Кіріспе

Ирландиялық зоолог Уильям Огилби (1805–1873) – 1830-шы жылдары жануарлар түрлерін жіктеу және атау саласында жетекші болған ирландиялық зоолог. 1839 жылдан 1847 жылға дейін Лондон зоологиялық қоғамының хатшысы қызметін атқарды. Ол Ұлы ашаршылық кезінде Ирландияға көшіп, кейіннен Тирон графтығындағы Донемананың жанында әсем, бірақ архитектуралық тұрғыдан сәнді емес Алтинагри қамалын салды. 1846 жылы Квинсленд штатындағы Огилби тауы оның құрметіне аталды.

Туған жері, отбасылық тарихы және білімі

Мүмкін, 1805 жылы Лондондерри графтығында туған Уильям Огилби, Лесли Огилбидің (c1764-1845) заңды емес ұлы болған, ол Дунгвивен приходындағы Лаккагта ағарту жасылшасын иеленген. Огилбилер XVIII ғасырдың ортасынан бері зығыр саудасымен айналысып келген, ал Уильямның әйелі Роберт Огилби (c1761-1839), Дублинде зығыр факторы ретінде қор жинап, 22 000 акрлық Дунгивен қамалының жалға алу құқығын сатып алып, «Солтүстік Ирландиядағы ең бай қарапайым адам» деп есептелді, оның жылына он мыңнан жиырма мың фунтқа дейін табысы болған деседі. Уильямның әкесінің қоржыны одан сәл қарапайым болған, бірақ 1829 жылы Тирон графтығының Донагеди ауданында 3170 акрлық Теркернаган және Альтнахри иелігін сатып алуға жеткілікті болды. Он тоғызыншы ғасырдың басында Огилбилер арасында заңсыз туған балалар жиі кездесетін, ал Уильям ерте жасынан әкесінің мұрагері ретінде танылған сияқты. Ол Макклсфилдте дін қызметкері басқарған шағын академияда білім алғаннан кейін, Бельфаст академиялық институтына, содан кейін 1824 жылы Кембридж университетінің Тринити колледжіне түсті. 1828 жылы бітіріп, 1832 жылы Линкольн қоры адвокатурасына қабылданды. Кембридждегі емтихан нәтижелері әсерлі болмады, бұл оның табиғи тарих пен ғылымды оқуға басымдық бергендіктен қажетті дайындық жұмыстарын елемегенін көрсетеді. Табиғатқа деген қызығушылығы ерте жасында пайда болған, мүмкін туыстары оны оятқан болар. Оның туысы Александр Огилби (c1756-1846), Килкаттен Хаус, Клаудиде «таңдаулы кішкентай мұражайында» «ерекше және құнды қазбалар жинағына» ие болған; Лимавадидегі әйелі Элизабет Огилби «лапидардың зардаптарынан сақтап қалған» табиғи кристалды, салмағы 70 фунт, 1814 жылы Ирландиядағы ең үлкені деп есептелген; ал оның үлкен туысы Лесли Огилби «білікті табиғаттанушы және ботаник» болды, ол Ирландияның сирек кездесетін туа біткен өсімдіктерін сәтті өсірді және оның ғылыми тақырыптар бойынша 400 кітаптан тұратын мұрасы Корольдік Дублин қоғамының кітапханасына маңызды қосымша болды.

