Кіріспе
Ағылшын натуралисі (1810 – 1888) Филипп Генри Госс (/g//ɒ//s/; 6 сәуір 1810 – 23 тамыз 1888), достарына Генри ретінде танымал болған, ағылшын натуралисі және табиғат ғылымын кеңінен таныстырған, теңіз суы аквариумдарын жетілдіруші және теңіз биологиясын зерттеуде мұқият жаңашыл болды. Госс 1853 жылы Лондон зообағында алғашқы қоғамдық аквариумды құрып, жабдықтады және 1854 жылы "Аквариум: Теңіздің тереңдігіндегі ғажайыптарды ашу" атты алғашқы нұсқаулықты жариялағанда "аквариум" терминін енгізді. Оның еңбегі Виктория дәуірінің басында Англияда аквариумға деген қызығушылықты тудырды. Госс сонымен қатар "Омфалос" атты еңбектің авторы, ол Чарльз Лайелльдің геологиялық дәуірлерін Киелі кітаптағы жаратылыс туралы айтылған оқиғамен сәйкестендіруге жасаған әрекет болды. Ол қайтыс болғаннан кейін, Госс өзінің ұлы, ақын және сыншы Эдмунд Госс жазған "Әке мен ұлы" (1907) атты естеліктерде, кескілесімді діни көзқарастары бар, үстем әке ретінде бейнеленді, бірақ кейіннен "Госс әкесі туралы куәлігі жеткіліксіз" делінген.
Philip Henry Gosse (/g//ɒ//s/; 6 April 1810 – 23 August 1888), known to his friends as Henry, was an English naturalist and populariser of natural science, an early improver of the seawater aquarium, and a painstaking innovator in the study of marine biology. Gosse created and stocked the first public aquarium at the London Zoo in 1853, and coined the term "aquarium" when he published the first manual, The Aquarium: An Unveiling of the Wonders of the Deep Sea, in 1854. His work was the catalyst for an aquarium craze in early Victorian England. Gosse was also the author of Omphalos, an attempt to reconcile the geological ages presupposed by Charles Lyell with the biblical account of creation. After his death, Gosse was portrayed as an overbearing father of uncompromising religious views in Father and Son (1907), a memoir written by his son, Edmund Gosse, a poet and critic, although it has since been said that "Gosse’s testimony concerning his father falls short".
Ерте өмір
Филипп Генри Госс 1810 жылы Вустер қаласында дүниеге келді. Ол Томас Госс (1765–1844), мезотинт гравюрашы және миниатюралық портреттердің көшпелі суретшісі, және Ханна (қызметші қызы Бест) есімді әйелдің төрт баласының екіншісі болды. Балалық шағын көбінесе Дорсет графтығының Пул қаласында өткізді, онда оның тәтесі Сьюзан Белл оған сурет салуды үйретті және зоологиямен таныстырды. Ол өзінен 18 жыл үлкен Томас Беллге де осылай үйреткен, ол кейін Госс үшін жақын досқа айналды. 15 жасында ол Пулдегі Джордж Гарланд және Ұлдары компаниясының кеңсесінде клерк болып жұмыс істей бастады. 1827 жылы ол Ньюфаундлендке кемемен сапар шегіп, Слэйд, Элсон және Ко компаниясының Карбонердегі кеңсесінде клерк болып жұмыс істеді. Ол Ньюфаундленд энтомологиясын зерттейтін, өзіндік білімімен қаруланған адал студентке айналды, "аралының энтомологиясын жүйелі түрде зерттеп, жазған алғашқы адам" болды. Карбонеарда тұрғанда ол ешқашан жарық көрмеген "Entomologia Terra Novae" атты "тамаша" жинақты жазып, суреттеп берді. 1832 жылы Госс діни өзгеріске ұшырады және, өзі айтқандай, "салтанатты түрде, ойлап-толқып және адал ниетпен Құдайды менің Құдайым деп қабылдады". 1835 жылы ол Ньюфаундлендтен Төменгі Канадаға (Квебек) – Комптон қаласына көшіп келді. Алғашқыда ол екі дін досымен бірге коммун құруға тырысты. Бұл тәжірибе оның табиғат тарихына деген сүйіспеншілігін күшейтті, ал жергілікті тұрғындар оны "құрттарды жинап жүретін ақылсызданған ағылшын" деп атады. Осы кезеңде ол Монреальдің Табиғаттану қоғамының мүшесі болды және оның мұражайына үлгілер тапсырды. 1838 жылы Госс сегіз ай бойы Алабама штатының Плезант-Хилл маңындағы Белвуар плантациясының иесі Рубен Саффолдқа сабақ берді. Осы кезеңде плантаторлар балаларына жеке ұстаздарды жалдау қалыпты жағдай болды. Госс сонымен қатар жергілікті флора мен фаунаны зерттеп, суреттеді, штаттағы жәндіктер өмірі туралы "Entomologia Alabamensis" атты жарияланбаған жинақты құрастырды. Мақта плантациясы Алабама штатының Қара белдеуінде орналасқан еді, ал Саффолд көптеген құлдарды пайдаланды. Госс құлдыққа қатысты өзінің жағымсыз әсерлерін жазды, кейіннен олар "Алабамадан хаттар" (1859) деген атпен жарияланды.
