Кіріспе
20 ғасырдағы Ганалық мүсінші Осей Бонсу (1779 жылы туған – 1824 жылғы 21 қаңтарда) Осей Туту Кваме деп те белгілі болған, Ашанти хандығының (Ашанти патшасы) билеушісі болды. Ол 1800 жылдан 1824 жылға дейін немесе 1804 жылдан 1824 жылға дейін билік құрды. Оның патшалық кезінде ашантилер Фанте конфедерациясымен соғысып, Алтын жағалау саудасына үстемдік етті. Акан тілінде "Бонсу" сөзі кит (теңіздегі ең үлкен және ең күшті "балық") деген мағынаны білдіреді және Ашанти империясын жағалауға дейін кеңейтудегі жетістігінің символы болып табылады. Ол Кумасиде қайтыс болды, оның орнын Осей Яу Акото басты. Басқа деректерде оны Осей Туту Кваме деп атайды. Ол 1806-07 жылдары Оңтүстік Алтын жағалаудағы Фанте тайпаларына қарсы, ал 1818-19 жылдары Жиаман тайпаларына қарсы соғыстарда жетекші болды. Бұл көтерілісті 19 ғасырдың басында Гонджаның Гбуипевурасы бастады. Көтерілісшілер шамамен 1801 жылы жеңіліске ұшырады, ал Гбуипевура тұтқындалды немесе қаза тапты. Бонсу билік еткен кезінде Мұхаммед әл-Мустафа Гонджадан Ойоко әулетінің тарихын араб тілінде жазған. Бұл құжат қазір сақталмаған, бірақ 1820 жылы Джозеф Дюпуи оны ішінара қарап шықты. Оның тұсында капиталға берілетін несиелердің пайыздық мөлшерлемесі 42 күнге 33% деп белгіленді.
Osei Bonsu (born 1779 – 21 January 1824) also known as Osei Tutu Kwame was the Asantehene (King of the Ashanti). He reigned either from 1800 to 1824 or from 1804 to 1824. During his reign as the king, the Ashanti fought the Fante confederation and ended up dominating Gold Coast trade. In Akan, Bonsu means whale (the largest and most powerful "fish" in the sea), and is symbolic of his achievement of extending the Ashanti Empire to the coast. He died in Kumasi, and was succeeded by Osei Yaw Akoto. Other sources refer to him as Osei Tutu Kwame. He was a leader in war against the Fante of the southern Gold Coast in 1806–07 and against Gyaman in 1818–19. This rebellion was led by the Gbuipewura of Gonja in the early 19th century. The rebels were defeated around 1801 with the Gbuipewura either captured or killed. An Annal was written in Arabic by Muhammad al Mustafa from Gonja on the history of the ruling Oyoko dynasty, sponsored by Bonsu during his reign. The document does not exist today but it was partly reviewed by Joseph Dupuis in 1820. During his era, the interest rate on loans for capital was set at 33% for 42 days.
Инфрақұрылымдық жобалар
Боудич Осей Бонсудың ағылшын сәулет өнеріне деген қызығушылығын атап өтті. XIX ғасырдың басында Осей Бонсу мемлекеттік қазына есебінен Абан сарайының құрылысын бастады. 1816 жылы патша 6-шы және 7-ші Ұлы жолдарды қайта жаңартуға кірісті, олардың ені 30-40 футқа дейін кеңейтіліп, түзуленді және арамшөптерден тазартылды. 7-ші Ұлы жолдың жұмыстары қарқынды жүрді, ал 6-шы Ұлы жолдың қайта құрылысы 1820 жылға дейін тоқтап тұрды, содан кейін Бонсу жобаны қайта бастау туралы мәлімдеді. 1819 жылы 1-ші Ұлы жол жаңартылды және 1820 жылға қарай Ельминаға дейін жететін жаңартылған 7-ші Ұлы жол Ашантиден жағалауға бір күндік сапармен баратын ең жылдам жол деп есептелді. Бонсу сауатты мұсылмандарды Ашанти бюрократиясына қабылдады. 19-шы ғасырдың басында Кумаси мұсылман қауымының басшысы Ал Гамба мұсылман мектебін ашты, Бонсу өз балаларының бірін оқуға жіберді. 1819 жылға қарай мектепте 70 оқушы білім алды. Мюллер Бонсу мектепке демеушілік жасағанын, оны Ашантидегі Исламның өсуін қадағалау үшін пайдаланғанын айтады. Мюллер сондай-ақ Бонсу мұсылман қауымына құрмет көрсету мақсатымен балаларын мектепке жібергенін, мемлекеттегі Исламның өсуін мойындау үшін емес екенін түсіндіреді. Мысалы, 1807 жылы осы бөлім Фанте мемлекеттеріне қарсы науқанда қолданылды.
Үгіт-насихат
Тарихшы Эджертон Бонсудың британдықтар мен фанте тайпаларымен болған қақтығысының бастауын айтады. Ол, Асен басшысының туысы Апутай, құрбан болған адамның шағымынан кейін қабірді тонағаны үшін айыпталғанын түсіндіреді. Апутайға Ашанти соты айыпталушы туысының орнына өтемақы төлеуді бұйырды, бірақ Апутай қабірді тонаған адамға шабуыл жасады. Осей Бонсу Апутайдың сарайына елшілер жіберді, Эджертонның сөзінше, мақсаты – Апутайды соғысты тоқтатуға және Ашанти заңына сәйкес өтемақы төлеуге көндіру еді. Апутай елшілерді өлтірді, соның салдарынан Осей Бонсу әскер бастап, Апутайдың билігіне шабуыл жасады. Апутай және тағы бір көтерілісші Ассен басшысы фанте тайпаларының арасында пана тапты. Маккаски болса, 1790 жылдардың соңында фанте мемлекеттері Асеннен келген үш көтерілісші Ашанти азаматына баспана бергенін жазады. Ашанти үкіметі мен Гяман билігі арасындағы келіссөздер сәтсіз аяқталып, 1817 жылдың 6 қарашасында Кумаси кеңесі Гяманды қайта басып алу туралы шешім қабылдады. 23 қарашада Кумаси кеңесінің бұл шешімі Ассантеманхиямумен бекітілді.
Сыртқы қатынастар
1816 жылы Фанте мемлекеттерін бағындыру нәтижесінде Ашанти қазіргі Гананың жағалауында билік орнатты. Бұл Осей Бонсудың сарайына еуропалық дипломаттарды, ашантитермен қарым-қатынасты жақсарту мақсатында әкелді. Тарихшы Ирвиннің мәліметтеріне сәйкес, 1816 мен 1820 жылдар аралығында Ашанти сарайы Виллем Хьюдекоперді (1816 жылы), Фредерик Джеймс пен Томас Эдвард Боудичті Уильям Хатчинсон мен Генри Тедлимен бірге (1817 жылы), сондай-ақ Джозеф Дупуи мен Уильям Хаттонды Фрэнсис Коллинс, Бенджамин Салмон және Дэвид Милл Грейвспен (1820 жылы) қабылдады. "Бес жылдық бейбітшілік" 1801 жылдан 1806 жылға дейін Осей Бонсу билігінде болды. 1820 жылы Джозеф Дупуи атап өткендей, бұл кезең бейбітшілік пен тұрақтылықпен еректелді, және "Абомей (шамамен 1802 жыл), Салга және Йенди" елшілері Кумасиге Осей Бонсуға барып, патшаға құрметті сыйлықтар мен құттықтаулар жеткізді.