Кіріспе

1978 жылы түсірілген британдық анимациялық фильм, Мартин Розеннің туындысы

«Уотершип Дауны» – 1978 жылы түсірілген британдық анимациялық оқиғалық драмалық фильм. Сценарийін Мартин Розен жазып, өндірісін жүзеге асырып, режиссерлік еткен. Фильм 1972 жылы жарық көрген Ричард Адамстың романы негізінде түсірілген. Оны британдық қаржы институттарының консорциумы қаржыландырды және Ұлыбританияда Cinema International Corporation таратып жүргізді. 1978 жылдың 19 қазанында көрсетілімге шыққан фильм дереу табысқа ие болды және Ұлыбританиядағы 1979 жылдың ең танымал фильмдерінің алтыншысы атанды. Фильмде Джон Херт, Ричард Брайерс, Гарри Эндрюс, Саймон Каделл, Найджел Хоторн және Рой Киннер сияқты актерлердің дауыстары естіледі. Бұл Кирпич Кехардың дауысы ретіндегі Zero Mostel-дің соңғы фильмдік жұмысы болды. Музыкалық сазды Анжела Морли мен Малкольм Уильямсон жазды. Арт Гарфункелдің хит-әні «Bright Eyes» авторы – әнші-композитор Майк Батт. Фильм культты мәртебеге ие болды.

Сюжет

Лапин тіліндегі мифологияда әлемді Фрит құдайы жаратқан. Барлық жануарлар шөп жеп, үйлесімді өмір сүрген. Қояндар көбейіп, азық тапшылығы тудырды. Фрит қоян ханзадасы Эль-Ахрарайға халқын бақылауды бұйырды, бірақ ол оны сыйламай, келемездеді. Жаза ретінде Фрит әр жануарға ерекше сыйлықтар берді, кейбіреулерін қояндарды аулайтын жыртқыштарға айналдырды. Эль-Ахрарай сабақ алғаннан кейін, Фрит қояндарға жылдамдық пен айлакерлік сыйларын берді. Қазіргі уақытта Сэндлфордқа жақын ордада Фивер есімді қоян болжамгер апокалиптикалық көрініс көреді, ол және оның үлкен ағасы Хейзел бір тақтайшаға тап болады; онда тұрғын үйлер салына жатыр, бірақ олар оны оқи алмайды. Екеуі қоян басшысынан эвакуация бұйрығын беруін өтінеді; басшы оларды қабылдамай, орданың Оусла полициясының бастығы капитан Холлиге кетуге тырысқандарды тоқтатуды бұйырады. Фивер мен Хейзел Бигвиг, Блэкберри, Пипкин, Дендилайон, Сильвер және Вайолет атты тағы алты қоянмен қашып құтылуға тырысады. Олар орман арқылы сапар шегіп, бірнеше қауіпті жағдайлардан қашып өтеді; топтың жалғыз аналығы Вайолет шоқпарға жем болады. Қалғандары Коуслип есімді қоянмен кездеседі, ол оларды өзінің ордасына шақырады, онда фермер Коуслиптің тобына көптеген көкөністер қалдырады. Олар риза, бірақ Фивер атмосферада бірдеңе дұрыс емес екенін сезіп кетеді. Бигвиг Фиверді жағдайды шиеленістіргені үшін кінәлайды және оның соңынан еріп келеді. Бигвиг тұзаққа түскенде, оның достары оны босатуға асығады, ал Фивер фермердің Коуслиптің қояндарын қорғап, тамақтандырып отырғанын, оларды өз тамағы үшін аулау үшін сақтап отырғанын түсінеді. Топ саяхатын жалғастырады. Қояндар Nuthanger фермасын табады, онда үйретілген аналық қояндар бар. Олар аналықтарды босатуға асыққанда, ферма мысығы мен иті оларды қуады. Кейінірек оларды капитан Холли табады, ол адамдардың Сэндлфордты қиратуы және "Эфрафан" деп аталатын қатыгез қояндармен болған кездесу туралы айтады. Фивер ақыры өзі көріп тұрған төбені, Уотширшип Даунын табады, онда топ Хейзелді жаңа басшы етіп орналасады. Олар жарақат алған қара бас теңіз құсы Кехармен дос болады, ол аналықтарды іздеп ұшады. Сол түні қояндар Nuthanger фермасына оралып, аналықтарды босатуға тырысады, бірақ Хейзелдің аяғына оқ тиеді және қалғандары кері шегінуге мәжбүр болады. Фивер мифтік Қара Қоянның көрінісін жарақат алған ағасына көрсетеді. Кехар қайтып келеді және Хейзелдің аяғынан оқ сынықтарын жұлып алады, сонымен қатар Эфрафа ордасында көптеген қояндар жиналғанын хабарлайды. Капитан Холли оны қауіпті тоталитарлық мемлекет деп сипаттайды, бірақ Хейзел олар сол жаққа бару керек деп санайды. Бигвиг ордаға кіріп, олардың қатыгез басшысы генерал Вундуорт оны Оусла офицері етеді. Бигвиг өзінің ісіне Блэкавар мен Хайзентлейді қоса алғанда, бірнеше қашқындарды тартады. Кехардың көмегімен қашқындар қайықпен өзен бойымен жүзеді. Сол түні Кехар туған жеріне кетеді, бірақ қыста қайтып келуге уәде береді. Эфрафан ізін көрушілері ақыры Уотширшип Даунын табады. Вундуорт Хейзелдің бейбітшілік ұсынысын қабылдамайды және барлық дезертирлерді қайтаруды талап етеді, әйтпесе Уотширшип Дауны жойылды. Уотширп қояндары ордаларын қоршағанда, Фивер транске түсіп, орман ішінде бостандықта жүгіріп жүрген Боб есімді итті көреді. Оның мылжыңдаулары Хейзелге идея береді; ол Nuthanger фермасы күзетші итінің тізгінін шабады, ал Блэкберри, Дендилайон және Хайзентлей жануарды олардың соңынан еріп, ордаға баруға итермелейді. Осы арада, Эфрафандар орданың қорғанысын бұзғанда, Вундуорт жалғыз кіреді; Блэкавар оған шабуыл жасайды, бірақ оңай өлтіріледі. Бигвиг Вундуортқа тұзақ қойып, олар тоқтап қалады. Боб келіп, Эфрафандарға шабуыл жасай бастағанда, Вундуорт Бигвигті тастап, орманнан шығады, қашудан бас тартады және Боб оны байқағанша, ол жерде тұрып қалады, ал Вундуорт Бобқа қорқынышсыз шабуыл жасайды. Алайда, Вундуорттың ешбір із-түсі табылмайды, оның тағдыры құпия болып қала береді. Бірнеше жылдан кейін қарт Хейзелге Қара Қоян келіп, оны өзінің Оусласына қосылуға шақырады, оны Уотширшип Даунының мәңгілік қауіпсіздігіне сендіреді. Хейзел келісіп, бейбіт өледі. Оның рухы қонақты орман мен ағаштар арқылы Күнге қарай, ол Фритке айналады және өмірден кейінгі өмірге, Фриттің Эль-Ахрарайға берген кеңестері тағы да естіледі.

