Кіріспе
Орталық Италиядағы ірі өзен: Италия өзені Тибр (Tiber) – Италиядағы үшінші ең ұзын өзен және Орталық Италиядағы ең ұзын өзен. Ол Эмилия-Романья аймағындағы Апеннин тауларынан басталып, Тоскана, Умбрия және Лацио аймақтары арқылы ағады, онда Аниене өзенімен қосылып Тиррен теңізіне құяды, Остия мен Фиумичино арасында. Өзеннің су жиналатын алабы шамамен құрайды. Тибр Рим қаласының негізгі су арнасы ретінде мәңгілік даңққа ие болды, ал Рим оның шығыс жағалауында салынған. Өзеннің бастауы Орталық Италиядағы Фумайоло тауынан басталып, Перуджа мен Рим қалаларынан өтіп, Остияда теңізге құяды. Көне заманда суының сарғыш түсіне байланысты деп аталған Тибр өзенінің сағасы Рим дәуірінен бері шамамен алға жылжыды, нәтижесінде Остия Антиканың ежелгі порты құрлық ішіне қалып қойды. Дегенмен, жағалаудың тік тіктелуіне, жағалауға жақын жердегі күшті солтүстік ағынына және баяу тектоникалық шөгуге байланысты пропорционалды дельта қалыптастырмады.
the Italian river
The Tiber ('/t//aɪ//b//ər/ TYbər; ˈteːvere; Tiberis) is the third longest river in Italy and the longest in Central Italy, rising in the Apennine Mountains in Emilia Romagna and flowing through Tuscany, Umbria, and Lazio, where it is joined by the River Aniene, to the Tyrrhenian Sea, between Ostia and Fiumicino. It drains a basin estimated at The river has achieved lasting fame as the main watercourse of the city of Rome, which was founded on its eastern banks. The river rises at Mount Fumaiolo in Central Italy and flows in a generally southerly direction past Perugia and Rome to meet the sea at Ostia. Known in ancient times as , in reference to the yellowish colour of its water, the Tiber has advanced significantly at its mouth, by about , since Roman times, leaving the ancient port of Ostia Antica inland. However, it does not form a proportional delta, owing to a strong north flowing sea current close to the shore, due to the steep shelving of the coast, and to slow tectonic subsidence.
Этимология
Тибер атауының пайда болуы, Римнің Тибур (қазіргі Тиволи) атауы сияқты, латын тіліне дейінгі кезеңге жатуы мүмкін, ал шығу тегі итальяндық болуы ықтимал. Осы түбір латын тіліндегі Тиберий есімінде де кездеседі. Этруск тіліндегі осы есімнің нұсқалары – Thefarie (Faliscan *Tiferios, мағынасы: «Тиберден») және Teperie (латынша гидронимі Тибер арқылы). Албула өзенінде суға батып, кейін Тиберис деп аталған аңызды патша Тиберинус, Альба Лонга патшалары тізімінде тоғызыншы болып саналады. Тиберис/Тифернус сөздері Эгей теңізіндегі "тыныш су" мағынасын беретін тифос, грек тіліндегі батпақ және өзен жағалауында өсетін арамшөптің (Typha angustifolia) атауы τύφη, Иберия гидронимдері Тибилис, Тебро және Нумидиядағы Aquae Tibilitanaе сөздерімен байланысты болуы мүмкін. Тағы бір болжам бойынша, *dubri, яғни "су" сөзінен шыққан, және Алессио оны Сицилия тіліне жатқызады, содан кейін Θύβρις пішімі Тиберис болып өзгерген. Бұл *dubri түбірі Батыс Еуропада кең таралған, мысалы, Довер және Портус Дубрис.
Тарих
Аңыз бойынша, Рим қаласы б.з.д. 753 жылы Тибр өзенінің жағасында, Остия теңізінен шамалы қашықтықта негізделген. Тибр аралы, Трастевере мен ежелгі қала орталығының арасындағы өзеннің ортасында орналасқан, маңызды ежелгі өткел болған және кейіннен көпірмен жабдықталған. Римнің негізін қалаушылар, егіз бауырлар Ромул мен Ремус, оның суларына тасталып, бірақ қасқыр Лупа оларды құтқарып алған. Өзен батыста этрусктің, шығыста сабиннің, оңтүстікте латиндердің жерлерінің шекарасын белгілеген. Романьяда туған Бенито Муссолини Тоскана мен Эмилия-Романья арасындағы шекараны түзетіп, Тибрдің бастаулары Романьяда болатындай етті. Тибр римдік сауда мен коммерция үшін маңызды болды, себебі кемелер өзен бойымен жоғары көтеріле алатын; кейбір мәліметтер б.з.д. V ғасырда Тибрден Валь-Теверинадан астық тасылғанын көрсетеді. Бұл өнімдер шамамен бір ғасырдан кейін сатылып, дамытылған болуы мүмкін. Өзеннің күшті шөгіндісі Остияны ұстап тұруды қиындатты, сондықтан императорлар Клавдий мен Траян біздің заманымыздың I ғасырында Фиумичинода жаңа порт құрды. Олар Римді Фиумичиномен байланыстыратын Via Portuensis жолын салып, Порта Портезе (порт қақпасы) арқылы қаладан шықты. Екі порт та уақыт өте келе лайланудан тасталып кетті. XVII және XVIII ғасырларда бірнеше папалар Тибрде кеме жүруді жақсартуға тырысты, ал кең ауқымды қазба жұмыстары XIX ғасырға дейін жалғасты. Сауда қысқа мерзімге өркендеді, бірақ XX ғасырға қарай лайлану өзенде тек Римге дейін ғана кеме жүруге мүмкіндік берді. Қазір өзен 1876 жылы басталып, аяқталған биік тас жағалаулармен шектелген. Қала ішінде өзен жағалаулары "Тибр бойындағы" деген мағынаны білдіретін лунготевери деп аталатын бульварлармен көмкерілген. Өзен Риммен байланысты болғандықтан, "Тибрді жүзіп өту" немесе "Тибрді кесіп өту" терминдері католицизмге өтуді білдіретін жинақы сөз тіркесіне айналды. Әсіресе, Англикандық дінге аусқан католиктер "Темзаны жүзіп өту" немесе "Темзаны кесіп өту" деп аталады. Ежелгі Римде өлім жазасын алған қылмыскерлер Тибрге тасталатын. Император Тиберийдің билігінің соңғы кезеңінде Гемония баспалдағында жазаланғандар Тибрге лақтырылды. Бұл практика ғасырлар бойы жалғасты. Мысалы, 897 жылы өткен әйгілі "Мәйіттер синодынан" кейін Рим папасы Формостың денесі Тибрге тасталды.
Көпірлер
Римдегі Тибр өзені арқылы салынған көптеген қазіргі заманғы көпірлерге қоса, көне заманнан жеткен бірнеше көпірлер (қазір көбінесе жаяу жүргіншілерге арналған) ішінара (мысалы, Ponte Milvio және Ponte Sant'Angelo) немесе толығымен (Pons Fabricius) сақталған. Көпірлерден өзге, метро пойыздары туннельдерді де пайдаланады.
Өкілдіктер
Римдік дәстүрде өзендерді күшті денелі, жатқан ер қасиеттер ретінде бейнелеуге сәйкес, Тибр, сонымен қатар Тиберин деген құдай ретінде түсіндіріледі, оның шашы мен сақалынан су ағындары төгіліп тұрады.