Кіріспе

Фрозиноне (froziˈnoːne; жергілікті диалект: Frusenone) – Италиядағы Лацио аймағындағы коммуна (муниципалитет), Фрозиноне провинциясының әкімшілік орталығы. Ол Римнің оңтүстік-шығысында, Рим-Неаполь A1 автожолына жақын орналасқан. Қала Италияның географиялық және тарихи аймағы – Вальле-Латинаның ("Латын аңғары") негізгі қаласы болып табылады, ол Римнің оңтүстігінен Кассиноға дейін созылады. 19 ғасырға дейін бұл ауылдық сипаттағы ауыл болған, ал 20 ғасырдан бастап маңызды өнеркәсіптік және сауда орталығына айналды. Дәстүрлі түрде Фрусна деп, кейіннен Лациум римдіктері Фрузино деп атаған вольск қаласы саналады. Мыңжылдық тарихында геостратегиялық орнына байланысты көптеген қиратулар мен тонауларға ұшырады; осының салдарынан, сондай-ақ жер сілкінісінен (оның ең қиратылған жер сілкінісі 1349 жылдың қыркүйегінде болды) болған жойылғандықтан, ол өзінің өткенінен сирек, бірақ маңызды іздерін сақтап қалды.

Этимология

Фрусино (бұл латынша атауы) сол кезде вольск халқының қонысы болған, бірақ герниктердің аумағына кіретін. Қаланың вольск атауы Фрусна немесе Фруссино болған, оның этимологиясы даулы; алайда, әртүрлі гипотезалар ұсынылды: біріншісі атаудың грек түбірінен шыққандығын (портіс: бұзау) көрсетеді; екіншісі, этруск түбірлерімен ұқсастығын ескере отырып, атауды гипотетикалық этруск руы Фурсинамен (немесе басқаша айтқанда, Фрусина немесе Прусина) байланыстырады. Бұларға соңғы кездегі бір гипотеза қосылды, ол римге дейінгі итальяндық өркениеттер, әсіресе этрусктар мен акадтық-шумерлік халықтар арасындағы байланысқа негізделген, топонимдерге де ұқсас ықпал көрсеткенін айтады: осыған сәйкес, Фрусна «өзендермен шашылған жер» деген мағынаны білдіреді.

Ежелгі дәуірі

Қазіргі Фрозиноне айналасындағы адамның алғашқы іздері Төменгі Палеолитке (шамамен 250 000 жыл бұрын) жатады. Аймақтағы ең ерте мекендеулер шамамен 4000 жыл бұрын пайда болды, оның ішінде қазіргі қаланың жоғарғы бөлігіндегі (б.з.д. 12-10 ғасырлар) және б.з.д. 7-6 ғасырлардағы қабірлер де бар. Фрозиноне орталығында Вольскі некрополінен 21 қабір табылды. Қала б.з.д. VI ғасырда Герниктер аумағында Вольскілер тарапынан Фруссино немесе Фрусна деген атпен құрылды. Ол Алатри (қазіргі Алатри) қамалының алдындағы стратегиялық бекініс болды. 386 ж.б.д. римдіктер оны Сакко өзені алқабындағы Вольскілерге қарсы жорықтары кезінде бағындырып, римдік гарнизонының басқаруына алды да, муниципалитетке айналдырды. Фрозиноне қалалық орталығын бағындыру, ол бүгінгідей Сакко өзені алқабының орталығында орналасқан, римдіктер үшін маңызды стратегиялық жеңіс болды. Осы қала арқылы олар жартыаралдың солтүстігі мен оңтүстігі арасындағы барлық сауда жолдарын және көліктерді оңай бақылай алды. 306 ж.б.д. қала Римге қарсы Герниктер одағына қатысты. Жеңіліске ұшырап, тоналғаннан кейін, жақын орналасқан Ферентиноға көптеген жерлерін жоғалтты. Кейін, Екінші Пуникалық соғыс кезінде, ол Ганнибал әскерлерінен қиратылды, бірақ оларға бағынбады. Осы оқиғаға байланысты Силио Италико оған "Беллатор Фрузино" деген атау берді, ол бүгінгі күнге дейін қаланың гербінде сақталған: *Fert concitus inde per iuga celsa gradum, duris qua rupibus haeret, bellator Frusino|Punica XII, 39*. Силио Италико Канна шайқасындағы Рим одақтастарының тізімінде де Фрусиноны мақтады: *"a duro Frusino haud imbellis aratro"* (VIII, 398 б.). Грек жазушылары да өз еңбектерінде оны атады, ал римдіктер арасында Децим Юний Ювенал қаланың тыныштығын жоғары бағалады. Тито Ливий, Кассий Дион, Силио Италико, Фест Помпоний, Флор, Ювенал және Марк Туллий Цицерон сияқты көптеген ежелгі авторлар Фрусино қаласын тарихи фактілермен қатар, тұрғындарының қасиеттері үшін де атап көрсетті. Цицеронның өзі Фрозиноне аумағында вилла немесе мүлікке ие болған, оны досы Аттикке жолдаған хатынан білуге болады. Саяси және әскери қиындықтарға қарамастан, Фрусино Рим азаматтығының барлық құқықтарымен префектура және муниципалитет болды. Рим империясы кезінде қала азаматтық құқықтарға ие болып, колонияға айналды. Кейбір тарихшылардың мәліметінше, қаланы қорғау үшін қабырғалар салынған. Ол ғимараттармен, ескерткіштермен және мүсіндермен безендірілді, бірақ соғыстар, уақыттың өтуі және адамдардың немқұрайдылығы немесе ақымақтығы салдарынан қирады. Дегенмен, соңғы онжылдықтарда көптеген артефактілер табылды, олар әртүрлі мұражайларда сақталады, мысалы, Римдегі Вилла Альбаниде орналасқан Марс мүсіні, ол 1744 жылы бүгінгі Марте Колле деп аталатын аймақта табылған. Фрозинонеде христиан дінінің таралуы туралы мәліметтер аз, бірақ ежелгі епархия болған деп есептеледі. Қала екі папаның туған жері болды: папа Ормизд және папа Сильверий (әке мен ұлдың жалғыз мысалы), қазіргі уақытта қаланың қамқоршылары.