Жас табиғатшы және дін қызметкері
1839 жылы Англияға оралған Госс өмір сүру үшін күшті қиындықтарға тап болды, күніне сегіз пенске ("мүмкіндігінше баяу желетін бір шабақ және аздаған нан") күнкөріс жасады. Оның жағдайы, табиғаттану жазбаларының жетекші баспашысы Джон Ван Вурст, Томас Беллдің ұсынысымен, оның "Канадалық табиғаттанушы" (1840) еңбегін жариялауға келіскен кезде жақсара бастады. Кітап, әке мен ұлдың (Госс әлі ұлы жоқ) арасындағы әңгіме түрінде жазылған, кеңінен мақтауға ие болды. Қазір бұл Госс өзінің заманынан бұрын табиғатты қорғаудың маңыздылығын түсінгенін көрсетеді деп есептеледі. 1843 жылы Госс мектепті тастап, Христиандық білімді насихаттау қоғамы үшін (SPCK) "Зоологияға кіріспе" жазуға және кейбір суреттерін салуға кірісті. Бұл жұмысты жазу оған теңіз жағалауының флорасы мен фаунасына деген қызығушылығын одан әрі дамытуға түрткі болды. Ол кітабында Дарвинге дейінгі натуралистерге тән креационист екенін көрсетті. 1844 жылдың қазан айында Госс Ямайкаға кемемен аттанды, онда ол саудагер Хью Камминг үшін кәсіби коллекционер болып жұмыс істеді. Аралдағы он сегіз ай бойы көп еңбек еткенімен, кейін бұл кезеңді "Жамайкадағы демалыс" деп атады. Госстің зерттеуі құстарға қатысты болды, оны "жамайкалық орнитологияның әкесі" деп атады. Госс қара нәсілді жастарды көмекшілер ретінде жұмысқа алды және олардың бірі Сэмюэл Кэмпбеллді Ямайка кітаптарында ерекше мақтады. Ол христиандық серіктестік үшін моравиялық миссионерлермен және олардың қара нәсілді жамағаттарымен араласып, моравиялық қауымына үнемі уағыз айтты. 1846 жылы Лондонға оралғаннан кейін Госс Ямайканың табиғи тарихына арналған трилогия жазды, оның ішінде "Ямайкадағы табиғат зерттеушісі" (1851) кітабы бар. Бұл кітап "жағымды стильде жазылған және оның табиғат зерттеушісі және жазушы ретінде беделін нығайтты" деп сипатталады. Герпетология саласында Госс Ямайкаға ендемік бірнеше жаңа бауырымен жорғалаушылар түрлерін сипаттады.