Өндіріс

Фильмге құқықтарды продюсер Мартин Розен сатып алды. Ол мұны сауда банкирі Джейк Эберттің көмегімен жасады, ол осы тәжірибеден қатты ләззат алып, Эберттің киноиндустриясындағы мансабын бастауға себепкер болды. Фильм құқықтарына опция 50 000 фунт стерлингке бағаланды. Розен бюджетті 2,4 миллион доллар деп есептеді. Эбертс Пирсон компаниясынан және Lazard коммерциялық банкінің клиенттерінен 1 миллион доллар тартты. Фильмді түсіру 1975 жылы Розен Лондонда құрған жаңа анимациялық студияда басталды. Бастапқыда фильмді Джон Хабли режиссерлеуге тиіс болған, бірақ продюсер Мартин Розенмен келіспеушіліктер туындағаннан кейін ол жобадан бас тартты. Оның жұмысын фильмде көруге болады, әсіресе "мысал" сахнасында. Оның орнына Розен режиссерлік дебютін жасады. Фондық көріністер мен орынжайлар, әсіресе Эфрафа және жақын жердегі теміржол, Ричард Адамстың түпнұсқа романындағы схемалар мен карталарға негізделген. Фильмдегі көптеген орындар бар немесе Хэмпшир және айналасындағы нақты жерлерге сәйкес келеді.

Музыка

Музыкалық партитураны Анжела Морли мен Малкольм Уильямсон жазды, бірақ композитор артта қалғандықтан Морли оның орнын басты және ол тек прелюдия мен бас тақырыптың эскизін ғана аяқтады. Фильмге жазылған музыкалық үзінділердің тізімін композитордың веб-сайтынан табуға болады, онда осы жобада жұмыс істеген басқа композиторлар туралы да ақпарат бар. Саундтрекке Арт Гарфункелдің британдық No. 1 хит-трегі "Bright Eyes" енді, оны британдық әнші және автор Майк Батт жазған. Ол фильм үшін тағы да бірнеше ән жазды, бірақ олар пайдаланылмады. Композитор Гарфункелдің вокалымен үш ән жазды, алайда фильмге тек "Bright Eyes" ғана кірді. "When You're Losing Your Way in the Rain" әні де осыған ұқсас сезім мен аранжировкаға ие, және оны 1979 жылы Zombies тобының бұрынғы вокалисі Колин Бланстоун орындады. Гарфункелдің орындауы бірнеше жыл өткен соң, 2000 жылы шыққан "Watership Down" телесериалының саундтрегінде естілді. Аталған ән, телесериал саундтрегіне енген көптеген әндер сияқты, шоуда қолданылмады.

