Кіріспе

Асти ( /ˈæsti/ ASTee, /ˈɑːsti/ AHstee, ˈasti) – Италияның Пьемонт аймағында, Ториноның шамамен солтүстік-шығысында, Танаро өзенінің жазығында орналасқан 74 348 тұрғыны бар коммуна (қалалық муниципалитет). Бұл Асти провинциясының орталығы және Монферраттың қазіргі астанасы деп есептеледі.

Ежелгі заман және ерте орта ғасырлар

Қазіргі Асти және оның төңірегінде неолит дәуірінен бері адамдар қоныстанған. Римдіктер б.з.д. 174 жылы жеңілгенге дейін Лигур тайпалары, оның ішінде Статиэллі тайпасы, бұл аймақты бақылап тұрды, ал топонимнің шығу тегі, болжам бойынша, ежелгі кельт тілінде "төбе" деген мағына беретін "Аст" сөзінен туындаған. Б.з.д. 124 жылы римдіктер бекініс лагерін – каструмды салды, ол кейін Хаста деген атпен толыққанды қалаға айналды. 89 жылы қала колония, ал 49 жылы муниципиум мәртебесін алды. Асти, Танаро өзені мен Дертонаны (Тортона) Аугуста Тауринорумға (Турин) байланыстыратын Виа Фулвия жолындағы стратегиялық орнының арқасында, Аугусттың IX аймағындағы маңызды қалаға айналды. Басқа да жолдар қаланы қазіргі Швейцария мен Францияға қарайтын өткелдермен байланыстырды. Қала Батыс Рим империясының құлау кезінде Италияға басып кірген варварлардың алғашқы шабуылдарында маңызды рөл атқарды. 402 жылдың басында вестготтар Солтүстік Италияға басып кірді және сол кездегі империялық астана болған Медиоланға (қазіргі Милан) қарай жылжуда болды. Жас император Гонорий, сол қалада тұрып, уәделенген күштерді күте алмай, Гаулиядағы Арль қаласына қауіпсіздік үшін Миланнан қашуға мәжбүр болды. Алайда, оның кортежі Миланды қалдырып, По өзенін кезіп өткеннен кейін, Альп таулары арқылы қашу жолы гот кавалериясымен кесіліп қалды. Бұл оны Рим әскері Италияға жиналғанша Хаста қаласында уақытша паналауға мәжбүр етті. Готтар Хастаны наурыз айына дейін қоршауға алды, содан кейін генерал Стилихо Рейннен қосымша күштер әкеліп, Полентия шайқасында жеңіске жетті. Осы алғашқы жеңісті қорғаныстан кейін, мықты қабырғалардың арқасында, Хаста Батыс империясының құлауынан кейін Италияға шабуыл жасаған варварлардың салдарынан зардап шегіп, экономикалық құлдырауға ұшырады. VI ғасырдың екінші жартысында, Ломбардтар Италияны 36 герцогтікке бөлген кезде, Асти олардың бірінің орталығы ретінде таңдалды. Асти аумағы кеңайып, Альбенга мен Теңіз Альпіне дейін жетті. Бұл мәртебе 774 жылы Франктар Солтүстік Италияны жаулап алғанда графтық атағымен сақталды. Каролингтер дәуірінің соңында Астиді аймақтың негізгі жер иелері болған епископтар тікелей басқарды. Олардың ішінде ең танымалдары – Аудакс (904-926) және Брунинг (937-966), епископтық орынды Кастель Веккиоға ("Ескі қамалға") көшірді, ол 1409 жылға дейін сонда қалды. Асти епископтығы 11 ғасырға дейін күшті болып қала берді, сонда Петр II император Генрих II-ден үлкен жеңілдіктер алды. Ғасырдың екінші жартысында епископ Отто, қалаға бірнеше рет зиян келтірген күшті графиня Аделаиданың мақсаттарына қарсы тұруға тырысты. Отто билік еткен кезеңде коммуна және консул магистраттары алғаш рет (1095) тарихта айтылды.