Табиғат туралы жазушы
Англияға оралған соң Госс өзінің саласында да, басқа да кітаптар жазды; ол Христиандық білімді насихаттау қоғамы (SPCK) үшін жазған шағын жинақ – «Ежелгі Египет ескерткіштері» еді, ол бұл елге ешқашан бармаған және бармайтын еді. Оның қаржылық жағдайы тұрақтанғаннан кейін Госс, ағайындылардың қырық бір жасар мүшесі Эмили Боуеске уәждесті, ол күшті тұлға және евангелистік үгіттерді жазуға талант иесі еді. Олар 1848 жылдың қараша айында үйленді, және олардың одағы өте бақытты болды. Д. Тейлор жазғандай, «Госс үшін «әйелге құмар» деген сөз ойлап табылғандай». 1849 жылдың 21 қыркүйегінде Гостың жалғыз ұлы дүниеге келді. Госс осы оқиғаны күнделікке «Э. ұл тауып алды. Жамайкадан жасыл қарлығаш келді» деп жазды – бұл қызықты сәйкестік, кейін Эдмунд тек оқиғалардың тізбегін көрсетеді деп түсіндірді: бала бірінші келді. Госс табиғат тарихы бойынша бірқатар кітаптар мен мақалалар жазды, олардың кейбіреулері (өз сөздерімен) діни басылымдар үшін «ақша табуға арналған» еді. (Ол кезде Құдайдың жаратылысын баяндаған кітаптар балалар үшін демалыс күні оқуға лайықты деп есептелді.) Л. К. Крофт жазғандай, «Гостың жетістігінің көп бөлігі оның негізінен далалық натуралист болғанымен байланысты, ол оқырмандарына тірі жануарларды өз көзімен зерттеуден алатын қуанышты сезімді, мұражайдағы өлі, бөлінген жануарларды зерттеуден гөрі жеткізе алды. Бұған қоса, ол өзінің кітаптарын суреттей алатын шебер ғылыми суретші болды». Кітап Госс үшін қаржылық жағынан табысты болды, және «пікірлер мақтауға толы болды». Осы еңбегінде де Госс табиғат ғылымын Мәсіхтің қаны арқылы құтқарылу қажеттігін көрсету үшін пайдаланды. 1856 жылы Госс Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды, ол университеттік лауазымы немесе мұрагерлік байлығы болмағандықтан, оған «басқа жағдайда болмаған мәртебе» берді. Госс құрметке ие болудың алдында бірнеше ай бұрын оның әйелі сүт безінің қатерлі ісігі бар екенін анықтады. Ота жасаудың орнына (1856 жылы қауіпті процедура), Гостар американдық дәрігер Джесси Уэлдон Феллдің майларын қолдануға шешім қабылдады, ол шарлатан болмаса да, қазіргі медициналық практиканың шетінде болды. Көптеген азаптардан кейін Эмили Госс 1857 жылдың 9 ақпанында қайтыс болды. Ол күйеуіне ұлының құтқарылуын сеніп тапсырды, және мүмкін оның өлімі Госске «күшті қаталдық пен ерекше шектеулерге» итермеледі.
<blockquote>"Much of Gosse's success was due to the fact that he was essentially a field naturalist who was able to impart to his readers something of the thrill of studying living animals at first hand rather than the dead disjointed ones of the museum shelf. In addition to this he was a skilled scientific draughtsman who was able to illustrate his books himself." The book was financially profitable for Gosse, and "the reviews were full of praise". Even in this work, Gosse used natural science to point to the necessity of salvation through the blood of Christ. In 1856 Gosse was elected a Fellow of the Royal Society, which, because he had no university position or inherited wealth, gave him "a standing he otherwise lacked." A few months before Gosse was honoured, his wife discovered that she had breast cancer. Rather than undergo surgery (a risky procedure in 1856), the Gosses decided to submit to the ointments of an American doctor, Jesse Weldon Fell, who if not a charlatan, was certainly on the fringe of contemporary medical practice. After much suffering, Emily Gosse died on 9 February 1857. She entrusted her husband with their son's salvation, and perhaps her death drove Gosse into his "strange severities and eccentric prohibitions."
