Кіріспе
Италиядағы Лукка қаласы және коммунасы – Италияның орталық бөлігіндегі Тоскана аймағында, Серхио өзенінің жағасында, Лигурия теңізіне жақын құнарлы жазықта орналасқан қала. Қаланың халқы шамамен 89 000 адамды құрайды, ал провинциясының халқы 383 957 адамды құрайды. Лукка қаласы итальяндық «Città d'arte» (Көркем қала) деп белгілі, себебі оның Ренессанс дәуірінен жеткен қабырғалары және тарихи орталығы жақсы сақталған. Бұл орталықта, басқа да ғимараттар мен ескерткіштердің арасында, б.з. 1 ғасырының екінші жартысында пайда болған Амфитеатр алаңы, 1300 жылдарға дейін сақталған Гуиниги мұнарасы және Сан-Мартино соборы орналасқан. Бұл қала әлемдік деңгейдегі көптеген композиторлардың туған жері, олардың ішінде Джакомо Пуччини, Альфредо Каталани және Луиджи Боккерини бар.
the city in Italy
Lucca ('/l//uː//k//ə/ LOOkə, ˈlukka) is a city and comune in Tuscany, Central Italy, on the Serchio River, in a fertile plain near the Ligurian Sea. The city has a population of about 89,000, while its province has a population of 383,957. Lucca is known as an Italian "Città d'arte" (City of Art) from its intact Renaissance era city walls and its very well preserved historic center, where, among other buildings and monuments, are located the Piazza dell'Anfiteatro, which has its origins in the second half of the 1st century A. D. ,the Guinigi Tower, a tower that dates from the 1300s and the Cathedral of San Martino. The city is the birthplace of numerous world class composers, including Giacomo Puccini, Alfredo Catalani, and Luigi Boccherini.
Топонимика
Римдіктер Лукканы Лука деп білген. Жақындағы және нақты топонимикалық зерттеулер Люкка атауының "қасиетті тоғай" (латынша: lucus), "қию" (латынша: lucare) және "жарық алаң" (leuk, еуропалық алғашқы халықтар қолданған термин) дегенге сілтеме жасайтынын көрсетеді. Көрініп тұрғанындай, атаудың шығу тегі жарық беру үшін орманды аймақты жоюға немесе Серкио өзенінің құм-қиыршық тас аралындағы, орманды аймақтардың ортасындағы ашық жерге қатысты.
Ежелгі дәуір
Қазіргі Люкканың аумағы, әрине, этрусктік тайпаларымен қоныстанған, сонымен қатар б.з.б. 3 ғасырдағы ертерек лигуриялықтардың болуының іздері де бар (ол "батпақ" деген мағына беретін "Лук" деп аталған, бұл қаланың атына мүмкін болатын бастау деп болжанады). Алайда, бұл аймақ тек римдіктердің келуімен ғана нағыз қалаға айналды, б.з.б. 180 жылы Рим колониясы мәртебесін алды және б.з.б. 89 жылы қала әкімшілігіне айналды. Оның тарихи орталығындағы тіктөртбұрышты жоспар римдік көшелер жоспарын сақтайды, ал Сан-Микеле алаңы ежелгі форумның орнында орналасқан. Рим амфитеатрының шеңбері әлі де Пьяцца делль-Анфитеатрода, ал римдік театрдың шеңбері Пьяцца Сант-Аугустинода көрінеді. Санта-Мария-делла-Роза шіркеуіне рим дәуірінің қабырғаларының фрагменттері енгізілген. Б.з.б. 56 жылы Люкка конференциясында Юлий Цезарь, Помпей және Красс Бірінші Триумвират деп белгілі болған саяси одағын қайта бекітті.
