Сан-Марино тарихы: Ежелгі дәуірден бүгінгі күнге дейін

Кіріспе

Италия түбегіндегі жалғыз сақталған ортағасырлық коммуна ретінде, Сан-Марино тарихы Италия түбегінің ортағасырлық, Ренессанс және қазіргі заманғы тарихымен тығыз байланысты, дәстүр бойынша 301 жылы негізі қаланған. Андорра, Лихтенштейн және Монако сияқты, ол Германия, Италия және Пиреней тауларындағы әдеттегі ортағасырлық шағын мемлекеттердің сақталған мысалы болып табылады.

Негізгі аңыз

Аңыз бойынша, Сан-Марино 301 жылы христиан тас қалаушысы Маринус (мағынасы – теңізден келген), кейіннен Әулие Марин деп құрметтелген, 297 жылы Далмациядағы Раб аралынан көшіп келді. Император Диоклетиан Либурниялық қарақшылар бұзған Римини қаласының қабырғаларын қайта жаңартуға шақыру туралы жарлық шығарған кезде ол көшіп келді. Кейіннен Сан-Марино мемлекеті осы монастырьдың негізінде пайда болды.

Құжаттар

Титано тауында орта ғасырлардағы қауымның болғанына куәліктер бар. Бұл куәліктер Евгиппио есімді монахтан алынған, ол 511 жылға дейінгі бірнеше құжаттарында осы жерде тағы бір монах тұрғанын хабарлайды. Алғаш рет куәландырылған мемлекеттік құрылым – әр отбасы басшыларынан (алғашқы Рим сенатындағы Патрлер сияқты) тұратын және өзін-өзі басқаратын Аренго жиналысы болды. 1243 жылы Капитан Регенттер (Capitani Reggenti) лауазымдары мемлекет басшыларының ортақ өкілдері ретінде орнатылды. Мемлекеттің ең ерте заңдары 1263 жылға дейін жетеді. 1631 жылы Ватикан Сан-Мариноның тәуелсіздігін мойындады.

Ерте орта ғасырлар мен қайта өрлеу дәуірі

Монтефелтроның иелері, Риминидің Малатестасы және Урбиноның иелері бірінен соң бірі осы кішкентай қаланы басып алуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. 1320 жылы Чиесануова қауымы елге қосылуды шешті. Сан-Мариноның құрлық аумағы 1463 жылға дейін тек Титано тауынан ғана тұрды, содан кейін республика кейін жеңілген Римини герцогы Сигисмондо Пандольфо Малатестаға қарсы одақ құрды. Нәтижесінде Папа Пий II Сан-Мариноға бірнеше қамалдар мен Фиорентино, Монтеджардино және Серравалле қалаларын сыйлады. Сол жылы Фаэтано қаласы өз еркімен республикаға қосылды. Осыдан бері Сан-Мариноның аумағы өзгерген жоқ. 1503 жылы Чезаре Борджия бірнеше айдан кейін әкесі қайтыс болғанға дейін Республиканы басып алды. 4 маусым 1543 жылы Фабиано ди Монте Сан Савино, кейінгі Папа Юлий III-тің немересі, 500 жаяу әскер мен бірқатар атты әскерді қолданып, республиканы жаулап алуға тырысты. Бірақ топ тығыз тұманға ілігіп, жоғалып кетті, оны саммариндіктер Әулие Киринусқа байланыстырды, өйткені сол күні оның мерекесі болды, және содан бері елде жыл сайын тойланады. Көптеген қауіп-қатерлерге тап болғандықтан, 1602 жылы Папа Климент VIII-мен қорғау шарты жасалды, ол 1631 жылы күшіне енді.