Омфалостар
Эмили қайтыс болғаннан кейінгі айларда Госс өзінің өміріндегі ең маңызды туындысы деп есептеген кітабын ерекше ынтамен жазды. Ол қаржылық және ғылыми тұрғыдан сәтсіз болғанымен, осы кітабы арқылы танымал болды. Госс Құдайдың сөзі мен Оның жаратылысының дәлелдері арасындағы Жер жасы туралы көрінетін қайшылықты шеше алатын теория тапқанына сенді. 1857 жылы, Чарльз Дарвиннің «Түрлердің шығу тегі» жарияланғанға дейін екі жыл бұрын, Госс «Омфалос: Геологиялық түйіннің шешілуіне талпыныс» атты кітабын жариялады, осылайша «Омфалос гипотезасы» деп аталатын теорияны құрды. Стивен Джей Гулд «көркем әрі әсем проза» деп атаған шығармасында Госс, егер жаратылыс жоқтан тудырылған болса, онда бұрын болмаған нәрселердің іздері болуы заңды екенін айтты. «Омфалос» грек тілінде «кіндік» деген мағынаны білдіреді, Госс бірінші адам Адамның кіндікке мұқтаждығы болмағанын, себебі ол дүниеге келмегенін, бірақ толыққанды адамдар сияқты оның да кіндігі болуы керек екенін, өйткені Құдай өспеген ағаштарға да сақиналар қоюы керек еді. Осылайша, Госс қазба қалдықтары – тіпті копролиттердің де, шын мәнінде болмаған, бірақ жаратылыс сәтінде Құдай тарапынан бірден жасалған өмірдің дәлелі болуы мүмкін екенін айтты. Басым көпшілік пікір, «Вестминстер ревью» газетінің айтуынша, Госс теориясы «сенуге тым қиын» болды. Тіпті оның досы, жазушы Чарльз Кингсли, осы кітап оны «көп ойландырып, қызықтырды» және Құдай тастарға «адамзат үшін артық және жалған жазулар» жазғанына сене алмайтынын жазды. Кейін журналистер Құдай геологтарды сенімсіздікке итермелеу үшін тастарға қазбаларды жасырғандай болды деп әжуалады. «Омфалос» нашар сатылды және ақырында «Жаратылыс» деген жаңа тақырыппен қайта басылды, «егер бұрынғысы сатуға әсер етсе». Бірақ мәселе тақырыпта емес еді. 1869 жылы басылымның көп бөлігі мақұлсыз қағаз ретінде сатылды.
Кейінгі мансап
Эдмунд Госстің айтуынша, оның әкесінің мансабы "Омфалосты" жариялаудағы "ерекше қасақаналық әрекетінен" кейін қираған; Эдмунд әкесі "өзіне мәңгілікке есікті жапты" деді. Бірақ, келесі үш жылда Госсе отыздан астам ғылыми мақала мен төрт кітап жариялады. Осы кезде Госсе мен оның ұлы Лондоннан Девон графтығындағы Сент-Мэричерчке тұрақты көшіп келді. (Госсе "Сент" сөзін қолданудан бас тартты, тіпті мекенжайын Торквей деп берді, себебі ол "Англия шіркеуі" деп аталатын ұйыммен байланысқа түскімсіз болды.) Көп ұзамай ол бауырластар жиынының пасторы және басшысы болды. Алғашқы кезде ол қора үстіндегі шатырда өткізілді, бірақ Госсенің уағыздауы мен келісімділікке жетуінің арқасында жақсырақ жайларда, мүмкін өзі қаржылаған жерде жалғасты. Ұлының айтуынша, әкесі "Плимут бауырластарына да сенімін жоғалтқан, ал өмірінің соңғы отыз жылында ол ешқандай христиандық ұйыммен байланыста болмады". Осы кезеңде Госсе теңіз анемондарына (Actiniae) ерекше назар аударды және 1860 жылы "Actinologia Britannica" кітабын жариялады. Сарапшылар Госсенің суреттерінен жасалған түсті литографияларды ерекше мақтады. "Литературная газета" журналы Госсенің "ғылымның талаптарын қанағаттандыратын жануарлар дүниесін сурет салудың өте қиын өнерінде жалғыз және теңдесі жоқ" екенін жазды, сонымен қатар "керемет эстетикалық әсерлер" беретінін де атап өтті. 1860 жылы ол Элиза Брайтвенмен (1813–1900) танысып, үйленді. Ол табиғаттануға және ұлының жағдайына деген Госсенің қызығушылығын бөліскен мейірімді, төзімді квакер болды. Осы кезде Госсе кітаптарынан түскен табысы мен инвестицияларынан түскен дивидендтерімен "өте жақсы жағдайда" болды. 