Зерттеу және алғашқы жарияланым

1827 жылы наурыз айында, студент кезінде Уильям Огилби Кембриджде өзі "ақ аяқты парадуксюр" деп атаған түрдің тірі мысалын зерттеді. Ол оны 1828 жылы тамызда Лондонда қайта тексерді, ол кезде жануарлардың дене құрылымы және таксономия принциптерін жетік білгендіктен, бұл жаратылысты бұрын сипатталмаған түр деп таныды, оны жалпы генет пен жалпы мысық арасындағы аралық түр ретінде жіктеді және оған Paradoxurus leucopus деген ат берді. Оның жануарды сипаттауы мен жіктемесі 1829 жылғы қаңтарда "The Zoological Journal" журналында жарияланды және оның зоологиялық зерттеулерге арналған көптеген жарияланған еңбектерінің арасындағы ең алғашқысы болды. Ол анықтаған түр Коенрад Темминктің 1839 жылғы Paradoxurus туысына арналған монографиясына енгізілді. Огилбидің Лондонға келгені оған континенттік натуралистердің еңбектеріне, сондай-ақ Ұлыбритания мұражайында, Зоологиялық және Линней қоғамдарында, Шығыс Үндістан компаниясында сақталған жануарлар мен құстардың үлгілеріне қол жеткізуге мүмкіндік берді. Кейіннен ол Лейден және Париж музейлеріне тұрақты түрде барып, Зоологиялық қоғамның Регент паркіндегі хайуанаттарында, Ньюингтондағы Суррей зоологиялық бағында, Париждегі Jardin des Plantes хайуанаттарында және Лорд Дерби сияқты жеке коллекцияларда жануарлардың қозғалысын және мінез-құлқын бақылады. Ол Германияға (әсіресе Берлин мен Франкфуртқа) бірнеше рет, ал Кейп колониясына бірнеше мәрте сапар шекті. Оның пайдалы табиғаттану материалдарын табуға болатын әдеби көздер туралы кең білімі, профессор Томас Беллге Уильям Свифттің "Кедейлерді қамтамасыз ету туралы ойлар" атты еңбегінде XVIII ғасырдың басында Англиядан Дублинге бақалар әкелінгені туралы редакторлық ескертуге назар салғанда айқын болды.

Зоологиялық қоғамның жарналары мен тағайындалуы

1830 жылдан бастап Зоологиялық қоғамның мәжілістерінде ол түсіндірме хабарламалар оқыды немесе Қоғам мұражайына сыйға берілген екземплярлар туралы пікір білдірді. Оның қырыққа жуық баяндамасы 1841 жылға дейінгі жылдары Қоғамның еңбектері мен хаттамаларында толық немесе тұжырымдама түрінде жарияланды, онда Австралия, Африка, Америка және Үндістаннан алынған сүтқоректілер мен құстардың жаңа екземплярлары сипатталып, жіктемеленді. Осы кезеңде ол Линней қоғамына ұқсас хабарламалар оқыды және Геологиялық қоғамға қазба екземплярлары туралы пікір білдірді. Оның жіктемелерін жариялау бірнеше туыстарды анықтады және атады: Cynictis (1833), Madoqua (1836), Pseudocheirus (1837), Chaeropus және Conilurus (1838), сондай-ақ көптеген жаңа түрлерді бұрын құрылған туыстарға орналастырды. Ол 1836 жылдан бастап Зоологиялық қоғамның мәжілістерін төрағалық етті және 1838 жылға қарай ол тек оның мүшесі ғана емес, сонымен қатар Линней, Геологиялық және Корольдік астрономиялық қоғамдардың мүшесі болды. Ол Географиялық қоғамның хатшысы Чарльз Дарвинмен достық қарым-қатынаста болды, ал 1839 жылы екеуі де Зоологиялық қоғамның кеңесіне сайланды, Огилби көп ұзамай осы Қоғамның хатшысы болды. Осы соңғы лауазымында ол Қоғамның хат-хабарларын жүргізді, оның мұражайын басқарды және каталогтады, зоологиялық бағындағы жануарларды тіркеді және оларды сатып алу бойынша ұсыныстар жасады. Хатшы болып тағайындалғаннан кейін Зоологиялық қоғамның мәжілістеріне ғылыми хабарламалар мен пікір білдіру үлесі азайды. Ол соңғы рет 1841 жылдың сәуір айында бір түрді (Cercopithecus tantalus – Тантал маймылы) атады, ал оның соңғы жіктеме ұсынысы 1843 жылдың қаңтарында жасалды. Ол 1847 жылы отставкаға шыққанға дейін Қоғамның хатшысы қызметін атқарып келді. Бұл лауазымда ешқандай төлем болған жоқ және оның орнына жалақы алатын лауазымды тұлға тағайындалды.