Жергілікті электр қуаты

Асти Италияның алғашқы бос коммуналарының бірі болды және 1140 жылы Конрад II-ден өз монеталарын соғу құқығын алды. Алайда, коммуна епископтың және басқа да жергілікті феодалдардың жерлерін кемітуге кіріскендіктен, соңғылары Фредерик Барбароссадан көмек сұрады, ол 1155 жылдың ақпан айында қала қабырғаларының алдында үлкен әскермен келді. Ұзақ қоршаудан кейін Асти жаулап алынып, өртелді. Кейіннен Асти неміс императорына қарсы Ломбард Лигасына (1169) қосылды, бірақ 1174 жылы тағы да жеңіліске ұшырады. Осыған қарамастан, Констанц бейбіт шартынан (1183) кейін қала қосымша жеңілдіктерге ие болды. 13 ғасырда Астигиандық экономикалық және мәдени өркендеудің шары болды, тек Альба, Алессандрия, Савойя, Миланға (1230 жылы қаланы қоршап алған) қарсы соғыстар және Монферрат және Салуццо маркграфтарымен болған соғыстар ғана уақытша тоқтатты. Атап айтқанда, коммуна Лигурия порттарынан солтүстікке қарай өтетін пайдалы сауда жолдарына бақылау орнатуды мақсат етті. Осы кезеңде Касане Астигианның өрлеуі Гвельфтер мен Гибеллиндерді қолдаушылардың саяси отбасылық одақтарына әкелді. Солтүстік Италияда император Фридрих II басқарған соғыстар кезінде қала оның жағын таңдады: Асти Кваттордио және Кламандранада Алессандрия Гвельфтерінен жеңіліске ұшырады, бірақ генуялықтардың көмегімен оңай қалпына келді. Фридрихтің өлімінен кейін Савойяның Томас II-ге қарсы күрес күшейді: Астигиандар оны 1255 жылдың 23 ақпанында Монтебруно шайқасында жеңді, бірақ Томас (тұтқынға алынған) Савойя мен Францияда Астиден барлық саудагерлерді тұтқындауға бұйрық берді. Бұл әрекет Астидің көршілес мемлекеттерінің қаланың тым күшті болуына қатысты алаңдаушылығын көрсетті, ол Альбаны басып алып, Чиери мен Туринге де бақылау орнатқан еді. Бұл жағдай Анжулық Карл I-нің, сол кездегі Неаполь королінің және Италиядағы ең қуатты адамның араласуына әкелді. Партизандық әрекеттерден кейін Асти Павия, Генуя және Монферраттың Вильгельм VII-імен одақ шартын жасады. 1274 жылы Астигиандық әскерлер Кассано шайқасында жеңіліске ұшырады, бірақ 1275 жылдың 12 желтоқсанында Роккавионе шайқасында Анжулықтарды жеңіп, Карлдың Пьемонтта кеңейу әрекетіне тоқтатты. 1290 жылдары Вильгельм VII жеңілгеннен кейін Асти Пьемонттағы ең қуатты қала болды. Алайда сауда және банк ісі кәсіпорындарын бақылау үшін болған ішкі күрес көп ұзамай қаланы фракцияларға бөлді. Ең көрнекті фракция – 1314 жылы қаланы Неаполь королі Робертке берген Солари отбасының қуатты банкирлері. Астидің бос Республикасы құлап, өмір сүруін тоқтатты. 1339 жылы Гибеллиндердің жер аударылғандары қаланы қайта басып алып, Соларилерді және олардың одақтастарын қуды. Алайда 1342 жылы Соларилердің қарсы шабуылының қатері жаңа билеушілерді Миланның Лучино Висконтиге бағынуға мәжбүр етті. Висконти қаланың жаңа бекіністерін қорғау үшін цитадель және қабырғалардың екінші шеңберін салды. 1345 жылы Гаменарио шайқасында Гибеллиндер Астигиандары мен Монферраттың Иоанн II-і тағы да неаполитандық әскерлерді жеңді. Иоанн Астиде 1372 жылға дейін билік етті, бірақ жеті жылдан кейін қалалық кеңес Галеаццо II Висконтинің билігіне мойынсұнды. Галеаццо оны Орлеан герцогы Луи де Валуаға тапсырды.