Орта ғасырлар

Батыс Рим империясы құлағаннан кейін Фрозиноне бірнеше рет шетелдік шабуылшылармен қиратылды; ерте орта ғасырларда ол Рим герцогтығының ауыл шаруашылығы орталығы болды. 13 ғасырда ол Гаетанилерге берілген герцогтықтың астанасы болды, және сол ғасырдан бастап ол кейде Кампанья және Маритима ректорының резиденциясы болды, сондай-ақ Пап провинциясының басқа қалалары – Ферентино, Ананьи және Приверно сияқты қалалармен бірге. 1350 жылы жер сілкінісінен зардап шекті. 14 ғасырдың басында қала жақын орналасқан, күшті Алатридің билігінде болды, ол өз кезегінде Франческо де Чеккано және оның Чекканези әскерлерімен отыз жыл бойы басып алынды.

Қазіргі заман

XVI ғасырда ландскнехттер оны қиратты, олар оба ауруын сол жерге әкелді, содан кейін француз және флоренциялық әскерлер Римді тонаумен бірге шабуыл жасады. Бұрынғы бекініс қиратылып, қайта салынды, оның басты кіреберіс порталын Микеланджело жобалаған. 1556 жылы Папа IV Павелге қарсы соғысқан испандық әскерлердің басып алуымен жаңа қиратулар орын алды: оның бекінісі бүкіл Сакко аңғарының бақылауы және Римді қорғау үшін стратегиялық маңызға ие болды. 1557 жылғы Кеве шартынан кейін Кампания және Маритима провинциясының папалық губернаторларының резиденциясы Фрозинонеде бекітілді; Кампания және Маритима бұдан былай Фрозиноне Апостольдық делегациясы деп аталады. Фрозиноне халқы қазіргі заманда тұрақты түрде өсіп, XVII ғасырдың ортасында шамамен 2000 адамнан Италияның бірігу кезінде (19 ғасырдың соңында) 10 000-нан астам адамға жетті. Осымен бірге, ескерткіштер мен құдай орындарын салу немесе жаңарту, ал XIX ғасырда барлық Виа Нова (қазіргі Корсо делла Республика) және Виале Рома сияқты қалаға жаңа жолдар салумен жаңа сәулеттік және қалалық даму басталды. Француздық оккупация және Рим республикасы кезінде Фрозиноне халқының ұстанымы ерекше аталып өтті, оған екі фрозинонелік – Джузеппе Де Маттайс және Луиджи Ангелони республика трибундары болды: халық шамамен 1798 жылы француз әскерлеріне қарсы көтеріліс жасады, осы себепті қала өртке беріліп, тоналды (француздарға қарсы көтеріліс әлі күнге дейін Фрозиноне карнавалы Festa della Radeca арқылы еске түсіріледі).