Тану

Оның "Ruminantтар түрлерінің туыстық байланыстарын жақсырақ түсінуге үлкен үлес қосқан мұқият зерттеулері" 1838 жылы Джордж Уотерхаус антилопаның жаңа түрін оның құрметіне атағанда (Cephalophus ogilbii, немесе Ogilby's duiker) мойындалды. Алдыңғы жылы У. Х. Сайкс оған ("табиғат тарихына қосқан үлесі жақсы белгілі") Бихама өзенінде шабақ тұқымдасының жаңа түрін (Rohtee ogilbii) ашқанын арнаған еді. 1846 жылы сэр Томас Митчелл, оның құрметіне Огилби 1838 жылы Dipus mitchellii (Митчеллдің секіріп жүретін егесі) деп атаған болатын, Квинсленд штатының Мараноа өзені аймағындағы Огилби тауына оның есімін беріп, осылай жауап қайырды, Огилбиді "ғылымды дамытуға және адамзат білімін іздеуге ең белсенді және танымал болған, сондай-ақ әлемге кеңінен танылған біздің ұлтымыздың өкілдері" деп атады.

" Киропода " деп аталатын топ

1829 жылдың жазында қызыл айқайшыл маймылдардың әрекеттері мен органикалық құрылымын зерттегенде, Огилби бұрын жалпы мойындалмаған бір нәрсені байқады: жаратылыстар алдыңғы аяқ-қолдарын заттарды ұстау үшін "бас бармақ пен саусақтардың арасында" қолданбады, себебі олардың "бас бармақтары" қарсы емес, қалған саусақтарымен бір қатарда орналасқан. Келесі алты жыл бойы ол Оңтүстік Америка маймылдарының басқа түрлеріне ерекше назар бөлді және осы ерекшелікті олардың барлығында ортақ екенін анықтады. Бұрын олар төртқолды (quadrumana) деп есептелсе, ол оларды дұрыс аяққолды (pedimana) деп санады. Огилбидің зерттеуі оны қолдардың болуы мен құрылысы белгілі бір сүтқоректілер арасындағы туыстық байланыстың маңызды көрсеткіші екеніне көндірді, және ол жаңа сүтқоректілер тобын құруды ұсынды – қолдары бар (cheiropoda) – оған екіқолды (bimana) (тек адамнан тұратын), төртқолды және аяққолды (сәйкесінше, Ескі әлем маймылдары мен Жаңа әлем маймылдарынан тұратын) кіретін. Ол бұл ұсынысты 1836 жылдың 8 наурызында «Кейбір сүтқоректілерде бас бармақтың қарсы қою қабілеті туралы байқаулар» атты мақаласында Зоологиялық қоғамға ұсынды. Бұл келесі жылы «Жаратылыстану журналында» жарияланды және жүйелеуші Хью Стрикленд оны «осы журналға ұсынылған ең құнды және маңызды еңбектердің бірі» деп бағалады. Огилби «cheiropoda» классификациясын іс жүзінде қолданды және ол, мүмкін, Чарльз Найттың 1837 жылғы «Пенни циклопедиясында» танылып, түсіндірілді. 1838 жылы ол өзінің 442 беттік кітабында, «Маймылдардың, опоссумдардың және лемурлардың табиғи тарихында» оның негізін бекітті, бұл кітап Пайдалы білімді тарату қоғамы үшін Найт баспасында, танымал «Менажериялар» сериясының бір бөлігі ретінде жарияланды. Сериядағы басқа томдар сияқты, ол анонимді түрде жарық көрді және Огилби өзін автор деп атағанмен және «Пенни циклопедиясында» осылай көрсетілгенмен, оның анонимділігі дұрыс емес көрсетуге әкелді. Басқа жағдайларда анонимділік Огилбидің көптеген еңбектерін жасыруы мүмкін. Қолдың болуымен анықталатын сүтқоректілер тобын бастапқыда қолдағанмен, Огилбидің ұсынысы көп ұзамай қарсылық тудырды – бұл, әрине, адам мен маймылдың арасындағы жақын туыстық байланысына деген наразылықпен күшейді. Ол қарсылық күтетінін білген, өйткені «метафизик немесе дін қызметкері адамды жануарлар әлемінен бөлек деп қарастыруы мүмкін, ал табиғат зерттеушісі оны басқаша қарауы керек: анатомиялық құрылым және органикалық пішін – зоологтың табиғи ғылымның негізі ретінде мойындайтын жалғыз қағидалар. Адам маймылдармен тым тығыз байланысты, олардан едәуір алшақтауға болмайды». Огилбидің «cheiropoda» тобына деген қызығушылығы азайды. 1863 жылға қарай сүтқоректілерді тек бас бармақтарына қарай жіктеу ұсынысы ерекше саналды және «күткендей, ешқашан қабылданбады».