Шығару және қабылдау

Watership Down алғаш рет Ұлыбританияда 1978 жылдың 19 қазанында, ал кейін АҚШ-та 1978 жылдың 1 қарашасында көрсетілді, онда фильмді AVCO Embassy Pictures таратып шығарды. Британ кинотеатрларында фильмнен бұрын 1974 жылы түсірілген "Тахере Тикитики: Маори каноэсін жасау" атты қысқаметражды фильм көрсетілді.

Кассалық жинақ

Фильм кассада үлкен табысқа қол жеткізді. Қаржыгер Джейк Эберцтің сөзінше, 50 мың долларлық дамыту қаржысын салған инвесторлар "ақшаларын пайызбен қайтарып алды, соған қоса тағы 450 мың доллар алып, жалпы инвестицияларының он есесін құрады". Фильмге инвестиция салған басқа инвесторлар өздерінің инвестицияларынан 5000% кіріс алған.

Марапаттар

Фильм 1979 жылы ең үздік драмалық қойылым үшін «Хьюго» сыйлығына ие болды.

Қабылдау және мұра

Джин Сискель мен Роджер Эберт "Watership Down" фильмі туралы пікірлерімен екіге бөлінді. Сискел фильмнің тым ұзақ екенін ойлады, бірақ фильмнің көрермендерді қояндардың көзқарасына енгізудегі табысы оны "табиғаттың нәзік және қатыгез тепе-теңдігімен байланыстырды". Ол фильмді "әдетте анимациялық фильмдерден күтетіннен гөрі әлдеқайда ересек" деп атады. Алайда, Эберт өзіне ұнаған оқиғаның реализмі фильмнің "жұмсақ, жылы және мультфильмдік" анимация стилімен үйлеспейтінін сезінді. Кейбір сыншылар фильмнің адаптация ретіндегі табысына тоқталды, мысалы, "The Observer" газетінен Филип Френч: "Романның текстурасы жоқ, ал кейіпкерлер ешқашан күшті бейнелік сипатқа ие болмайды" деп жазды. Кейін ол фильмдегі қоян кейіпкерлерінің "бірқалыпты салынғанын" айтып, фильмнің "көптеген тұстарына әсер ету қиын" деген қорытындыға келді. "The Times" газетінде Дэвид Робинсон фильмнің экранға аударылуын "кітаптың көмегінсіз фильмді көретін адамдар" үшін қол жеткізуге қиын деп сынады, себебі олар "Ричард Адамстың қоян өркениетінің ерекше білімі мен тілімен" және қояндардың сөйлейтін, ойдан туған Лапин тілімен танысуда қиындықтарға тап болуы мүмкін. Дегенмен, Робинсон дауыс беруді және "жаңа және жағымды" анимациялық дизайнын жоғары бағалады. "The Globe and Mail" газетінен Джей Скотт фильмнің анимациялық фондарын "екінші сортты сауда орталығының акварельді пейзаждары" деп сипаттады, бірақ фильмнің аллегориялық аспектілерін (жаман генерал Вундуорт пен Адольф Гитлер арасындағы салыстырулар), қоян кейіпкерлеріне реалистік және мейірімді көзқарас пен дауыс беруді мақтады. "Daily Mail" газетінен Маргарет Хинксман да дауыс беруді, "тамаша" музыканы жоғары бағалады және фондық пейзаждарды "керемет" деп атады, бірақ "Watership Down – Дисней анимациялық фильмі емес. Өкінішке орай, егер ол солай болғанда, мен одан да көп ләззат алған болар едім" деді. Алайда, басқа сыншылар Диснеймен оң салыстырулар жасады, атап айтқанда, "Films and Filming" журналынан Джулиан Фокс "Watership Down" фильмін "Диснейдің ең жақсы жылдарынан бері ең қызықты және толыққанды анимациялық фильм (яғни Пиноккио, Дэмбо және Бэмбимен аяқталған кезең)" деп атады. Ол әсіресе фильмнің эстетикасын, дыбыс дизайнын және қоян кейіпкерлерін антропоморфтандырмай, адамгершілікке айналдыру жолын мақтады. "The Guardian" газетінен Дерек Малколм Кехардың "Диснейге ең жақын" анимациялық стилін жоғары бағалады, бірақ фильмді тұтастай алғанда "эскімодалық" деп тапты, ал "Bright Eyes" әнін "көптеген нәрседен гөрі" деп сипаттады. Анимация тарихшысы Майкл Барьер "Watership Down" және Ральф Бакшидің "Жүзіктер билеушісі" фильмдерін бірлесіп қарап, екі фильмді де "өте ақымақ фильмдер, ерекше түрдегі" деп сипаттады және "фильмдердің өзінде оларды жасау кезінде ешқандай зиялылық жұмыс істегеніне ешқандай белгі жоқ" деді, себебі олардың бастапқы мәтіндерін "қатал әдебиеттік тұрғыда" бейімдеуіне байланысты. Ол "Watership Down" фильмін екеуінің арасында "ең аз зияндысы" деп сипаттады, бірақ анимация стилін "әдемі емес" деп сипаттады және фильмнің бастапқы режиссері Джон Хаблидің көзқарасы толыққанды жүзеге аспағанына көңілі қалды. "Newsweek" журналынан Дэвид Ансен де "Жүзіктер билеушісімен" салыстырды, бірақ ол Бакшидің фильмін ұнатпаған кезде, "Watership Down" туралы көбірек айтты, ол "жақсы соғыс фильмінің аяусыз қарқынына ие" және "аяғы жеңіл, зиялылықпен әсем, және балалар мен ересектердің жүрегіне тие алады" деді. DVD нұсқасын қарап шыққан "Film Freak Central" сайтынан Уолтер Чау фильмді сол дәуірдегі Дисней анимациялық фильмдеріне "көбірек ойлы" балама ұсынғаны үшін мақтады: "Watership Down Диснейдің гүлдену кезеңінен бастап оның сексеннің соңғы жылдары қайта тірілуіне дейінгі ұзақ уақыт аралығында пайда болды. "Watership Down" американдық анимацияның анимеге айналғандай: күрделі мәселелерді көркемдік тұрғыдан білдірудің жетілген құралы болып қалыптасуы мүмкіндігінің азаюына нұсқайды". Чау фильмнің ашықтығын, адалдығын, достық пен адалдық тақырыбын мақтады және фильмнің зорлық-зомбылық элементтеріне қарамастан, "фильм жас балаларға Диснейдің тәтті тамақтарының легионына қарағанда қолайлы болуы мүмкін" деген қорытындыға келді.