1600 жылғы жарғылар

Сан-Мариноның үкіметінің негізі – Сан-Мариноның көп құжаттан тұратын Конституциясы болып табылады, оның алғашқы бөлімдері 1600 жылдың 1 қыркүйегінде жарияланып, күшіне енді. Бұл құжаттарды жазбаша конституция деп санау, «конституция» терминін қалай түсінуге байланысты. Саяси ғалым Жорри Дюрсма былай мәлімдейді: «Сан-Мариноның ресми конституциясы жоқ. Сан-Мариноның мемлекеттік органдарын алғаш рет атаған заңдық құжаттар – 1600 жылғы уставтар».

Альберондықтар

1739 жылдың 17 қазанында Равеннаның Папалық басқарушысы кардинал Джулио Альберони елді әскери күшпен басып алып, жаңа конституция енгізіп, Саммаринез халқын Папалық штаттардың үкіметіне бағынуға тырысты.

Наполеон соғыстары

Наполеонның Италиядағы жорығынан кейін Сан-Марино Италия Корольдігі мен ұзақ жылдар бойы одақтас болған Папалық мемлекеттердің арасындағы шекарада қалды. 1797 жылдың 5 ақпанында генерал Луи Александер Бертьеден регенттерге келген хат арқылы Римни епископы Винченцо Ферреттиниді тұтқындап, тапсыру талап етілді. Ол француз империясына қарсы қылмыстарға итермелеуде айыпталды және барлық мүлкін алып, Сан-Мариноға қашып келді. Талапты орындамау француз әскерлерінің дереу араласуына әкелер еді. Сан-Марино үкіметі бұл өтінішті орындауға бар күшін салатынын мәлімдеді, бірақ шындығында епископ шекарадан қашып үлкерді. Бұл мәселені шешуге регенттердің бірі Антонио Онофри көмектесті, ол Наполеонда мемлекеттік тәуелсіздікке деген құрмет пен достық сезімін оятты. Наполеон Сан-Мариноның қарапайым негізін қалауда жиі айтылатын бостандық және адамгершілік идеалдарымен ортақ көзқарасқа келді және сол кезде Италиядағы Франция үкіметінің ғылым және өнер жөніндегі комиссары, ғалым Гаспар Монгеге хат жазып, оның мәдени құндылығын мойындады. Сондай-ақ, республиканың тәуелсіздігін кепілдік беруге және қорғауға уәде берді, тіпті қажеттіліктеріне қарай аумағын кеңейтуге дайын екенін білдірді. Сан-Марино бұл ұсынысқа риза болғанмен, аумақтық кеңею туралы ұсыныстан әдептілікпен бас тартты. Наполеон Сан-Марино азаматтарын кез келген салықтан босатып, оларға 1000 квинтал (2200 фунттан астам немесе 1000 кг) бидай және төрт зеңбірек берді; бірақ белгісіз себептерге байланысты зеңбіректер Сан-Мариноға жеткізілмеді. Наполеонның Сан-Мариноға қатысты әрекеттерін Франциядағы Француз революциясы (1789–1799) кезеңіндегі радикалды саяси реформалар аясында түсінуге болады. Республикалық институттың сақталған жалғыз мысалы болғандықтан, Папаның араласу қаупінен де, француз республикасына қарсы болмағандықтан (Генуя, Швейцария сияқты) тәуелсіздікке қол жеткізу үшін жеткілікті қолдау тапқан болуы мүмкін. Мемлекет 1797 жылы Толентино шарты арқылы Наполеон тарапынан мойындалды. Онофри Солтүстік Италияның «Бауырлас республикаларымен» және кейін Италия Корольдігімен де тиімді келісімдерді жалғастыра берді.