Номенклатура туралы дәлел

1833 жылы Огилби жаңадан құрылған Британдық ғылымды дамыту қауымдастығының Табиғи тарих комитетінің мүшесі болды. 1842 жылы ол қауымдастықтың жұмыс тобының алғашқы сегіз мүшесінің бірі болып тағайындалды. Басқа мүшелері Чарльз Дарвин, Хью Стрикленд, Джон Стивенс Хенслоу, Леонард Джененс, Джон Вествуд, Джон Ричардсон және Джон Филлипс болды; кейіннен тағы мүшелер қосылды. Огилбидің «Бас бармақтың күші» туралы диссертациясын «Табиғи тарих журналында» мақтағанда Стрикленд оның номенклатурасының кейбір бөліктерімен келіспеді. Огилби Стрикленд ұсынған баламаларды догматикалық, негізсіз, қажетсіз және еріксіз деп айыптап, ықпалсыз тілмен жауап берді, содан кейін Вествуд Стриклендті қолдады. Осы қиын жағдайға қарамастан, ғылым қауымдастығының жұмыс тобы ортақ түсінікке келді. Стрикленд дайындаған ережелер жинағының алғашқы нұсқасы 1842 жылдың ақпан айында таратылды, Дарвин оған өз түсініктемелерін қосып, Огилбиге жіберді (екі ғалымның қолжазбалары сақталған). Нұсқа сәуір және мамыр айларында Огилби қатысқан отырыстарда талқыланып, қайта қарастырылды, ал маусым айында Манчестерде өткен қауымдастықтың жылдық жиналысында ұсынылу үшін екінші нұсқа басылды. Жұмыс тобының құрылғаны жиналыста, әсіресе Британ мұражайының зоология бөлімінің сақтаушысы Дж. Е. Грейден наразылық тудырды, оның Огилбимен номенклатура мәселесі бойынша ұзаққа созылған пікір таласы болған еді. Нәтижесінде Стриклендтің нұсқасы Манчестерде қабылданбады, бірақ жұмыс тобының мүшелерінің пікірлерін ескере отырып, одан әрі қайта қарастырылғаннан кейін, ғылым қауымдастығының баяндамасында жарияланды. Бұл «Стрикленд ережелері» түрдің атауын өзгертуге мүмкіндік берді, егер ол сипаттайтын нысанға немесе топқа қатысты болса, оның мағынасы «бұрыс» екені анықталса. Огилби мұндай икемділікке қарсы болды, атау бір рет белгіленгеннен кейін өзгермейтін болуы керек деп сенді, бірақ оның қолданылуы келісім бойынша өзгертілуі мүмкін. Оның пікірінше, сөздер – идеяны білдіру құралы ғана, ал идеяға келісім болғанда сөздердің бастапқы мағынасының маңызы жоқ. Жұмыс тобының алғашқы мүшелерінің ішіндегі жалғыз адам ол баяндамаға қол қоюдан бас тартты, бірақ оның жариялаған ережелері халықаралық қызығушылықты тудырды, француз және итальян тілдеріне аударылып, шетелдік зоологиялық қоғамдар өз мүшелеріне ұстануды ұсынды. Бұл кез келген ғылымдағы тілді реттейтін алғашқы халықаралық кодекс болды, және қазіргі кездегі барлық кодекстер, ботаникалық немесе зоологиялық, одан тікелей тамыр алады.