Қазіргі заман

Пий IX Кампания мен Маритима провинциясына сапарға шыққанда (13–20 мамыр 1863) пойызбен салтанатты шаралар ұйымдастырылды, олар префектура балконынан Папаның батасымен аяқталды. Осы сапар барысында Папа қалаға су жеткізу үшін гидравликалық сорғы арқылы су құбырын салуға ерекше қаржы бөлуге уәде берді. Су құбыры 1869 жылдың 8 желтоқсанында аяқталып, пайдалануға берілді. Фрозиноне 1867 жылы Римді азат ету үшін өткен Агро Романо науқанына куә болды, онда Никотера колоннасы қатысты. Италия Корольдігімен шекарадағы Монте-Сан-Джованни-Кампанодағы Гарибальдинилермен болған қақтығыс ерекше атап өтуге лайық. Фрозиноне патриоты "Никола Риччоти" Карбонара Салесінің реликвиялары Ментанадағы Ұлттық мұражайда сақталады. Фрозиноне 1870 жылдың 17 қыркүйегінде Папа мемлекетінен алынып, Порта-Пьядан үш күн бұрын Италия Корольдігіне ресми түрде қосылды. Шындығында, Папаның қаладағы секулярлық билігі 12 қыркүйек күні кешке соңғы апостолдық делегат, Монсеньор Пьетро Ласаньидің қашып кетуімен аяқталды, ал итальяндық әскерлер әлі де Казилина бойында, Рипи аумағында, Фрозинонеге қарай жорысты қайта бастауды күтіп тұрды. XIX ғасырдың екінші жартысында қаланың тұрғын аумағы ортағасырлық "цитадельдің" ежелгі қабырғаларымен толығымен қоршалған еді, өйткені ол 16 ғасырда неміс және испан әскерлері, ал 18 ғасырдың соңында француз әскерлері салған қиратулардан кейін бірнеше рет қайта салынған. Жергілікті тарихшы Витторио Валленің сөзіне сүйенсек, қамал "үш бұрыштың қабырғаларымен шектелген: Порта-Романа немесе делла-Валле, Порта-ди-Кампания немесе Наполетана (қазіргі Порта-Кампажорни) және Рокка, қазіргі префектура орны". Ұлттық бірігуден кейін Рим провинциясының Фрозиноне округінің астанасы болған қалада ғимараттар жаңартылып, қаланың сәулеті көркейтілді, бұл туралы XIX ғасырдың соңындағы және қазіргі тарихи орталықтағы Умбертиндік ғимараттар куәлік етеді. Қала субпрефектура мен әскери округ кеңселерінің орнына айналды; 1863 жылдан бастап оған жергілікті темір жол станциясы (Рим-Фиугги-Алатри-Фрозиноне темір жолы) қосылған мемлекеттік темір жол станциясы қызмет көрсетті. 1871 жылы Доменико Диаманти Италия біріккеннен кейін қаланың тұңғыш мэрі болды; ол Италияның ең артта қалған қалаларының бірі ретінде танылған қаланың жаңғыртуы мен қалпына келтіруіне белсенді қатысты. Ол ғимараттарды жаңарту, көшелерді, алаңдарды жайластыру және қалалық орталықты жарықтандырумен айналысты. 1874 жылы жаңа мемлекеттің қызметкерлері мен сарбаздарының тұрғын үй қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін 300 метрден астам ғимараттар қатары "Берарди сарайы" деп аталды. Құрылыстың ортасында кейін Политеама және кейін Эксельсиор кинотеатры деп аталған Изабелла театры орналасқан, ол бүгінде әрекет етпейді, бірақ әлі де бар. 1873 жылдың маусымында Министрлер Кеңесінің президенті Урбано Раттацци досының үйінде болған кезде Фрозинонеде кенеттен қайтыс болды. Осы оқиғаға орай қалаға көптеген саясаткерлер мен патшаның шенеуніктері келді. Раттацци қайтыс болған вилла, Казале Риччи, Армандо Фаби көшесінде қазір мүлдем тастап кетілген. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Фрозинонеде шамамен 12 000 тұрғын болды, олар ауылдық жерлерде, кішкентай ауылдарда немесе шашыраңқы үйлерде, негізінен ауыл шаруашылығымен айналысты. Тұрғындардың аз бөлігі тарихи орталықта тұрып, субпрефектура кеңселерінде, муниципалитетте және басқа да әкімшілік органдарында, соның ішінде Әскери округте жұмыс істеді. Сонымен қатар, қолөнер және сауда-саттық салалары да жақсы дамыған. Ал өнеркәсіптік өндіріс шағын болды, Коза өзені бойындағы диірмендер, макарон фабрикалары мен баспаханалар жұмыс істеді. Фрозиноне 1871 жылдан 1926 жылға дейін субпрефектура орталығы болып қалды. 1927 жылы жалпы әкімшілік реформаның бөлігі ретінде Фрозиноне провинциясы құрылды, ол Рим және Терра-ди-Лаворо провинцияларының муниципалитеттерін алып қосты. Бар болған кеңселер кеңейтілді және жаңа кеңселер құрылды, сондай-ақ көптеген мемлекеттік қызметкерлер, әсіресе Казертадан қалаға ауыстырылды. Осылайша Фрозиноне жаңа демографиялық, экономикалық және әлеуметтік дамуды бастан кешірді. Осы кезеңде провинция сарайы мен сауда палатасы сияқты көптеген жаңа қоғамдық ғимараттар салынды. 1924 жылы король Витторио Эмануэле III-нің қатысуымен архитектор Чезаре Баццанидің еңбегімен Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқандарға арналған ескерткіш ашылды.