Француздар мен савойялықтардың билігі

Висконти, Монферрат және Сфорцаның қысқа мерзімдік биліктерінен басқа, Асти Валуа әулетінің бақылауында болды; соңында ол француз тәжінің тікелей билігіне бағынды. Жағдай 16 ғасырдың басында, Шарль V мен Францияның Франциск I арасындағы соғыстар кезінде өзгерді. 1526 жылы Шарльдің кондотьеросы Фабрицио Марамалдо қаланы сәтсіз қоршауға алды. Үш жылдан кейін Кембре шарты бойынша Асти неміс императорына берілді, ол оны Неаполь вице-короліне тапсырды. Кейін қала Беатрис Португалияның Савойяның Карл III-ке үйленген кезде алған құдайының бір бөлігі болды. Асти кейінгі соғыстарда савойлықтардың маңызды бекіністерінің бірі болды. 1616 жылы Миланның испан губернаторы қоршағанда, герцог Карл Эммануэль I жеке өзі қаланы қорғады. 1630-31 жылдары қалада оба эпидемиясынан өлім-жітім жоғары болды. Біраз уақыттан кейін Асти испандықтар басып алды, бірақ Савойя 1643 жылы қаланы қайтарып алды. 1650 жылы тағы бір сәтсіз испан қоршауы болды. 1703 жылдың қараша айында Испания мұрагерлік соғысы кезінде Асти қайтадан Францияның құрамына кірді; 1705 жылы Виктор Амадей II оны қайта басып алды. 1745 жылы француз әскері тағы да қалаға шабуыл жасады, бірақ келесі жылы ол азат етілді. 1797 жылы үздіксіз әскери науқандар мен оның нәтижесіндегі нашар экономикалық жағдайға ашуланған Асти тұрғындары Савойя үкіметіне қарсы көтерілді. 28 шілдеде Астез Республикасы жарияланды. Алайда, ол екі күннен кейін таратылды. Көтеріліс жетекшілері тұтқындалып, жазаланды. Келесі жылы француз революциялық әскері Савойялықтарды Пьемонттан қуды, ал Асти генерал Монтришардың басқаруына өтті. Қысқа уақыттық кері кетуден кейін француздар Алессандрияға жақын Маренго шайқасында (1800) жеңіске жеткен соң қайта оралды. Наполеон 1805 жылдың 29 сәуірінде Астиге келді, бірақ қала тұрғындары оны жылы қабылдамады. Қаланың мәртебесі төмендетіліп, Алессандриямен бірге Маренго департаментіне қосылды. Француз империясы құлағаннан кейін Асти 1814 жылы Пьемонтқа қайта оралды; қала 1861 жылы Италия біріккенге дейін Пьемонт тарихын жалғастырды.

Климат

Астиде Жерорта теңізіне жақын орналасқандықтан континентальды климат байқалады: қыстары Туринге қарағанда жылырақ, ал жаздары салқынырақ. Жаңбыр көбінесе көктем және күз айларында жауады; ең ыстық айларда жаңбыр сирек, бірақ жауған кезде күшті болады, көбінесе найзағайлармен бірге. Қараша және желтоқсан айларында Асти қаласында тұман жиі түседі, ал оны қоршаған жоғарырақ жерлерде тұман аз болады.