Орта ғасырлар
Фредиано, ирланд абызы, алтыншы ғасырдың басында Лукканың епископы болды. Бір кезде Лукканы Италияның алғашқы герман королі Одоакр тонады. Лукка VI ғасырда да маңызды қала және бекініс болып сақталды, 553 жылы Нарсес оны бірнеше ай қоршауға алды. 576 жылдан 797 жылға дейін, Ломбардтар билігінде, қазіргі Тоскананың көп бөлігін және Витербо провинциясын қамтитын Тускания герцогтігінің астанасы болды. Осы кезеңде қала өз монеталарын да соқты. 742 жылы Никодимның өзі жасаған деп есептелетін Лукканың қасиетті бейнесі (немесе Вольто Санто) келді. Орта ғасырларда Луккада тұратын халықтың арасында еврейлер де көптеп кездесті. Олардың қалада болуы туралы алғашқы жазба 859 жылғы құжатта кездеседі. Яһуди қауымдастығын Калоним әулеті басқарды (кейіннен бұл әулет прото-ашкеназдық яһудилердің маңызды бөлігіне айналды). Қасиетті бейнеге және Сан-Реголо мен Әулие Фридиан сияқты маңызды әулиелердің қасиеттеріне байланысты, қала солтүстіктен Римге созылған қажылық жолы – Виа Францигенаның маңызды торабына айналды. Лукка матасы – алтын немесе күміс жіптермен тоқылған жібек мата. Бұл мата орта ғасырлар бойы Луккада кең таралды. Лукка XI ғасырда басталған жібек саудасы арқылы гүлденіп, Византияның жібектерімен бәсекелестікке түсті. X-XI ғасырларда Лукка Тоскананың феодалдық маркграфтығының астанасы болды, ол белгілі бір деңгейде тәуелсіздікке ие болғанмен, Киелі Рим императорына номиналдық адалдық көрсететін. 1057 жылы Анзельм Баджо (кейіннен Папа Александр II) Лукканың епископы болып тағайындалды және бұл лауазымды паптық дәуірінде де сақтап қалды. Лукка епископы ретінде ол Лукка шіркеуінің мүлкін қайта құруға, алынып қойылған мүлікті қайтаруға, беделінің арқасында көптеген сыйлықтар алуға және қаланың соборын қайта жаңартуға қол жеткізді. 1073 жылдан 1086 жылға дейін Лукка епископы оның жүрегінен туған інісі Ансельм II болды, ол Инвеституралық даудың көрнекті тұлғасы еді. Жоғары орта ғасырларда Лукканың ең танымал әулеттерінің бірі – шіркеумен тығыз байланыс орнатқан ақсүйек Аллучинголи әулеті болды. Әулет мүшелерінің арасында 1181 жылы Папа Люций III болып сайланған Убальдо Аллучинголи, сондай-ақ кардиналдар Герардо Аллучинголи және Уберто Аллучинголи болды.
Республика кезеңінде (12-ші - 19-шы ғасырлар)
Тосканалық Матильда қайтыс болғаннан кейін, қала 1160 жылы жарғысымен тәуелсіз коммуна ретінде құрыла бастады. Лукка шамамен 500 жыл бойы тәуелсіз республика болып қала берді. Оңтүстік Лигурия мен солтүстік Тоскана аралығындағы аймақта Маласпина әулеті үстемдік құрған көптеген шағын провинциялар болды; сол кезде Тоскана феодалдық Еуропаның бір бөлігі еді. Дантенің «Құдай комедиясы» әкімшілік және сот билігіне ие болған қуатты феодалдық отбасыларға көптеген сілтемелер жасайды. Данте өз жер аударылуының бір бөлігін Луккада өткізді. 1273 және 1277 жылдары Лукканы Лючетто Гаттилузио атты гвельфтік «халық капитаны» (capitano del popolo) басқарды. 1314 жылы туған ішкі келіспеушілік Пизалық Угуччоне делла Фагжуолаға Лукканың иесі болуға мүмкіндік берді. Луккалықтар оны екі жылдан кейін қуды да, қаланы басқа кондотьер, Каструччио Кастраканиге тапсырды. Оның басшылығымен Лукка Орталық Италиядағы маңызды мемлекетке айналды. Кастракани 1328 жылы қайтыс болғанға дейін Лукка Флоренциямен бәсекелесті. 1325 жылғы 22 және 23 қыркүйекте Альтопасио шайқасында Кастракани Флоренцияның гвельфтерін жеңді. Осының нәтижесінде Бавариялық Людовик IV оны Лукка герцогы етіп тағайындады. Кастраканидің мазары Сан-Франческо шіркеуінде орналасқан. Оның өмірбаяны Макиавеллидің саяси басқару туралы үшінші танымал еңбегі болып табылады. Бавариялық Людовиктің әскерлері басып алған қала бай генуэздік Герардино Спинолаға сатылды, содан кейін Богемия королі Иоанн басып алды. Пармалық Россиге кепілге берілген қала, олар оны Вероналық Мастино II делла Скалаға өткізді, флоренциялықтарға сатылды, пизалықтарға тапсырылды, содан кейін император Карл IV оны формалды түрде босатып, өзінің викарисі арқылы басқарды. 1408 жылы Луккада папа Григорий XII және оның кардиналдары папалықтағы алауыздықты аяқтау мақсатымен жиналды. Лукка демократия ретінде бастап, 1628 жылдан кейін олигархия ретінде Венеция мен Генуямен қатар тәуелсіздігін сақтап, 1789 жылғы Француз революциясына дейін өзінің туында «Libertas» деген сөзді бейнеледі.