Фрозиноне Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде

Соңғы қирау Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қалаға тиді, ол 1943 жылдың 11 қыркүйегінен 1944 жылдың мамыр айының соңына дейін жалғасқан 56 ағылшын-американдық бомбалау шабуылы болды. Бұл қайғылы кезеңде барлық мемлекеттік мекемелер уақытша солтүстікке қарай, салыстырмалы түрде тыныш болған Фьюгги қаласына көшірілді. 1944 жылдың 31 мамырында Фрозинонеге алғашқы одақтас әскерлер кірді (Одақты Эдмонтон полкіне қарасты канадалық әскерлер), олар штабқа хабарлама жіберді: "Қала бос және қираған!" Бомбалау нәтижесінде қаланың 80 пайызы, оның ішінде Анунциата шіркеуі, Берарди сарайы, қала әкімдігі, Via Cavour көшесі маңында дамыған ортағасырлық ауыл, R.R. Carabinieri казармасы, қазіргі Corso della Repubblica көшесінің бұрынғы Via Vittorio Emanuele II бөлігі толығымен қирады. Апостольдық сарайда (қазіргі префектура орны), Санта-Мария-Ассунта соборында, "N. Turriziani" классикалық лицейі мен Санта-Люсия шіркеуінде елеулі зақымдар тіркелді. Төмен ағысында теміржол стансасы мен Мадонна делле Неви киелі орны қирады. Қаланың символы болған және жаудың әуе шабуылы жағдайында азаматтарды ескерту үшін сирена орнатылған қоңырау мұнарасының бірінде үлкен дөңгелек тесік пайда болды. Сонымен қатар, Армандо Диаз алаңында орналасқан және тек тұғыры ғана қалған Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқандарға арналған ескерткіш толығымен жойылды. Кейіннен бұл тұғыр Фрозинонедегі барлық соғыстарда қаза тапқандарға арналған жаңа ескерткішті салу үшін пайдаланылды, ол 1970-ші жылдардың соңында Умберто Мастроянни салған және қазір Виале Маццинидің бірінші бұрышында орналасқан. Соғыс аяқталғаннан кейін Фрозиноне халқының саны мен ғимараттардың санына қатысты ең қираған провинциялық орталық болып саналды. Келесі жылғы халық санауында 3050 үй толығымен қираған, 4880 үй зардап шеккен, 8500 адам үйсіз қалды, бұл Фрозиноненің жоғарғы бөлігінің барлық тұрғындары дерлік. Жүздей адам қаза тауып, көптеген адамдар жараланды. Бірақ, шексіз қайғы мен қирауға қарамастан, муниципалитет тек Азаматтық батырлық үшін қола медальмен марапатталды.

