Кіріспе

Доп пен таяқпен командалық спорт

Шинти (camanachd, iomain) – таяқ пен допты пайдаланатын командалық спорт түрі. Шинти қазіргі күні негізінен Шотландияның Таулы аймағында және Шотландияның ірі қалаларына көшіп келген Таулы аймақтан шыққан адамдар арасында таралған, бірақ бұрын Шотландияда кеңінен ойналған, тіпті 20 ғасырдың екінші жартысына дейін Солтүстік Англияда да ойналған.

Көптеген жағдайларда оны хоккеймен салыстырса да, екі ойынның арасында бірнеше маңызды айырмашылықтар бар. Шинтиде ойыншыға допты ауада ойнауға және екі жағынан да көлбеу, ағаштан жасалған таяқты (caman) пайдалануға рұқсат етіледі. Таяқты допты тоқтату және қарсыласты ұстау үшін де қолдануға болады, бірақ ойыншы қарсыласының таяғына түспеуі керек, мұндай әрекетке "хакинг" деп аталады. Ойыншылар иықтан иыққа тіресіп, дене арқылы да қарсыласты ұстауға болады. Ойын ирландиялық фёрлинг/камоги және уэльстік бандо ойындарының ортақ түбірінен пайда болған, бірақ өзіне тән ережелер мен ерекшеліктерге ие болды. Бұл ережелерді Каманач Ассоциациясы реттейді. Шинти мен фёрлингтің біріктірілген ережелері жасалған, бұл Шотландия мен Ирландияға жыл сайын халықаралық матчтар өткізуге мүмкіндік береді. Осы ойынның тамырына жақын спорт түрлерінің бірі – мұзда ойналатын банди. Шотланд гаэлі тілінде банди "мұз шинтиі" (camanachd deighe) деп аталады, ал бұрын банди мен шинти (shinney) ағылшын тілінде бір-бірін алмастырып қолданылатын.

Ойын алаңы

Ойынның мақсаты – кішкентай допты алаңның соңында орналасқан қақпаға немесе "айранға" енгізу. Ойын дәстүрлі түрде шөпте ойналады, бірақ 2009 жылдан бері жасанды шөпте де ойнауға болады. Алаңда қақпалардың айналасындағы белгілі бір аймақ, пенальти және орталық нүктелер (сондай-ақ оларға байланысты доғалар/шеңберлер белгілі бір радиусымен) және тікбұрышты алаңның бұрыштарындағы бұрыштық доғалар көрсетілген. Доптың диаметрі белгілі бір өлшемде болуы керек. Егер команда допты қарсыластың сызығынан шығарып ойнаса, онда D аймағының жиегінен гол соғылады, ал егер өз сызығынан шығарып ойнаса, бұрыштан ойналады. Егер доп алаңның жақтан шығып кетсе, "ұялу" болады: ұялу кезінде допты ұстаушы оны жоғары лақтырып, кейін камандың сабымен соғады, соққан кезде доп тікелей басының үстінде болуы тиіс.

Нәрселеу

Ойынның жеңімпазы – ең көп гол соққан команда. Команда гол соғады, егер доптың барлық бөлігі гол сызығынан өтіп, қақпаның жоғары тірегінің астынан шықса. Голды тек қана caman арқылы соғуға болады; шабуыл жасайтын команданың ойыншысы допты қолмен, қолмен ұрып, алып жүрген немесе итеріп жіберген жағдайда гол есептелмейді. Бос соққыдан тікелей гол соғуға рұқсат жоқ.

