue for more than fifteen years with the Polish Princess Maria Naryshkina, wife of Prince Dmitri Naryshkin. Maria Naryshkina flaunted her liaison at court in a tasteless, blatant fashion. Elizabeth, for her part, found solace in her relationship with Adam Czartoryski, who had returned to Russia at Alexander's ascension to the throne. This liaison ended when she started a love affair with a handsome staff captain, Alexis Okhotnikov. All the correspondence between Elizabeth and Alexis Okhotnikov, and some of her diaries were destroyed by Emperor Nicholas I after her death. The affair with Okhotnikov had a tragic end. The staff captain, who suffered from tuberculosis, retired due to his worsened health and died in 1807. It was apparently rumored later that Alexander or his brother Grand Duke Constantine had ordered him killed; in the early twentieth century Grand Duke Nicholas Mikhailovich turned those rumors into an elaborate legend for his biography of Elizabeth Alexeievna, although the chapter on Okhotnikov was not published at the time due to Nicholas II's personal intervention, and his other studies of that period. On 16 November 1806, Elizabeth gave birth to a second daughter. There were rumors that the newborn, Grand Duchess Elizabeth Alexandrovna was not a child of Alexander but of Okhotnikov. After his death, Elizabeth Alexeievna felt more abandoned than ever and poured out all her affection on her daughter Elizabeth, "Lisinka". Fifteen months later, the little girl died suddenly of an infection blamed on teething. "Now," wrote Elizabeth to her mother, "I am not longer good for anything in this world, my soul has no more strength to recover from this last blow." The death of their daughter temporarily brought Alexander and Elizabeth closer. Although Elizabeth Alexeievna was not yet thirty years old, neither she nor Alexander had further hopes of a family and they would have no more children. During the Napoleonic Wars, Elizabeth Alexeievna was a reliable supporter of her husband's policies as she had been in other personal and political crises. Elizabeth wrote to her mother. By 1825, Elizabeth Alexeievna's health was frail; she suffered from a lung condition and a nervous indisposition. The doctors recommended her to take a rest in a temperate climate and suggested the southern city of Taganrog by the Sea of Azov. With no comfortable palace, the imperial couple were established in a modest house in Taganrog by 5 October. They were happy together living in intimate simplicity. On 17 November 1825 Alexander returned to Taganrog from visiting Crimea with a cold, which developed into typhus, from which he died that December in the arms of his wife. Elizabeth was stricken by her loss, writing "I do not understand myself, I do not understand my destiny What am I to do with my will, which was entirely subjected to him, with my life, which I loved to devote to him?" The now Dowager Tsarina was too frail to come back to St. Petersburg for the funeral. When Elizabeth Alexeievna finally started her return journey to the capital, she felt so sick that she had to stop at Belyov, Tula Governorate on the road to St. Petersburg, just a few hours before she was to meet her mother in law, who was coming south to greet her. In the early hours of 16 May 1826, towards 4.30 am, when her lady's maid went to check on the Empress, she found her dead in bed. Elizabeth Alexeievna had died of heart failure. Three days after her husband's death Elizabeth had written her mother, "Do not worry too much about me, but if I dared, I would like to follow the one who has been my very life."

Балалар

Александр I мен Елизавета Алексеевнаның екі қызы болды, екеуі де ерте жасында қайтыс болды. Ортақ қасіреттері күйеу мен әйелін қысқа мерзімге жақындастырды. Ресейдің Ұлы герцогинясы Мария Александровна (Санкт-Петербург, 29 мамыр 1799 – Санкт-Петербург, 8 шілде 1800) Ресейдің Ұлы герцогинясы Елизавета Александровна (Санкт-Петербург, 15 қараша 1806 – Санкт-Петербург, 12 мамыр 1808)