Соғыстан кейінгі кезеңнен бүгінгі күнге дейін

Қайта құру өндіріс жүйесін өзгертуге мүмкіндік берді, ол негізінен ауыл шаруашылығынан негізінен өнеркәсіптік, содан кейін негізінен үшінші сектор экономикасына (сауда, қызмет көрсету және мемлекеттік басқару сияқты қызметтерді қоса алғанда) өтті. Нақтырақ айтқанда, 1950-1960 жылдар аралығында Фрозиноне соғыстан кейінгі кезеңдегі үрдістердің жалғасуын көрді: ауыл шаруашылығы секторының тұрақты төмендеуі (жұмыс істейтін тұрғындардың 9% -ға дейін), өнеркәсіптің шамалы өсуі (36% -ға дейін) және еңбек күшінің 54% -ы қатысатын үшінші сектор қызметтерінің айтарлықтай өсуі. Қайта құру жұмыстары жалғасуда, оның ішінде: маңызды ғимараттарды жаңарту (мысалы, префектура, Италия банкі, Әділет сарайлары, Сауда палатасы және пошта мен телекоммуникация ғимараты); жаңа құрылыс (мысалы, Азаматтық аурухана, қоғамдық тұрғын үйлер және Эдера шөлмегі); қалалық және қала маңындағы жол желісін кеңейту; және жақын маңдағы ауылдық елді мекендерге қоғамдық су құбырларын жүргізу. Осы жалпы аяқта индустрияландыру процесі басталды. 1962 жылы Сакко аңғарының индустрияландыру бөлімі құрылды және Рим-Неаполь тас жолының бөлігі салынды. Аңғардың бойымен бойлық бағытта өтетін бұл маңызды тас жол, аймақ орталығының және барлық провинцияның оқшаулануын жоюға зор үлес қосты. Бұрын аймақта тек ежелгі Виа Казилина және аймақтық байланыс үшін тиімсіз жолдар болған, ал Рим-Неаполь темір жолы әлі электрленбеген еді. Келесі онжылдықтарда экономикалық даму болды, бірақ дағдарыс кезеңдері де болды. Бұл, әсіресе төменгі Фрозинонеде, негізінен заманауи, бірақ қала құрылысына тәртіпсіз және ұтымды емес көзқарас тудырды, бұл аймақтарға бөлу жоспарын іске асырмау және құрылысқа құмарлық тану салдарынан болды. Бұл құмарлық 1960 жылдардан бері күшейіп келеді және бүгінгі күнге дейін жалғасуда, тіпті халық саны көп жылдар бұрын өсуін тоқтатқанмен де.

География

Фрозиноне Лацио аймағында орналасқан және Валь Латинаның ("Латын аймағы") бас қаласы. Қаланың төңірегін Эрничи және Лепини таулары қоршап тұр.

Санта-Мария-Ассунта соборы

Санта-Мария-Ассунта соборы – Фрозиноне қаласындағы ең маңызды шіркеу және қаланың тарихи орталығы тұрған төбенің ең биік нүктесінде орналасқан (Жоғарғы Фрозиноне). Ол 18 ғасырда, Римдегі Сант-Андреа-делла-Валле шіркеуінің үлгісімен кеңінен қайта жаңартылды. Онда 68 метр биіктіктегі қоңырау мұнарасы (Иль Кампаниле) бар, ол үш қатарлы терезелерімен қаланың ең танымал ескерткіші саналады. Собордың фасады ақ мәрмәрдан жасалған. Бұл қасиетті орында сақталған өнер туындыларының арасында Сементидің "Сант-Анна, Сан-Джованнино және періштелермен бірге Мадонна" суреті бар. Шіркеу 1986 жылдан бері кафедральді болып табылады, осы жылы діни округ құрылған.

Сан-Бенедето шіркеуі

1134 жылы салынған Сан-Бенедетто аббат шіркеуі, қаланың ең көне өнер галереясы болып табылады және 1750-1797 жылдар аралығында кеш барокко стилінде қайта салынды, сегізбұрышты шамшырақ пен екі қабаттан тұратын фасадпен. Соғыс қиратуларынан зардап көрмеген шіркеудің ішінде XVII-XIX ғасырларға жататын құнды картиналар сақталған. Шіркеудің ішкі кеңістігі бір кемелі, бір-бірімен байланысқан бүйірлік шаплардан тұрады, әр терезесінде қабырғалы күмбез, әшекейленген және жартылай дөңгелек терезелермен жабылған. Шіркеу ішінде белгісіз жергілікті суретшінің "Жақсы Кеңес Мадоннасы" картинасы бар, оған 10 шілде 1796 жылы орын алған керемет оқиға байланысты: әйелдер шоғырланып, картина алдында дұға оқып тұрғанда, "Мадонна көзін ашып, сенушілерге қарады, сосын оның беті қызылданды. Кейде балаға қараған сол көзінен жас шықты". Басқа картиналардың арасында, 1899 жылы жергілікті суретші Маскеттидің Филиппо Гальярдидің фрескасын көшіріп салған Сан Грегорио Магноға арналған картинасы ерекше көзге түседі. Барокко әшекейлерімен безендірілген алтарь Камбо отбасына арналған. Алтарь астында христиан дінінің шейітінің қалдықтары сақталған және көруге болады. Кішкентай қоңырау мұнарасына шығу арқылы ежелгі XVIII ғасырдың Каччиавиллан зауытының екі қоңырауын және бұрынғы қалалық әкімшілік орнының, қазір Фрозиноне қаласының ескі гербі бар пошта кеңсесінің XVIII ғасырлық қоңырауын тамашалауға болады.