Ұйым

Көптеген спорт түрлері сияқты, ол Виктория дәуірінде ресми тіркелді, ал алғашқы ұйымдастырылған клубтар Глазго және Лондон сияқты қалаларда құрылды, онда мыңдаған гейлдер тұрды. 1887 жылы Инвернесте Гленуркхарт Шинти клубы мен Стратгласс Шинти клубы арасында тарихи ойын өтті. Бұл ойынға мыңдаған адам қатысып, ортақ ережелерді әзірлеуде маңызды кезең болды. Бұл матч 2007 жылдың 12 қаңтарында Инвернесте Шотландиядағы Highland 2007 мерекелерінің ашылуы ретінде қайта ойналуы тиіс еді, бірақ су толу салдарынан кейінге шегерілді. Қазіргі заманғы спортты Каманахт қауымдастығы (Comann na Camanachd) басқарады. Бұл қауымдастық Виктория дәуірінің соңында көршілес аймақтар арасында әртүрлі болған түрлі кодекстер мен ережелерді біріктіру үшін ортақ ережелерді жасау мақсатымен құрылды. Оның алғашқы отырысы 1893 жылы Кингюссиде өтті. Каманахт қауымдастығы өзінің бастапқы құрылымын бірінші ғасырдың көп бөлігінде сақтап келді. 1981 жылы жарияланған «Шинтидің болашағы» есебі, шинтиді ұйымдастыру және басқару тәсілін толыққанды қайта құруға алып келді. Бұл спортты басқарудағы еріктілерге тәуелділіктен қауымдастықтың алғашқы жалақылы қызметкерлеріне көшуге әкелді.

Жарыстар

Абердин, Абердур (Файф), Эдинбург, Глазго, Перт, Корнуолл, Оксфорд және тіпті Лондон қалаларында шинти клубтары бар. Университет шинтиі – бұл спорттың танымал бөлімі, Шотландияның негізгі университеттерінің көбінің командалары бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, Глазго университеті, Абердин университеті және Эдинбург университеті басымдыққа ие болу үшін күресіп келді, бірақ соңғы жылдары Стратклайд университеті, Роберт Гордон университеті, Дунди университеті және Сент-Эндрюс университеті дамып, көзге түсті. Клубтар ұлттық және солтүстік-оңтүстік аймақтарында кубок және лига жүйесінде түрлі жарыстарда бақ сынасады. Жоғары Премьер лига 1996 жылдан бері бүкіл Шотландия бойынша өткізілсе, төменгі лигалар географиялық принципке негізделген. Көптеген клубтар екінші командаларын ұстайды, олар осы лигаларда тек бір аға командасы бар клубтармен де бәсекелеседі.

Маусым

Шинти дәстүрлі түрде қыс айларында ойналатын, «Иомейн Чаллаинн» дәстүріне негізделген. Бұл дәстүр бойынша Жаңа жыл көршілес аудандар арасындағы ойынмен тойланатын. Жаз мезгілі маусымдық жұмыстар мен достық турнирлерге арналған. Дегенмен, қысқы маусым көбінесе ұзаққа созылып, көптеген командалар алдыңғы маусымды келесі маусымның басталуына бірнеше апта қалғанда ғана аяқтауға мәжбүр болатын. 2003 жылы шинти клубтары наурыздан қазанға дейінгі екі жылдық сынақ кезеңін бекітіп, эксперимент сәтті аяқталса, жазғы шинтиге толығымен көшуді жоспарлады. «Үлкен екілік» – Кингюсси және Ньютонмор, сондай-ақ ойынның басқа да шағын топтарының қарсылығына қарамастан, 2005 жылдың қараша айында өткен төтенше жалпы жиналыста (ЕГМ) көпшілік дауыспен (қажетті екі үшін бір бөлігінен асып түседі) жазғы шинтиді ойынның негізгі түрі деп белгілеуге келісім берді.

Шарап

Шенти кубогы әрқашан лигалық шентиден маңыздырақ деп есептелді, ал ең басты ұлттық жарыс Шотландия кубогы немесе Каманахт Ассоциациясының Шақыру кубогы, қысқасы Каманахт кубогы болып табылады. 1983 жылға дейін жарыс финалдың Солтүстік және Оңтүстік арасында өтуін қамтамасыз етуге арналған. Маколей кубогы Солтүстік-Оңтүстік финалын сақтап тұрады. Орта және жас командалар үшін Каманахт кубогына ұқсас ұлттық жарыстар бар. Ересек және жас командалар үшін аймақтық кубоктар да бар; МакТавиш кубогы Солтүстіктің ересектер кубогы, ал Глазго кельт қоғамының кубогы Оңтүстік үшін арналған.