After Napoleon's campaign of Italy, San Marino found itself on the border between the Kingdom of Italy and long time ally the Papal States. On 5 February 1797, when, with the arrival of a letter from General Louis Alexandre Berthier addressed to the Regents, it was required to arrest and consign the Bishop of Rimini, Vincenzo Ferretti, accused of instigating crimes against the French Empire, who fled with all his possessions to San Marino and refusal would result in the immediate intervention of French troops. The Government of San Marino replied that it would do everything possible to fulfill the request, even though, in reality, the bishop was able to flee across the border. A solution was found by one of the Regents, Antonio Onofri, who inspired in Napoleon a friendship and respect toward the sovereign state. Napoleon was won to the commonality in cause with the ideals of liberty and humanity extolled in San Marino's humble founding and wrote in recognition of its cultural value in a letter to Gaspard Monge, scientist and commissary of the French Government for the Sciences and the Arts who was at the time stationed in Italy; further promising to guarantee and protect the independence of the Republic even so far as offering to extend its territory according to its needs. While grateful for the former, the offer of territorial expansion was politely declined by San Marino. Napoleon issued orders that exempted San Marino's citizens from any type of taxation and gave them 1,000 quintals (over 2,200 lb or 1,000 kg) of wheat as well as four cannons; although for unknown reasons, the cannons were ultimately never brought into San Marino. Napoleon's treatment of San Marino may be better understood in light of the ongoing French Revolution (1789–1799) where France was undergoing drastic political reform. Being a surviving example of republican institution, not only under threat of Papal interference but also not hostile to the French Republic (as Venice Genoea, or Switzerland) may have gained enough sympathy to secure independence. The state was recognized by Napoleon by the Treaty of Tolentino, in 1797. Onofri will keep negotiating favourable terms with the Northern Italian "Sister Republics" and later Kingdom of Italy.

19 ғасыр

1815 жылы Вена конгресі Сан-Мариноның тәуелсіздігін растады. 1825 және 1853 жылдары оны Папалық мемлекеттерге бағындыруға жасалған жаңа әрекеттер сәтсіз аяқталды. Италияның "Risorgimento" қозғалысы ішіндегі республикашылдардың қолдауы, біріктірушілерге көрсетілген қонақжайлық және бейтараптық, Сан-Мариноның тәуелсіздігіне тағы да оң ықпал етті. Ең танымал оқиға – Джузеппе Гарибальдидің 1849 жылғы Рим Республикасының құлауынан кейін 250 серігімен Венецияға қарай шегінуі. Көптеген қиындықтарға қарамастан (әйелі Анита, бес баласын күтіп жүрген кезінде Комаккио маңында қайтыс болды, олар қауіпсіз жерге жетпеді), Джузеппеге Сан-Маринода көрсетілген қонақжайлық оның дипломатиялық қағидаларына әсер етті және оның саяси хаттарында, мысалы, Джозеф Коуэнге жазған хатында қолданылған тақырыптар мен ұқсас тілге себеп болды. Гарибальди Сан-Мариноның Италияның бірігуіне қосылмау тілегін құрметтеуге уәде берді және 1860 жылы Сан-Мариноны аннексиялау жоспарын тоқтату үшін король Виктор Эммануэль II-ге қысым жасады. 1861 жылдың көктемінде, Америка Азамат соғысының басталуына аз уақыт қалғанда, Сан-Марино үкіметі АҚШ президенті Абрахам Линкольнге "бір жағынан толық итальян тілінде, екінші жағынан кемшін, бірақ түсінікті ағылшын тілінде" хат жазды; бұл екі демократиялық мемлекет арасында "одақ" құруды ұсынды және президентке Сан-Мариноның құрметті азаматтығын сыйлады. Линкольн ұсынысты қабылдады және мемлекеттік хатшысы Уильям Х. Сьюардпен бірге Сан-Марино "республикалық принциптерге негізделген үкіметті қауіпсіз және тұрақты басқаруға қабілетті" екенін жазды. 1863 жылы Геттисбергте сөйлеген сөзінде Линкольн осыған ұқсас тілдерді қолданып, өзінің маңызды ойын жеткізді: "Сіздер осы Республиканың қазіргі сынағын атап көрсеттіңіздер. Бұл өте маңызды мәселе. Бұл мәселеде, сыртқы жаулардан қорғалған, кеңейтілген және күшейтілген өкілдік республикасы ішкі фракциялардың қауіп-қатерінен өзін сақтай ала ма деген сұрақ туындайды. Мен жақсы нәтижеге сенімдімін." XIX ғасырдың соңында Сан-Марино экономикалық дағдарысқа ұшырады: туу көрсеткішінің күрт өсуі және ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптік даму арасындағы айырмашылықтың ұлғаюы адамдарды өмірді жақсарту үшін өнеркәсіптік дамыған елдерге көшуге мәжбүр етті. Сан-Маринолықтар алғашқыда Тоскана, Рим, Генуя және Триест қалаларында маусымдық жұмыс іздеді, бірақ ғасырдың екінші жартысында бүкіл отбасылар көшіп кетті, алғашқы тұрақты көші-қон Америкаға (АҚШ, Аргентина және Уругвай), сондай-ақ Грекияға, Германияға және Австрияға бағытталды. Бұл құбылыс 1970 жылдарға дейін жалғасты, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде тоқтады және Италиядағы фашистік кезеңде жанданды. Бүгінгі күні де Сан-Марино азаматтарының көп бөлігі шетелде, әсіресе АҚШ, Франция және Аргентинада тұрады. Әлем бойынша 15 000-нан астам Сан-Марино азаматы бар.