1864 жылы Элиза Госсенің кәсіби жазушылық мансабынан қанағаттандыратын мұрагерлік алып, "қанағаттанарлық уединениеде" өмір сүруге мүмкіндік берді. Госсерлер қарапайым өмір сүрді, кірісінің бір бөлігін инвестициялады және көбісін қайырымдылыққа, әсіресе шетелдік миссионерлерге, соның ішінде "паписттік, дін қызметкерлеріне бағынған ирландтарға" жіберілгендерге берді. Госсенің үлкен қайғысы – ұлының христиан дінін қабылдамауы, бірақ Эдмунд "Әке мен Ұл" еңбегіндегідей ерте немесе драмалық болмады. Бірақ Госсе Эдмундтің алғашқы поэзиясын жариялауға көмектесті, бұл жас жігітке әдебиеттік маңызы бар жаңа достармен танысуға мүмкіндік берді, және екеуі де "соғыстың жылдарынан кейін қарым-қатынастарында сақ, бірақ бұзылмаған күйде шықты". Генри мен Элиза Эдмундтің әйелін отбасыға шақырып, үш немерелерімен бірге келіп қонақ болды. Осы уақыт аралығында әрдайым белсенді болған Госсе орхидеяларды зерттеуді қолға алды және бұл тақырыпта Дарвинмен бірнеше хат алмасты, бірақ өзі бұл тақырыпта ешқандай жарияланым жасамады. Оның соңғы қызығушылығы көбелектердің жыныс мүшелері болды, ол туралы Линнео қоғамының еңбектерінде мақала жариялады. Бірақ ол ротифераға қайта оралды, оның зерттеулерінің көп бөлігі басқа зоолог Чарльз Томас Хадсонмен бірлесіп жазылған екі томдық еңбекте жарық көрді. Оның әйелі Госсенің соңғы ауруының себебі қысқы түні ашық терезеде телескопын реттеуге тырысқанда суық тигені болуы мүмкін екенін еске алды. Госсе өлімді татып көрмеу үшін, екінші келгенде Мәсіхпен аспанда кездесу үшін жиі дұға еткен, бірақ ол барша адам сияқты өледі екенін түсінгенде қатты ренжіді.
Әке мен Ұл
Әкесінің өлімінен кейін Эдмунд Госс Виктория дәуірінің әдеттегі "Филип Генри Госс өмірі" (1890) атты өмірбаянын жариялады. Оны оқыған соң жазушы Джордж Мур Эдмундқа "ұлы кітаптың бастауы" бар екенін айтты. Эдмунд Госс өзінің материалдарын қайта қарастырып, өзінің ерекше естеліктерін алғаш рет 1907 жылы "Ата мен бала" деп анонимді түрде жариялады. Ол әлі күнге дейін басылып келеді. "Ата мен бала" кітабында бейнеленген Генридің тұлғасы мен мінез-құлқына оқырмандардың реакциясы "ғылыми авантюрист", "библияға толы романтик", "қатаң және қысымшыл әке" және "он жетінші ғасырға оралған пуритандық уағызшы" сияқты сипаттамаларды қамтыды. "Ата мен бала" кітабының қазіргі заманғы редакторы Филип Генри Госс туралы бұл бейнені қабылдамайды, өйткені оның өзінің "жазбалары шынайы мейірімді мінезді көрсетеді". Екі Госс туралы өмірбаянын жазған Энн Твейт Эдмундтың балалық шағы туралы естеліктерінің қаншалықты дәл емес екенін анықтады. Генри Джеймс Эдмунд Госсқа "дәлдікке бейімділік талантының" бар екенін айтқан. Эдмунд "Ата мен бала" әңгімесінің "мұқият шындыққа сай" екенін мәлімдегенімен, Твейт оннан астам жағдайды келтіреді, онда Эдмундтың "жады оны алдады (ол оны 'ұңғыма' сияқты екенін мойындады)" немесе ол "жақсырақ оқиға үшін жағдайды әдейі өзгертті". Твейт Эдмунд әкесінің басым қабілеттерімен салыстырғанда өзінің өзіне деген құрметін сақтау үшін оның мінезін жоюға мәжбүр болғанын айтады. Госс қайтыс болғаннан кейін бір ғасырға жуық уақыт өткен соң, оның жарияланған сөздері мен әкесі туралы жазбаларына негізделген зерттеу олардың әртүрлі дәрежеде қателіктерге, бұрмалауларға, қайшылықтарға, негізсіз талаптарға, дұрыс емес түсіндірулерге, жазба деректерді тиісінше пайдаланбауға және тақырыппен таныс еместікке толы екенін көрсетті.