Балаларға әсері және BBFC жіктелуі

"Watership Down" фильмі 40 жылдығына арналған ретроспективада Эд Пауэр (The Independent) оны "классикалық" деп сипаттағанмен, "бір буынды жарақаттандырған" ретінде танылды. 2016 жылы британдық Channel 5 арнасы фильмді Пасха күні кешкі эфирде көрсеткені үшін сынға ұшырады. Бұл, фильмде қояндарға жасалған зорлық-зомбылықты бейнелеуіне байланысты, жаман қабылданды. Көптеген әлеуметтік желі қолданушылары балалар көрермендердің алаңдауы мүмкін екеніне қатысты алаңдаушылық білдірді (бірақ нақты балаларға кері әсер еткені белгісіз). Сынға қарамастан, Channel 5 келесі жылы Пасха күні "Watership Down" фильмін қайта көрсетті. Фильмнің жағымсыз әсер ететіні туралы пікірлерге қарамастан, 1978 жылы реттеушілер мен сыншылар фильмнің балаларға тигізетін ықтимал салдарына аса мән берген жоқ. Фильм алғаш рет Британдық киноцензуралар кеңесіне (BBFC) ұсынылғанда, BBFC фильмді 'U' (барлық жасқа арналған) сертификатымен мақұлдады, себебі "Анимация зорлық-зомбылық пен қан төгілудің кейбір реалистік қорқынышты көріністерін жояды және фильмнің барысында фильм балаларды эмоционалды түрде қозғауы мүмкін болғанымен, оқиғаның сиқыры бұзылғаннан кейін оларды қатты мазаламайды деп ойладық, сондықтан 'U' сертификаты толығымен орынды болды". Бұл шешім әлдеқандай даулы болды және 2012 жылы BBFC "Watership Down" фильмінің 'U' санатына лайықтылығы туралы жыл сайын шағымдар түскенін мойындады. 2022 жылы BBFC фильмді "жеңіл зорлық-зомбылық, қауіп, қысқа қанды көріністер, тіл" үшін PG рейтингісіне қайта жіктеді. BBFC сияқты, 1978 жылғы кино сыншылары да "Watership Down" фильмін балаларға арналған деп сипаттады, оның алаңдатарлық аспектілеріне қарамастан. The Spectator журналының редакторы Тед Уайтхед оны "балаларға арналған қарапайым оқиғалық фильм" деп атады. The Globe and Mail газетіндегі Скотт былай деп жазды: "Бамбидің анасының өлімінен гөрі ата-аналар осы фильмнен көбірек қорқады: Бамбидің анасының өлімі сияқты қайғылы жағдай жоқ. "Watership Down" фильмінде кейбір қояндар бақытсыз, ал кейбіреулері қартайғанша өмір сүреді. Олар өлген кезде, оларға көңіл жасылады, бірақ ауруға шалдықпайды. Хабарламасы – өмір қиын, күрделі, бірақ сонымен бірге қызықты және марапатты". Criterion Collection жинағындағы фильм туралы эссесінде Жерард Джонс фильмнің "алғаш рет жиырма бір жасында көргеннен бері маған түсініксіз болғанын" мойындайды, бірақ ол оның барлық жастағы көрермендер үшін маңызды фильм деп санайды, себебі ол "біз әрқашан ең алаңдатарлық (және қызықтырған, қозғалтқан) өмір сүру элементтерімен уақыт өткізуді сұрайды және біз балалар мәдениетіне немесе өз ойын-сауығымызға осы мәселелерді көтеруге сирек рұқсат береміз". Ол мысал ретінде фильмнің соңында Хазелдің қартаюдан бейбіт өлімін келтіреді, оны "қуантарлықтай және сонымен бірге әсерлі" деп сипаттайды.