Ерте заманауи кезең
Лукка ғасырлар бойы тәуелсіздігін сақтап қалған, республикалық конституциясы ("коммуна") бар Италиядағы екінші ірі қала-мемлекет (Венециядан кейін) болды. 1799-1800 жылдары француз және австриялық әскерлер арасында оған талас болды. Ақырында француздар жеңіске жетіп, 1801 жылы демократиялық конституция сыйлады. Бірақ 1805 жылы Наполеон Лукка республикасын монархияға айналдырып, өз қарындасы Элиза Бонапарт Бачиокиді "Лукка ханшайымы" деп тағайындады. 1815 жылдан 1847 жылға дейін ол Бурбон Парма герцогтігінің құрамында болды. Лукканың жалғыз билеген герцогтары Испанияның Мария Луизасы болды, ол 1824 жылы Парма герцогы Карл II-ге мұрагерлік етті. Ал осы уақытта Парма герцогтігі Наполеонның екінші әйелі, Парма герцогинясы Мария Луизаға өмір бойына берілді. Вена шартының (1815) талаптарына сәйкес, 1847 жылы Парма герцогинясы Мария Луиза қайтыс болғаннан кейін Парма Парма герцогы Карл II-ге қайта оралды, ал Лукка тәуелсіздігін жоғалтып, Тоскана Ұлы Герцогтігіне қосылды. Тоскананың бір бөлігі ретінде ол 1860 жылы Сардиния Корольдігінің құрамына кіріп, 1861 жылы Италия мемлекетінің бөлігі атанды.
Екінші дүниежүзілік соғыс лагері
1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Капаннори қауымындағы Колле-ди-Компито ауылында, Лүккадан шамамен бір шақырым жерде тұтқын лагері құрылды. Оның ресми нөмірі P. G. (prigionieri di guerra) 60 болды, және ол көбінесе PG 60 Lucca деп аталды. Лагерьте ешқашан тұрақты ғимараттар болған жоқ, су тасуға бейім аймақта шатырлармен жабдықталған, бірақ ол бар болған кезеңінде 3000-нан астам британдық және Достас елдерінің әскери тұтқындарына пана берді. 1943 жылдың 10 қыркүйегінде, Италияның келісімге қол қойғаннан кейін көп ұзамай, лагерь немістерге берілді. Италияның Социалдық Республикасы кезінде, немістердің батқан мемлекеті ретінде, саяси тұтқындар, шетелдік азаматтар, жалпы құқық бойынша сотталғандар және еврейлер осында ұсталды, ал лагерь концентрациялық лагерь ретінде жұмыс істеді. 1944 жылдың маусым айында тұтқындар Багни-ди-Луккаға көшірілді.
Кино және теледидар
Мауро Болоньинидің 1958 жылғы "Жованни марити" фильмі, Сильва Кочинамен бірге, Лукка қаласында түсірілді. Серджо Мартиноның 1993 жылғы "Жеке қылмыстар" атты мини-сериалы, Эдвиг Фенехтің қатысуымен, Луккада түсірілді. Top Gear бағдарламасы 17-ші маусымның үшінші бөлімін осы жерде түсірді.
Сәулет
Лукка мәрмәр кен орындарымен де әйгілі. 1900 жылдардың басында болған өрттен кейін Онтарио заң шығару жиналысының батыс жаны Луккадан алынған мәрмәрмен қайта жаңартылды. Батыс жандағы еден мозаикасы қолмен төселген және толығымен итальяндық, Лукка мәрмәрінен тұрғызылған.