Madonna della Neve ғибадатханасы

Мадонна делла Неве ғибадатханасы XVII ғасырдың соңында, 1675 жылдың 10 мамырында 1586 жылға дейінгі шіркеуде болған «Мадоннаның терлеуі» деп аталатын керемет оқиғаның орнында ауылдық шапкіш үй ретінде салынған. Бір жылдан сәл астам уақыт ішінде шіркеудің барлық бөліктері, оның ішінде сакристия және қоңырау мұнарасы толыққанды аяқталды, және барлық қасиетті жиһазбен жабдықталды. 1678 жылдың 8 мамырында, Пасхадан кейінгі төртінші жексенбіде, ол салтанатты түрде киеленді. Кейіннен ғибадатхана діни қауымды қабылдады. 1675 жылы терлеу кереметі орын алғанда, аса жас кардинал Франческо Орсини, болашақ Папа Бенедикт XIII, сол кезде Беневенто архиепископы, бейнеге құрмет көрсетуге келген көрнекті паломниктердің арасында болды. 1727 жылы, Папа болып сайланғаннан кейін, ол Аспанға көтерілу алдында Фрозинонеге оралып, Мадонна делла Невеге құрмет көрсетті, бүгінге дейін оның сапары еске алу тақтасында бейнеленген. Пий IX 1863 жылдың 14 мамырында да ғибадатханаға келді, және осы оқиғада да Аспанға көтерілу мерекесі тойланды. Шіркеудегі XVI ғасырға жататын фрескада Мадонна делла Неве және Ормизда мен Сильверио әулиелері бейнеленген. Сонымен қатар, Филиппо Балбидің «Мадонна делла Чинтура» атты алтарьлық суреті бар. Бастапқы шіркеу тарих барысында бірнеше рет тоналып, соғыс кезіндегі әуе шабуылдарынан ауыр зақымдар алды, нәтижесінде 1950 жылдары бұзылып, қайта салынды.

Сан-Магно немесе Делибра Мадоннасының шіркеуі

Сан-Магно шіркеуі немесе Мадонна делла Делибера шіркеуі 9 ғасырға дейін сақталып келген, бірақ оның қазіргі келбеті 1747 жылғы қалпына келтіру жұмыстарының нәтижесінде ішінара өзгерген. Сегізбұрышты жоспармен салынған шіркеудің ішінде Құдай ана, бала және Әйін Магноға табынушы, Аквиналық Тома және Бьяжио, Сиеналық Бернардино және Луиджи Гонзага суреттелген фрескалар орналасқан. Ерекше назарды Әйін Магно мен Ормизданы бейнелейтін фрескамен әшекейленген алтарь тартады. Екі әйіннің арасында, осы туындының авторсыз суретшісі сол кездегі Рокка мен мұнаралары бар Фрозиноне қаласын салған.

Сантиссимма Аннуциата шіркеуі

Santissima Annunziata шіркеуі, 1785 жылдан бері қаланың бірнеше приходтарының бірінің орталығы болды, Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі бомбалау салдарынан қирап, 1950 жылдары қайта жараңдалды. 1984 жылы болған жер сілкінісінен ауыр зақымданып, тек 2000 жылы ғана пайдалануға жарамды болды.

Санта-Люсия шіркеуі

Осы есімді шіркеу 16 ғасырда епископ Эннио Филонардидің бұйрығымен, кейін Италия банкі ғимараты орналасатын жерде, өлім жазасына кесілгендерді жерлеу үшін салынған. 1840 жылы ол қазіргі Corso della Repubblica көшесінде неоклассикалық стильде қайта жаңартылды. 19 ғасырдың соңында құлдырап қалған шіркеу 1943 жылғы бомбалаудан зардап көрмеді, сол кезде аймақтағы ғимараттардың 95% дерлік қираған деп есептеледі.