Оқиғалар

Астиде өткізілетін ең танымал шаралардың бірі – атақты Палио ди Асти, онда ескі қаланың "Риони" және "Борги" деп аталатын аудандары мен жақын жердегі қалалар жалаңаш арқадағы ат жарысына қатысады. Бұл шара орта ғасырларда бәсекелес Альба қаласына қарсы жеңіске жеткен шайқасты еске түсіреді. Жеңіске жеткен шайқастан кейін Альба қаласының қабырғалары төңірегінде жарыс өткізілді, содан бері жыл сайын Астиде ұйымдастырылып келеді. Астидегі Палио Италиядағы ең көне жазбада қалған Палио болып табылады. Қазіргі кезде ол қыркүйек айының үшінші жексенбісінде үшбұрышты Пьяцца Альфьери алаңында, алдынан орта ғасырлық шеру өтетін.

Шарап

Асти, Кунео және Алессандрия провинциялары Пьемонттың орталығындағы Ланге және Монферрато төбелері аймағын қамтиды, бұл 5 миллион жыл бұрын Адриатика теңізінің шегінуінен пайда болған әк және құмтас шөгінділері, сонымен қатар Италияның ең танымал қызыл және ақ шараптарының отаны. Асти – Asti (DOCG, көбінесе Asti Spumante деп аталады) көпіршікті шарабының өндіріс орталығы. Асти әдетте тәтті және аз спиртті (көбінесе 8%-дан төмен) болады. Ол тек ақ жүзім сорты moscato bianco-дан жасалады. Басқа шараптарға Moscato d'Asti (DOCG) премиум нұсқасы және қызыл Барбера кіреді. Асти провинциясынан шыққан және халықаралық деңгейде танымал болған алғашқы өнімдер – Мартини және Росси, Гансия және Рикадонна, олар Асти Шпуманте сияқты коммерциялық шараптар өндірді. Барбера д'Асти, Фрейза д'Асти, Григнолино д'Асти, Бонарда, Григнолино және Руше ди Кастагноле Монферрато сияқты қызыл шараптар да бүкіл әлемде кеңінен таралды. Осы және көптеген басқа шараптарды Палио мен Сагре фестивальдерімен бір уақытта өтетін Douja d'Or шарап көрмесінде тамашалауға болады. Freisa d'Asti сорты туралы алғашқы жазбалар 16 ғасырдың басына жатады.

Тағам

Асти Палиодан бір апта бұрын қыркүйек айында өтетін «Асти фестивалінің фестивалімен» де әйгілі. Фестиваль барысында Асти провинциясының көптеген қалалары «Campo del Palio» деп аталатын үлкен алаңда жиналады, олар өзгелерге танымал дәстүрлі тағамдар мен шараптар ұсынады. Сагре күнінің жексенбісінде барлық қалалар Астидің көшелерімен салттық киімдермен шеру өткізеді, олар дәстүрлі шаруашылықты бейнелейтін платформаларда «Campo del Palio» алаңына жетеді. Асти провинциясы қазаннан желтоқсанға дейін ақ трюфель немесе «tartufo bianco» маусымында тамақтандырушылардың қуанышына толы аймаққа айналады. Көршілес Альба қазан айындағы трюфель жәрмеңкесімен көбірек танымал болғанымен, ең жақсы трюфельдер Асти төңірегіндегі төбелерде табылады және әр апта соңында жергілікті трюфель фестивалі өтеді.

Спорт

Қаланың басты футбол клубы Asti Calcio F. C. (бұрынғы A. C. D. Asti) болды, ол 2017 жылы таратылды. Тағы бір футбол клубы, A. S. D. Colline Alfieri Don Bosco (бұрынғы A. C. Celle, Celle Enomondo қаласынан) қалаға көшіп келді және 2017 жылы "A. S. D. Alfieri Asti" деп өзгертілді. 2019 жылдан бері ол A. S. D. Asti деп белгілі. Бұрынғы футзал лигасының чемпионы, A. S. D. Asti Calcio a 5 де Асти қаласында орналасқан.

Көлік

1849 жылы ашылған Асти теміржол станциясы Турин-Генуя және Кастагноле-Асти-Мортара теміржолдарының бөлігі болып табылады. Бұл станция Генуя және Чивассо бағыттарына қарайтын екі басқа да жолдың тоғысқан жері.