The Congress of Vienna ratified San Marino's independence in 1815. In 1825 and 1853, new attempts to submit it to the Papal States failed. The sympathy of Republicanist advocates inside the Italian "Risorgimento" movement, the hospitality and asylum granted to unionist supporters and a general disinterest, played again in favour of Sammarinese independence. The most notorious event was covering Giuseppe Garibaldi's retreat with 250 followers towards Venice after the fall of the 1849 Roman Republic. Although faced with many hardships (with his wife Anita who was carrying their fifth child dying near Comacchio before they could reach the refuge), the hospitality received by Giuseppe in San Marino would later prove to be a shaping influence on Giuseppe's diplomatic manner, presaging the themes and similar language used in his political correspondences such as his letter to Joseph Cowen. Garibaldi promised to honor San Marino's desire not to be included in the Italian unification, and pressured king Victor Emmanuel II to call off a planned annexation of San Marino in 1860. In the spring of 1861, shortly before the beginning of the American Civil War, the government of San Marino wrote a letter to United States President Abraham Lincoln in "perfect Italian on one side, and imperfect but clear English on the other"; this proposing an "alliance" between the two democratic nations and offering the President honorary San Marino citizenship. Lincoln accepted the offer, writing in reply with his Secretary of State, William H. Seward that San Marino proved that "government founded on republican principles is capable of being so administered as to be secure and enduring." Presaging a theme he would bring to the fore, using similar language, in his Gettysburg Address in 1863, Lincoln wrote: "You have kindly adverted to the trial through which this Republic is now passing. It is one of deep import. It involves the question whether a Representative republic, extended and aggrandized so much as to be safe against foreign enemies can save itself from the dangers of domestic faction. I have faith in a good result "

Towards the end of the 19th century, San Marino experienced economic depression: a large increase in the birth rate coupled with a widening of the gap between agricultural and industrial development led people to seek their fortunes in more industrialised countries. The Sammarinese first sought seasonal employment in Tuscany, Rome, Genoa and Trieste, but in the latter half of the century whole families were uprooted, with the first permanent migrations to the Americas (United States, Argentina and Uruguay) and to Greece, Germany and Austria. This phenomenon lasted up to the 1970s, with a pause during the First World War and an increase during the Fascist period in Italy. Even today there are still large concentrations of San Marino citizens residing in foreign countries, above all, in the United States, in France and in Argentina. There are more than 15,000 San Marino citizens spread throughout the world.