Санта-Мария-делле-Грацие немесе Сан-Жерардо шіркеуі

Санта-Мария-делле-Грацие шіркеуі он сегізінші ғасырда Вероли Де-Заулис және Де-Тартаньис епископтарының бұйрығымен, сол аттас кішкентай конус пен Сан-Лоренцо шіркеуі орналасқан жерде салынды. Бір ғана жолақты шіркеуде түрлі қосалқы шапельдер мен орталық алтарьдың артында орналасқан бағалы 14 ғасырлық фреска бар. Фрескада Мадонна баланы емізген күйде бейнеленген, бұл халықтық сенімнің ерекше символы, сонымен қатар Сан-Лоренцоның ежелгі ғимаратынан сақталған жалғыз бөлік. 1776 жылдың маусым айында шіркеудің қорғауы Редемпторист әкелеріне тапсырылды, ал Сан-Жерардо Майеллаға деген құрмет Мадонна делле Грациеге бағытталған құлшылықпен байланысты болды. Әулиенің мерекесі, қыркүйектің соңғы жексенбісінде тойланады, жыл сайын мыңдаған паломниктерді тартады. Сан-Клементе Мария Хофбауэр біраз уақыт Сант-Альфонсоның негізін салған діни орында тұрып, осы шіркеуде алғашқы қасиетті миссасын өткізді. Бүгінгі күнге дейін Редемпторист әкелері осы қасиетті орында өз үйлерімен бірге осы шіркеуде қызмет етеді.

Үкімет сарайы

Ортағасырлық Фрозиноне бекінісі орналасқан жерде салынған, қазіргі Фрозиноне префектурасының ғимараты 1825 жылдан бастап архитектор Маццарини жобасымен Фрозиноне апостольдық делегациясының кеңсесі ретінде бой көтерді. Архитектор Антонио Сарти жүргізген құрылыс жұмыстары 1840 жылы аяқталды. Бекіністің порталы сақталған, ауызша дәстүр бойынша оның дизайны Микеланджелоға жатқызылады. Ғимарат 1915 жылғы Марсика жер сілкінісінен, 1927 жылғы өрттен және, ең бастысы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі бомбалаудан зардап шекті. Соғыстан кейін ғимарат қазіргі түрін алды, негізгі құрылымын сақтап, төрт қабаттан және алты дориялық бағанамен тірелген асыл қабаттағы орталық лоджиядан тұрады, бірақ бұрынғы сағат мұнарасынан айырылды. Ішінде Казерта патша сарайынан әкелінген жиһаз орналасқан.

Провинция сарайы

Фрозиноне провинциялық әкімшілігінің орталығы болып табылатын ғимарат 1930-1933 жылдары неоклассикалық стильде салынған, бірақ архитектор Джованни Якобуччидің жобасына негізделген күшейтілген бетон құрылымымен. Мақсат бойынша, сарайдың ашылуы 1932 жылғы 28 қазанда, Римге жасалған шабуылдың он жылдығына орай өтуі тиіс еді, бірақ жұмыстар келесі жылы аяқталды. Ғимараттың вестибюлінде "Биші" қола мүсіні орналасқан: ХХ ғасырдың басындағы Амлето Катальдидің бұл туындысы – Роккасекка мен Кастросиело қалаларынан шыққан мүсінші, оның өндірісі негізінен Римде дамыған. Ол 1920 жылдардан бері АҚШ-та болған, 2010 жылы Италияға қайтарылды. Огюст Роден бұл мүсінді Париждегі көрмеде тамашалап, "ритмдік үйлесімділік және белсенді тыныштық" деп бағалаған. Вестибюльден жоғарғы қабаттарға және қабылдау залына алып бағыттайтын монументалды баспалдақ бар. Сарайда сонымен қатар Умберто Мастроянни, Ренато Гуттузо, Кавалье д'Арпино, Алдо Туркеро және Джованни Колачичидің өнер туындылары да қойылған.

Пьетро Тираванти сарайы

Бұл әсерлі ғимарат инженер Эдгардо Виволидің жобасы бойынша бастауыш мектептердің орталығы ретінде "Белведер төбесінің жасыл бөлігінде, әдемі жазықтың көрінісінде" салынды және Бірінші дүниежүзілік соғысында Ливияда қаза тапқан алтын медаль иегері Пьетро Тиравантиге арналды. Классикалық архитектуралық стильдегі бұл ғимарат Италияда осындай ауқымдағы сейсмикалық тұғырлы бетоннан салынған алғашқы ғимараттардың бірі болды. 1871 жылдан бері жоспарланған жұмыс 1915 жылғы Марсика жер сілкінісінен кейін алынған қаржыландырудың арқасында іске асырылды: 1925 жылдың қаңтарында басталып, 1929 жылдың 15 маусымында аяқталды. Ғимарат алдыңғы жағында 4 қабатқа, орталық бөлігінде 3 қабатқа дейін созылған, ішінде 52 бөлме, 14 дәліз және 2 баспалдақ бар. Өзінің ерекше көлемімен қалалық пейзаждан бірден көзге түсетін Tiravanti қала тұрғындары арасында "Ғимарат" деп те белгілі. Қалалық әкімшіліктің тапсырысымен жүзеге асырылған ғимаратты консервациялық қалпына келтіру жобасы Монте-деи-Паски-ди-Сиена қорынан қаржыландырылды. 2014 жылдың 6 желтоқсанында Banca Popolare del Cassinate қаржыландырған жөндеуден кейін ол Фрозиноне көркемсурет академиясының орнына айналды. 2015 жылдың 1 наурызында Академияның қазіргі заманғы өнер мұражайы – Мака ашылды.