Ирландиядағы тұрғылықты жері

Огилби 1845 жылы Ұлы ашаршылық Ирландияны қиратып жатқан кезде әкесінен Доннагиди иелігін мұра етті. Келесі жылдың желтоқсан айында ол Зоологиялық қоғамның хатшысы лауазымынан қанағаттану себептерін түсіндіре отырып, отставкаға кетті: «Мен өзім күн сайын отыздан қырыққа дейін отбасы басшыларына жұмыс беру арқылы оларды аштықтан сақтап қалуға тырысып жатырмын». Ол сол жерге орналасқаннан кейін жергілікті көмек комитетіне мүше болып кірді және шаруашылыққа пайдалану үшін жерінің бір бөлігін қайта жарату мақсатында 6000 фунт стерлинг көлемінде Комиссиядан несие алды. Оның есебінде күн сайын 300-400 адам жұмыс істеді, бұл «әйтпесе аштықтан қаза табар немесе жәрдемге мұқтаж болар 1500-2000 адамды» құрады. 1860 жылға қарай ол «жабайы және таулы жерді көзге көрінетін ең әдемі иеліктердің біріне» айналдырды. Ол басқа зоологтардың назарынан мүлдем шығып кеткенімен (1855 жылы Эдвард Блайт Дарвинге «Огилбиге не болды?» деп сұрады), табиғат тарихына деген қызығушылығын жойған жоқ. Ол 1849 жылы Корольдік Ирландия академиясының, ал 1862 жылы Дублин Табиғаттану қоғамының мүшесі болып сайланды. 1852 жылы Белфасттағы Ғылым қауымдастығының жылдық жиналысында ол Зоологиялық бөлімінің президенті болып, «Адамзат өркениетінің дамуымен байланысты жануарлардың географиялық таралуы туралы» баяндама жасады. 1857 жылы ол Дублиндегі қауымдастықтың отырысына қатысып, ұқсас тақырыптағы баяндама ұсынды, ал 1862 жылы «Жердің эксцентриктігі және оның ауырлық орталығының координаттарын анықтау әдісі» атты жұмысын Кембридждегі қауымдастықтың отырысына ұсынды. 1830 жылы ол Кембриджде итальян тілінен сабақ берген және королева Каролинаның сотында аудармашы болып жұмыс істеген неаполитандық босқын Никколо Дорианың қызы Матильда Дориаға үйленді. 1836 жылы Огилби әйелінің құрметіне ерекше әдемі антилопа түріне (Antilope doria) ат қойды. Ирландияға көшіп келген кезде әйелі бастапқыда Лондонның Хановер террасасындағы үйінде қалды, ал олар үшін ирландиялық иелікте қолайлы жағдай жасалды. 1849 жылдың қыркүйегінде әкесі қайтыс болғаннан кейін ол күйеуіне жалға алынған үйге қосылды, бірақ бір айдан кейін 40 жасында қайтыс болды. Некеде бала болған жоқ. Бір жылдан кейін Огилби қайтадан үйленді. Оның екінші әйелі Аделаида Дуглас, Донагидидегі жергілікті пастордың қызы, Мортон графының немересі және Аберкорн маркизінің туысы болды. Келесі жиырма жыл бойы Огилби ирландтық помещик өмірін өтті. 1851 жылы ол Корольдік Тайрон милициясында капитан болып тағайындалды, 1852 жылы Тайрон округінің жоғары шерифі болды және 1853 жылы Омахтың жанында 2900 акр жерді 30 500 фунт стерлингке сатып алып, жер иелігін кеңейтті. 1854 жылға қарай округтік судья болып, 1863 жылы лейтенант орынбасары болып тағайындалды. 1860 жылдары ол өзінің иелігінде алғаш салған Лисклин Лоджын едәуір кеңейтіп, оны Альтнахри немесе Альтинагри қамалына айналдырды. Дунивеннен әкелінген кесілген таспен салынған бұл сәнді құрылыс қамалдан жасалған фабрикаға ұқсады, бірақ қысқа уақытқа болса да, сәнді ирланд қоғамы үшін тартымды ойын-сауық орны болды. Огилби мен оның отбасы бірнеше жыл бойы Тайрон округінде жақсы тұрып қалғандай көрінді. Ол Омах әдеби қоғамында дәріс оқыды, Донагиди және Лекпатрик фермерлік қоғамының президенті болды, табысты үй шаруашылығын жүргізді, Ұлттық және Ольстер көрмелерінде қысқа мүйізді ірі қара малдары үшін жүлделі орындарды жеңіп алды және кең көлемде ағаш отырғызумен айналысты. Оның 11 акр жерді алып жатқан деодар егістігі Еуропадағы ең ірі егістік деп есептеледі. Алайда 1872 жылы ол шаруашылық қызметін тоқтатып, балаларының білімі үшін отбасымен Дублинге көшіп келді.