Шинти және херлинг халықаралық турнирлері

Шинти мен херлингтің ортақ тамырларының құрметіне, Шотландия мен Ирландия командалары арасында жыл сайынғы халықаралық матч өтеді, ол үй және сыртқы алаңдарда ойнатылады, біріктірілген ережелер қолданылады. Соңғы жылдары ирландтар көбінесе жеңіске жетіп келді, бірақ шотландтар 2005 жылы және 2006 жылы, тіпті Дублиндегі Крок паркінде екінші деңгейдегі Кристи Ринг кубогының құрамасынан әлсіз ойыншыларды шығарған Ирландияға қарсы да, тартысты жеңіске жетті. Шотландия 2008 жылы жеңіске жетіп, төртінші рет қатарынан жеңімпаз атанды.

Шотландиядан тыс жерлерде

Жаңа Шотландиядағы гаэль тілінде сөйлейтін канадалық пионерлер қыста ойналатын спорт түрі болған шинтиді Канаданың суық климатына бейімдеп, мұздаған көлдерде ойнағанда коньки киіп ойнады. Бұл қазіргі заманғы қысқы спорт түрінің пайда болуына себеп болды. Канададағы шайқас – көше хоккейінің, көлдегі хоккейдің немесе кез келген бейресми хоккей ойынының синонимі. Оның аты шинтиден шыққан, бірақ аңыз бойынша, балалар Итон каталогтарын аяқтарына байлап, ұшып келетін шайбалардан немесе соққылардан иықтарын қорғаған. Ағылшын Шинти қауымдастығы (ESA) Англияда шинти спортын дамыту және насихаттаумен айналысатын басқарылған орган. Лондон Каманачд – Виктория дәуірінде құрылған шинти клубы, ағылшын және шотланд жарыстарында, мысалы, Англия лигасында, Булу кубогында және соңғы рет 1994 жылы Каманачд кубогында бақ сынаған. 1995 жылы клуб қызметін тоқтатқан, бірақ 2005 жылы қайта құрылған. 2006 жылдың 22 шілдесінде Хайлендерс клубына қарсы өткізген ойын Шотландиядан тыс 80 жыл ішіндегі алғашқы ресми танылған шинти матчы болды. Олар жыл сайын Корнуолл, Оксфорд, Девон және Бристоль командаларымен Англия чемпионатында өнер көрсетеді, сондай-ақ шинти-хурлинг матчтарын өткізеді және келуші командалармен достық кездесулер ұйымдастырады. 2010 жылдың 28 желтоқсанында Ирландияда Вестмит қаласында Компромисстік ережелер бойынша шинти/хурлинг ойнаған ойыншылармен алғашқы арнайы шинти матчы өтті. 2012 жылы Корнуолл Шинти клубы құрылды, алғашқы ойынын 2012 жылдың 21 сәуірінде Лондонға қарсы өткізіп, тең түсті. Сондай-ақ олар 2012 жылы Сент-Эндрюс алтылық турниріне қатысты. Осыдан кейін, 2012 жылдың желтоқсанында тағы екі Корнуолл клубы құрылды: біріншісі – Корнуоллдың біріккен университеттері, екіншісі – Мэйб. Бұл екі команда Корнуолл Шинти клубында ойнау үшін ең жақсы ойыншыларын ұсынды. 1970 жылдары Нортхеллертонда алты ойыншыдан тұратын команда болды, ал 2012 жылдың 1 тамызында жаңадан құрылған Нортхеллертон Шинти клубы құрылды. Клуб бұрынғы ойыншыларды тартуға үміттенеді, бірақ Йоркширде ойынды насихаттауға және жаңа жергілікті ойыншыларды тартуға баса назар аударуды жоспарлап отыр. Шинти 19-шы және 20-шы ғасырларда Англияда кеңінен таралған, Лондон Шотландтары, Болтон Каледония және Котонополис сияқты командалар болған. Ноттингем Форест Ф.К. шинти ойыншыларымен құрылған. 2012 жылдан бері Лондонда жыл сайынғы «Лондон Шинти фестивалі» өтіп келеді, онда Корнуолл, Лондон, Оксфорд Шинти клубы, Сент-Эндрюс университетінің әйелдер командасы және шотландтар қатысады. Бұл турнир қыркүйек айының соңында, шинти маусымы аяқталғаннан кейін өткізіледі, бұл саяхаттап келген командаларға қатысуға мүмкіндік береді. 2013 жылдан бері біріккен Англия Шинти қауымдастығының командасы Булу кубогына қатысып, 2013 жылы Тайфорттан, ал 2014 жылы Балахулиштен жеңіліс тапты. Шинти британдық армияда ойналады, ал Шотланд Шинти клубы әскерде ойынның дәстүрін сақтап қалады. Шинти Солтүстік Америкадағы шотланд диаспорасында қайта жандануда, онда оны 18-ші және 19-шы ғасырларда шотланд иммигранттары ойнаған, бірақ кейін жойылған. Солтүстік Калифорния Каманачд клубы (NCCC), Орталық Калифорния Каманчд (CCC) және Орегон Шинти Каманачд (OSC) сияқты жақында құрылған командалар АҚШ-тың әртүрлі жерлеріндегі Хайленд ойындарында және басқа да жарыстарда өнер көрсетеді.