Сурет кітабы

"Watership Down Film Picture Book" атты сурет кітабының бейімделуі де жасалды. Кітаптың екі басылымы жарық көрді, біреуі қатты мұқабалы, екіншісі нығайтылған матамен таңылған. Кітаптың ішінде фильмнен алынған кадрлар, оларға қоса баяндама мен сценарийден үзінділер, сондай-ақ Адамстың кіріспесі және Розеннің алғы сөзі бар.

Үйге арналған медиа релиздері

Watership Down бастапқыда Thorn EMI Video, кейін Guild Home Video және содан кейін PolyGram Video компаниялары арқылы Ұлыбританияда VHS форматында шығарылды. 2001 жылы Universal Pictures Home Entertainment, ал 2005 жылы Warner Home Video компаниялары DVD форматында жарыққа шығарды. АҚШ-та Watership Down алғаш рет 1981 жылы RCA SelectaVision VideoDiscs компаниясы CED форматында, ал 1983 жылы Warner Home Video компаниясы VHS және Betamax форматтарында шығарды. Фильм АҚШ-та Warner Home Video компаниясы тарапынан бірнеше рет VHS форматында қайта шығарылды, соның ішінде Warner Bros. Classic Tales лейблі арқылы, және 2002 жылы АҚШ-та DVD форматында, ал 2008 жылы қайтадан жарық көрді. 2002 жылғы DVD нұсқасы кейіннен Warner Bros компаниясының 2005 жылғы Ұлыбританиядағы DVD нұсқасы үшін көшірілді, айырмашылығы тек фильм PAL форматына аударылды. Фильмнің Ұлыбританиядағы Blu-ray нұсқасы 2010 жылы шығару жоспарланған, бірақ Euro London Films, Universal Pictures және Warner Bros компаниялары арасындағы құқықтарға қатысты дауға байланысты шығарылым тоқтатылды. Warner ақырында Германияда BD шығарды, онда тарату құқығына ие болды. Ұлыбританиядағы Blu-ray 2013 жылы Universal компаниясы Warner-дің 2008 жылғы DVD және 2011 жылғы неміс Blu-ray нұсқаларымен бірдей HD мастерді пайдаланып шығарды. 2014 жылы Euro London Films Warner Bros компаниясынан АҚШ-тағы қалған құқықтарды сатып алды (ол 1980-жылдардан бері АҚШ-тағы тарату құқығын иеленді) және фильмді 2015 жылы DVD, Blu-ray және стриминг платформаларында шығару үшін The Criterion Collection компаниясына, ал Janus Films кинотеатрларда көрсетуге лицензия берді. Британдық кино институты фильмді 4K Ultra HD Blu-ray форматында Ұлыбританияда 2023 жылдың ақпан айында шығаруды жоспарлаған, бірақ олардың бақылауынан тыс жағдайларға байланысты шығарылымды тоқтатты.