Астрономия, сенім және өлім

Соңғы кезде ол астрономиялық мәселелерге көңіл бөлді. 1868 жылы ол "Айдың қозғалысы туралы" атты баяндамасын Корольдік Ирландия академиясына ұсынды, ал 1872 жылы "Жер пішінінің жаңа теориясы" атты еңбегін жариялады, онда планеталар "сфералық пішінге келмей тұрып, өз осімен айналуды бастағанға дейін сансыз ғасырлар бойы орбиталарында айналып келген" деді. "Жаңа теория" еңбегінде ол өмірдің құдай жасауына сенімді екенін растап, "табиғи және аянды діндерді құдайсыз пантеизммен алмастыруға, ғаламды оның Жаратушысынан бөліп қарауға және сексен жыл бұрын наразы қоғамның ашуымен тақтан түсіріліп, жерленген Ақыл-ой Құдайының қайта тірілту әрекеттерін" айыптады. Ол түрлердің эволюцияға қабілеттілігін "жаратылыс жұмысының барлық бөлігі толық және мінсіз екендігінің" куәсі деп санады, Жаратушы барлық тіршілік формаларының өзін жалғастыру үшін қажет болғанша дамуын қалап, "кейіннен мінсіз жаратылыстарға жүгінбестен" жасады. Ол адам баласы, құрып жойылатын жандардан айырмашылығы, "жаратылыстың түсініксіз даналығына" сәйкес "өлімсіздіктің мұрагері" деп есептеді. Ол 1873 жылдың 1 қыркүйегінде Дублиндегі 12 Earlsfort Terrace мекенжайында қайтыс болды.

Балалар

Огилби екінші әйелінен төрт ұл (екісі нәресте кезінде қайтыс болды) және бес қыздың әкесі болды. Тірі қалған ұлдарының бірі, Клод Огилби (1851–94), өмірін бастапқыдағы үміттен ерте бузылған жастыққа дейін өткізді. Ол 1894 жылға қарай қираған Алтинагри қасіресін тастап, Донеманадағы жалға алынған бөлмеде ғұмырын аяқтады. Кіші ұлы, Джеймс Дуглас Огилби (1853–1925), белгілі спортшы болды. Ол 1874–77 жылдары Ирландияның ұлттық чемпионаттарында 100 метрлік қашықтықта (екі рет 10,2 секундта) жеңіске жетті және ағылшын чемпиондарымен жарысқанда осы қашықтықта үнемі жеңіп шықты. Ол заманында "әлемдегі ең табысты аматор спринтері" болған және Ирландияда жүзу мен суға түсуде де теңдесі болмаған деседі. Ол бастапқыда орнитологияны оқыған, бірақ кейін ихтиологияға маманданған және 1884 жылы Австралияға эмиграциялаған.

Жарияланымдар

"Кенділер деп аталатын жаңа ет жейтін жануарлар тұқымының сипаттамасы мен ерекшеліктері туралы", Лондон зоологиялық қоғамының мәмілелері, том I, 1835, б. 29–34
"Зоологиялық белгі деп есептелетін кейбір сүтқоректілерде бас бармақтың қарсы қою қабілеті туралы байқаулар; Бимана, Квадрумана және Педимана арасындағы табиғи туыстық", Табиғат тарихы журналы және Зоология, Ботаника, Минералогия, Геология және Метеорология журналы, том I (жаңа серия), Лонгман, Орме, Браун, Грин және Лонгман, Лондон, 1837, б. 449–459 және 517–525
Маймылдардың, опоссумдардың және лемурлардың табиғи тарихы, том I, Чарльз Найт, Лондон, 1838
"Жаңа Голландияның марсупиал төрт аяқты жануарларының тарихы мен жіктелуі туралы байқаулар", Табиғат тарихы журналы, том III (жаңа серия), Лонгман, Орме, Браун, Грин және Лонгман, 1839, б. 130–137, 257–265 және 338–347
"Гималай тауларының сүтқоректілері туралы естеліктер" Дж. Форбс Ройлдің Гималай тауларының және Кашмир флорасының табиғи тарихының ботаникасы және басқа да салаларының иллюстрацияларында, Wm. H. Allen, Лондон, 1839, б. lvi–lxxiv
"Rodentia отрядына жататын кейбір австралиялық төрт аяқты жануарлар туралы хабарлама", Лондон Линнеа қоғамының мәмілелері, том XVIII, 1841, б. 121–132
"Қуыс мүйізді шайнаушылардың монографиясы", Лондон зоологиялық қоғамының мәмілелері, том III, 1849, б. 33–67