Медиа қамту

Жергілікті газеттер, мысалы, «Вест-Хайленд Фри Пресс», «Бутман», «Обан Таймс», «Дунун Обсервер» және «Аргилшир Стандарт» шеннит спорты туралы толыққанды хабарлар жариялайды. Инвернесс қаласындағы БАҚ шеннит спортын туралы жаңалықтарды апта соңындағы барлық жарыстардың қысқаша шолуымен шектейді, сондай-ақ ұлттық газеттер, мысалы, «Sunday Herald» және «Sunday Post» та осылай жасайды. Ұлттық баспасөзde тек Каманачд кубогының финалы туралы маңызды жаңалықтар жарияланады. Аймақтық газет «The Press and Journal» шеннит спорты туралы аптасына екі рет (дүйсенбі және жұма күндері) хабарлайды. Телевизорда тікелей эфирде көрсетілген алғашқы шеннит матчы 1964 жылы Селтик қоғамы кубогының финалы болды. Каманачд кубогының финалдары мен халықаралық жарыстар жылдар бойы көрсетілсе де, 2006 жыл шеннит спорты үшін BBC Sports бағдарламасында көрсетілген матчтармен алғашқы тұрақты теледидар келісімін жасады. Бұған «An Caman» телешоуы да қосылды. 2009 жылы Каманачд қауымдастығы BBC Alba телеарнасымен барлық ұлттық финалдарды, сондай-ақ «Marine Harvest Festival» фестивалін көрсетуге келісім жасады. «MacAulay Cup» және Каманачд кубогының финалдары BBC Two телеарнасында көрсетілді. Интернетте шеннит спорты туралы ақпарат көбейіп келеді, әртүрлі видеоклиптер YouTube сияқты видеохостингтерде көп назар аударуда. 2011 жыл теледидардағы әдеттегі жарыстардан басқа жаңалықтар үшін тығыз жыл болды, бірақ 2012 жылы BBC Alba телеарнасында бірнеше ойын тікелей эфирде түсірілді. Бұл спорт BBC Radio nan Gaidheal радиосында «Spòrs na Seachdain» бағдарламасында көрсетіледі, алайда ағылшын тіліндегі радио қызығушылығы көбінесе жылдың маңызды оқиғаларымен шектеледі. Каманачд кубогының финалына түсініктеме ағылшын және гэль тілдерінде беріледі.

Музыка

Келттік рок-тобы Runrig-тің "Clash of the Ash" әні бірден үлкен танымалдылыққа ие болды және қазір бұл спорттың гимні деп есептеледі.

Теледидар

2009 жылдың қыркүйегінде комедиялық актер Билли Коннолли Шотландия футбол құрамасының нашар ойнауына байланысты шинтидің Шотландияның жаңа ұлттық спорты болуы керек екенін айтты. Аккордеоншы Гэри Иннес өзінің соңғы альбомы ERA-да "The Caman Man" әнін жазды және Шотландия құрамасы үшін он төрт рет ойнап, 2010/11 жылдары команда капитаны болды. "Хэмиш Макбет" телесериалының "Ойыннан артық" атты эпизодында шенти матчы сюжеттік желінің маңызды бөлігі болды, онда нақты шенти ойыншылары Даллас Янг (Кингьюси) және Нил "Ах" Макрей (Кинлохшил шенти клубы) басты рөлдерді ойнады. Starz телеарнасының "Аутлендер" сериалының 4-ші бөлімі "The Gathering" эпизодында шенти ойыны көрсетілген.