Рим амфитеатры

І ғасырдың соңы мен ІІ ғасырдың басында салынған римдік амфитеатрдың қираған қалдықтары қазіргі қаланың тарихи орталығы тұрған төбенің етегінде, Коза өзенінің жанында орналасқан. Фрозинонеде амфитеатр болған деген болжамды алғашқыда 19 ғасырдың басында Джузеппе Де Маттейс айтқан, ол қалаға арналған тарихи мақалаларының бірінде "juxta amphitheatrum Frusinonis" және "cum amphitheatrum" сияқты тіркестері бар ортағасырлық құжаттарға сілтеме жасайды. Бірақ нақты орны 1965 жылы ғимараттар салу үшін жүргізілген қазба жұмыстары кезінде ғана анықталды, алайда аталған ғимараттар соңында оның үстіне салынды. Бүгінде ғимараттың бағаналары арасында көрінетін римдік ескерткіштің бөлігін аралауға болады. Ескерткіштің қалпына келтірілген моделі Фрозиноне археологиялық мұражайында қойылған. Эллипс пішіндес ғимараттың 80 метрге жуық ұзын осінің екі шетінде аренаға кіретін есіктер болған, ол бір қабатты болуы мүмкін деп есептеледі және шамамен 2000 көрерменді сыйдыратын. Осы археологиялық орынның жанында Понте-делла-Фонтана жергілікті жеріне баруға болады, онда ежелгі көпір мен осы аймаққа атын берген фонтанды көруге болады. Ежелгі фонтан көпірінің қасында 1870 жылы ашылған, көбірек заманауи көпір орналасқан, ол қазірге дейін қаланың жоғарғы бөлігіне апаратын басты жолдардың біріне қол жеткізуді қамтамасыз етеді.

Мәдениет

Фрозиноне Кальсио – Фрозиноне қаласындағы «Стадио Бенито Стирпе» стадионында ойнайтын кәсіби футбол командасы. 2018–19 маусымы – Италиядағы кәсіби футболдың жоғарғы лигасы – Серия А-да команданың екінші маусымы болды.

Туған қалалар

Елмвуд Парк (Иллинойс штаты), 1996 жылдан бері: американдық қаладағы Ciociari иммигранттарының көп болуының нәтижесінде туыстық қатынас орнады. Текумсе, 2009 жылдан бері: бастама Виндзордағы Ciociaro клубының Фрозиноне қаласын "2009 жылдың муниципалитеті" деп жариялауынан туындады. Виндзормен шектес Текумсе қаласы итальяндықтардың өзінің дамуына қосқан маңызды үлесін мойындады. Атап айтқанда, Фрозиноне иммигранттарының еңбектері бағаланды, олар келгеннен бастап өндірістік экономика құрылысына, соның ішінде өндіріс және ауыл шаруашылығы салаларында, зор үлес қосты. Ночера Умбра, 2009 жылдан бері: 1997 жылдың қыркүйек айында Ночера Умбра қаласын қатты қалқыма қозғалыс шалған қайғылы оқиғалардан кейін туыстық қатынас пайда болды. Фрозинонеден келген өрт сөндірушілер тобы, әсіресе Колле ди Ночерада, бірінші көмек көрсетті. Кейіннен Фрозиноне Колле Которнино комитеті Ночера Умбраның Pro Loco ұйымымен байланысқа шығып, Колле ди Ночера Умбрадағы бастауыш мектептердегі 110 баланың әрқайсысына шағын сыйлық беруге бекінді. Осыдан бері екі қауым арасында берік достық және ынтымақтастық байланысы орнады, ал екі ауылдың арасындағы бастапқы туыстық қатынас муниципалдық деңгейге дейін кеңейді. Понза, 2010 жылдан бері: туыстық қатынас ортақ қамқоршы қасиеттіге деген құрметтен туды.