20 ғасыр

1906 жылы 25 наурызда Аренго жиналғанда елдің саяси және әлеуметтік өмірінде маңызды бетбұрыс болды; 1477 отбасы басшысының 805-і қатысты. Әр отбасы басшысына екі сұрақтан тұратын дауыс бюллетені берілді: біріншісі, Сан-Марино үкіметін Басшы және Егемен Кеңес басқаруы керек пе, ал екіншісі, Кеңес мүшелерінің саны қала және ауыл халқы арасында пропорционалды болуы керек пе деген сұрақтар қойылды. Бұл Сан-Маринода референдум мен шынайы демократияға жасалған алғашқы қадам болды. Бұрын Пьетро Франсиози сияқты адамдар ұқсас әрекеттер жасаған, бірақ нәтижесіз аяқталды. Сол жылы 5 мамырда алғашқы сайлау заңдары бойынша екінші референдум өтті, ал 10 маусымда Сан-Марино тарихындағы алғашқы саяси сайлау демократия жақтастарының жеңісімен аяқталды. 1915 жылы 4 маусымда "Нью-Йорк Таймс" газетінде Сан-Марино Австрия-Мажарстанға соғыс жариялағандығы туралы үгіт мақалалары жарияланғанымен, республика соғысқа ешқашан қатыспады. 1916 жылы 16 тамыздағы Римини жер сілкінісі Сан-Мариноға әсер етті; Серравалледе бірнеше үй қирады. Алдында, 1916 жылы 17 мамырда болған жер сілкінісінде екі үй зақымданды.

Соғыс аралығы

1920 жылдары Сан-Марино, көбінесе аграрлық қоғам болып қала берді, фашистік Италиядағы оқиғалардың ықпалымен саяси дүрбелеңді бастан өткерді. Бұл 1921 жылғы маусымда Серравалледегі жергілікті социалистердің итальяндық дәрігер және фашизмге жақтас Карло Бозиді өлтіруімен аяқталды, бұл Италия халқының наразылығына және итальяндық эскадристтердің кек алу қаупіне әкелді. Үкімет Италиядан 30 карабинерден тұратын отряд түрінде көмек сұрауға шешім қабылдады. Италиядағыдай, Джулиано Гози басқаратын Сан-Марино фашистік партиясы Сан-Марино үкіметін басып алды, нәтижесінде социалистік "Нуово Титано" газеті жабылды. 1930 жылдар – бұл республика экономикасын қайта жаңарту және инфрақұрылымдық жобалар дәуірі болды, Италия теміржол желісіне қосылған Сан-Марино – Римини теміржолының салынуы және елдің инфрақұрылымының жаңғыртылуы қазіргі туристік орталыққа айналуына жол ашты.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Сан-Марино Екінші дүниежүзілік соғысқа көбінесе араласпады. 1940 жылдың қыркүйегінде баспасөз хабарларында Италияны қолдау мақсатында Ұлыбританияға соғыс жариялағаны туралы ақпарат тарады, бірақ бұл мәлімдемені Самарно үкіметі кейіннен жоққа шығарды. 1944 жылдың 26 маусымында Ұлыбритания Корольдік әуе күштері Сан-Мариноны бомбалады, олардың қате түсінігі бойынша, қала неміс әскерлері басып алған және оны әскерлік жабдықтар мен оқ-дәрі жинау үшін пайдаланып жатқан. Теміржол жолы қиратылып, осы операция кезінде 63 азамат қаза тапты. Кейін британ үкіметі бомбалаудың негізсіз болғанын және қате ақпарат негізінде жүзеге асырылғанын мойындады. Сан-Мариноның одан әрі қақтығыстарға тартылмау үміті 1944 жылдың 27 шілдесінде күйреп түсті, Форлидегі неміс күштерінің командирі майор Гюнтер Феррарадағы неміс штабынан Сан-Марино үкіметіне хат жеткізді. Хатта елдің егемендігі, әскери қажеттіліктерді ескере отырып, әскерлер мен көлік құралдары транзиті қажет болған жағдайда сақталмайтыны айтылды. Бірақ коммюникеде мүмкіндігінше басып алудан аулақ болуға уәде берілді. Қорқыныштар 30 шілдеде неміс медициналық корпусының полковнигі әскери госпиталь құру үшін екі мемлекеттік ғимаратты иелену туралы бұйрықпен келген кезде расталды. Келесі күні, 31 шілде 1944 жылы, неміс әскерлерінің басып кіруі мүмкін болғандықтан, мемлекет үш наразылық хат жолдады: біреуін неміс сыртқы істер министрі Иоахим фон Риббентропқа, екіншісін Адольф Гитлерге және үшіншісін Бенито Муссолиниге.