Қабырғалар, көшелер мен алаңдар
Ескі қаланы қоршап тұрған қабырғалар, қала кеңейіп, жаңғыртылғанымен, бұл аймақтағы қалалар үшін ерекше жағдай. Бұл қабырғалар бастапқыда қорғаныс қамалы ретінде салынған, бірақ әскери маңыздылығын жоғалтқаннан кейін, қабырғалардың үстінде жаяу жүргіншілерге арналған серуен жолы (Passeggiata delle Mure Urbane) ашылды, ол Санта-Кроче, Сан-Фредиано, Сан-Мартино, Сан-Пьетро/Баттисти, Сан-Сальваторе, Ла-Либерта/Кайроли, Сан-Реголо, Сан-Коломбано, Санта-Мария, Сан-Паолино/Каталан және Сан-Донато бастиондарын байланыстырып қана қоймай, сонымен қатар Сан-Донато, Санта-Мария, Сан-Жакопо, Элиза, Сан-Пьетро және Сант-Анна қақпалары (Porte) арқылы өтеді. Құрылыстың төрт басты жағы әрқайсысы бір-бірінен өзгеше ағаш түрлерімен көмкерілген. Қабырғамен қоршалған қаланы Бокчерини алаңы, Лазаро Папи даңғылы, Карло Дель Прете даңғылы, Мартири делла Либерта алаңы, Батони көшесі, Агостино Марти даңғылы, Г. Маркони даңғылы (Гугольмо Маркониге қараңыз), Дон А. Мей алаңы, Пачини даңғылы, Джусти даңғылы, Куртатоне алаңы, Рикасоли алаңы, Рикасоли даңғылы, Рисорджименто алаңы (Рисорджиментоға қараңыз) және Джозуэ Кардуччи даңғылы қоршап тұрады. Қала аумағында бірнеше қоғамдық алаңдар бар, олардың ең танымалдары – Пиацца делл'Анфитеатро (көне римдік амфитеатр орны), Пиаццале Верди, Пиацца Наполеоне және Пиацца Сан-Микеле.
Білім
2005 жылдан бері Лукка қаласында IMT Жоғары оқулар мектебі орналасқан, ол Италияның жоғары білім беру жүйесінің құрамына кіретін, таңдаулы аспирантура және докторантура мектебі. Оның негізгі оқу корпустары Сан-Франческо монастыры кешені мен кампусында орналасқан, ал бұрынғы Ренессанс стиліндегі Сан-Понциано рим-католик шіркеуі қазір университет кітапханасына ие.
Спорт
Футбол Лукка қаласына 1905 жылы келді және оның тамыры Бразилияға дейін жетеді, себебі клубты құруға көмектескен көптеген жанкүйерлер Бразилияда осы ойынды үйренген. "Луччезе 1905" немесе жай ғана "Луччезе" итальян футболының үшінші лигасы – Серия C-де ойнайды. Соңғы рет клуб 1952 жылы Италияның жоғары лигасы – Серия А-да ойнаған. Клуб өз үй ойындарын қаланың солтүстік-шығыс қабырғасының сыртында орналасқан "Порта Элиза" стадионында өткізеді.
Автобустар
Consorzio Lucchese Autotrasporti Pubblici, сондай-ақ CLAP деп белгілі, 1969 жылы Лукка провинциясында жергілікті қоғамдық көлікті басқару үшін негізгі компания ретінде құрылған. 2005 жылы, аймақ 14 лотқа бөлінген жергілікті қоғамдық көлікті әр лот бойынша бір операторға тапсыру туралы шешім қабылдағаннан кейін, CLAP компаниясы Lazzi және C. LU. B. Scpa компанияларымен бірігіп, 2012 жылы жаңа құрылған CTT Nord компаниясына қосылған VaiBus консорциумын құрды. VaiBus компаниясы ONE Scarl консорциумының құрамына кірді, ол аймақ бойынша TPL басқаруға арналған екі жылдық (2018-2019) келісімшартты ұстады. 2021 жылдың 1 қарашасынан бастап қоғамдық жергілікті көлікті Autolinee Toscane басқарады.