Сан-Марино одақтас күштердің Готика желісінен өтуі кезінде қауіпсіздік іздеген мыңдаған азаматтарға пана болды. 17 қыркүйектен 20 қыркүйекке дейін Сан-Марино шайқасында неміс және одақтас әскерлері Сан-Марино аумағында шайқасты. Одақтас әскерлері содан кейін Сан-Мариноны басып алды, бірақ екі айдан кейін ғана қалды.

Салқын соғыс және экономикалық өрлеу

Соғыстан кейін Сан-Маринода Самарлин Коммунистік партиясы мен Самарлин Социалистік партиясынан құралған социалистік-коммунистік үкімет орнатылды. Бұл әлемде коммунистік үкіметтің демократиялық жолмен билікке сайлануының алғашқы мысалдарының бірі саналады. Коалиция 1945 жылдан 1957 жылға дейін, Роверета ісі болғанға дейін сақталды. 1960 жылы әйелдерге жалпы сайлау құқығы кеңейтілді. 1988 жылы Еуропа Кеңесіне толық мүше болып қосылған Сан-Марино 1990 жылдың бірінші жартысында ұйым төрағалығын өз кезегімен атқарды. Кеңес блогының құлауынан кейін, 1990 жылы Самарлин Коммунистік партиясы бейбіт түрде таратылып, бұрынғы балға мен орақ логотипін (жұмыскерлер құқықтарын бейнелейтін коммунистік символ) Пабло Пикассо салған көгершін суретімен алмастырып, Самарлин Демократиялық Прогрессивтік партиясы болып қайта құрылды. Сан-Марино 1992 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болды.

XXI ғасырдан бүгінгі күнге дейін

2002 жылы Сан-Марино ҰЭЖҰ-мен келісімге қол қойды, салықтан қашуға қарсы күреске көмектесу үшін банк және салық мәселелерінде үлкен ашықтыққа келісті. COVID-19 пандемиясына себеп болған SARS CoV 2 вирусы 2020 жылдың ақпан айында Сан-Мариноға жеткені расталды. 2020 жылдың маусым айына қарай, COVID-19 пандемиясының салдарынан Сан-Маринода жан басына шаққандағы өлім-жітім көрсеткіші барлық елдердің арасында ең жоғары болды. 2021 жылдың сәуір айында елдегі вакцина таратудың баяу болуына байланысты, ЕО бекіткен вакциналардың орнына ресейлік "Спутник V" COVID-19 вакцинасын қолдану туралы хабарлар тарады. 2020 жылғы жазғы Олимпиадада Сан-Марино медаль ұтқан ең кішкентай ел атанды, мұнда Алессандра Перилли мен Джан Марко Берти аралас тұзақ атуда күміс жүлде алды. 2022 жылдың 7 наурызында Ресей-Украина соғысы кезінде Ресей Кремлі Twitter арқылы Ресейге "дос емес" деп санайтын елдердің тізімін жариялады. Халықаралық айыптаулар мен санкцияларға қосылғандығы үшін, бұл Ресеймен бұрынғы достық қарым-қатынасты толығымен бұзу болып есептелді (Сергей Лавровтың сапарымен аяқталды), Сан-Марино АҚШ және Еуропалық Одақ елдері сияқты Ресейдің көптеген жауымен бірге тізімге енгізілді. 2022 жылдың 1 сәуірінде 58 жастағы Паоло Ронделли екі капитан-регенттің бірі, мемлекет басшысы болып сайланды. Ол бұрын АҚШ-тағы елші болған және әлемдегі тұңғыш ашық гей мемлекет басшысы.