Исмат Чұғтай: Өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Үндістанның урду тілінде жазған жазушысы және кинорежиссері (1915–1991)

Исмат Чугтай (21 тамыз 1915 – 24 қазан 1991) – үндістандық урду тіліндегі романист, әңгімелер авторы, либералды гуманист және кинорежиссер. 1930 жылдардан бастап ол әйелдер сексуалдығы мен әйелдік бейнесі, орта таптың мәдениеті және әлеуметтік теңсіздік тақырыптарында кеңінен жазды, көбінесе марксистік тұрғысынан қарап. Әдеби реализммен ерекшеленетін стильде Чугтай ХХ ғасырдағы урду әдебиетінің маңызды тұлғасы ретінде танылды және 1976 жылы Үндістан үкіметі оған "Падма Шри" орденімен марапаттады.

Ерте өмір және мансап бастауы (191541)

Исмат Чугтай 1915 жылы 21 тамызда Уттар-Прадеш штатының Бадайун қаласында Нусрат Ханым мен Мирза Касим Байг Чугтайдың отбасында дүниеге келді. Ол он баланың тоғызыншысы, алты ұл мен төрт қыз болды. Чугтай бастауыш білімін Алигарх мұсылман университетінің әйелдер колледжінде алды және 1940 жылы Изабелла Тобурн колледжін бітіріп, бакалавр дәрежесін алды. Отбасының күшті қарсылығына қарамастан, келесі жылы Алигарх мұсылман университетінде білім беру бакалаврын бітірді. Чугтай сол кезде жеке жазуды бастады, бірақ туындыларын көп уақыттан кейін ғана жариялауға тырысты. Содан кейін ол басқа басылымдар мен газеттерге жаза бастады. Оның алғашқы туындыларының бірі – «Бачпан» (Балалық шақ), автобиографиялық шығарма, алғашқы әңгімесі – «Кафир» (Бейірім), жалғыз монологы – «Диет» (Талғамсыз) және тағы да басқалары. Дегенмен ол «естігендерін» жазуды жалғастырды. Чугтайдың жиырмадан асқан шағында жазған алғашқы повесі «Зидди» 1941 жылы жарық көрді. Кітапта бай отбасында үй шаруасында жұмыс істейтін әйел мен оның жұмыс берушісінің ұлы арасындағы махаббат оқиғасы баяндалады. Чугтай кейінірек романның романтикалық жазушы Хиджаб Имтиаз Алидің туындыларымен тақырыптары мен стиліне ұқсас екендігін айтты, оны басқа ерте әсер ретінде атады. Сыншылар романды «көрікті прозасы» үшін мақтады. Сыншы және әңгіме жазушы Әмір Хусейн 2015 жылғы ретроспективті шолуда Чугтайдың «талдамайтын немесе түсіндірмейтін, бірақ поэтикалық байқаулармен толыққан баяндауын» американдық автор Тони Моррисонның «көрегендік дауысына» теңеді. 1942 жылы Бомбейге көшіп келіп, мектеп инспекторы болып жұмыс істей бастады. Чугтай өзінің «Лихаф» (Жамылғы) атты әңгімесімен кеңінен танымал болды. Бұл әңгіме 1942 жылы Лахордағы әдеби журнал «Адаб и Латиф» журналында жарық көрді. Жазушы және Прогрессивті жазушылар қозғалысының мүшесі Садат Хасан Мантоға да «Бу» (Иіс) атты әңгімесі үшін осындай айып тағылды және Чугтаймен бірге Лахорға барды. Айыптауларға қарамастан, Чугтай мен Мантоның кінәлары жоққа шығарылды. 1945 жылы өткен сот процесінің өзі бұқаралық ақпарат құралдарының және көпшіліктің назарын аударды және оларға жағымсыз атақ әкелді. Чугтайдың халық алдындағы беделі жақсарды, оған Прогрессивті жазушылар қозғалысының Маджнун Горахпури мен Кришан Чандер сияқты мүшелері қолдау көрсетті. Осыған қарамастан, ол бүкіл оқиғаның бұқаралық ақпарат құралдарында жариялануын жек көреді, бұл оның көзқарасы бойынша оның кейінгі жұмысына қатты әсер етті; «[Лихаф] маған соншалықты танымалдық әкелді, мен өмірден шаршадым. Ол мені ұрып-соғудың әдемі таяғына айналды, және кейін жазғандарым оның салмағы астында күйретті». Алғашында кездесуге алаңдайтын Чугтай кейіннен өзінің естеліктерінде қуанышын білдіріп: «Гүлдер тас арасында гүлдей алады. Тек қана сол өсімдікті жүрек қанымен суару керек». Бұл кітапта ағылшын империясының құлдырауы кезінде мұсылман қауымының, әсіресе әйелдердің өмірі баяндалады. Чугтайдың «әйелдердің өмірінің ішкі әлеміне» деген зерттеуін сыншылар жақсы қабылдады. Олар оның «Тедхи Лейкердегі» жұмысын «тексеру және өзекті» және «күшті» деп сипаттады. Ол өзінің шығармашылық процесін 1972 жылғы сұхбатында еске алып, айналасында болған шағын оқиғалардан және тіпті отбасыдағы әйелдер арасында болған жеке әңгімелерден шабыт алғанын айтты: «Мен өзім білетін немесе білген адамдар туралы жазамын. Жазушы не туралы жазуы керек?» деген сұрақтармен таныстырады. Кейін ол Каушал мен Дилип Кумардың қатысуымен 1950 жылы шыққан «Арзу» романтикалық драмасының диалогы мен сценариін жазды. Чугтай өзінің мансабын 1953 жылы түсірілген «Фареб» фильмімен кеңейтті. Сценарийді өзінің бір әңгімесіне негіздеп жазған Чугтай фильмді Латифпен бірге түсірді. Чугтайдың киномен байланысы Латифпен бірге «Фильмина» продюсерлік компаниясын құрғаннан кейін нығая түсті. «Сон ки хидия» фильмінің «Индия киносындағы қызу кезеңді баяндап, кино индустриясының «көркемдігі артындағы лас» көрінісін көрсеткен маңызды туындысы ретінде сипатталған. Фильмдегі рөлі үшін жақсы пікір алған Нұтанның өзі оны өзінің сүйікті жобаларының бірі деп сипаттады. 1958 жылы Чугтай Махмуд Шьяманың «Лала Рух» атты романтикалық драмасын түсірді. Осы уақыт аралығында Чугтай қысқа әңгімелер жазуды жалғастырды. Оның төртінші әңгімелері «Чуй Муй» («Маған тиіспе») 1952 жылы жарық көрді. Бір атпен аталған әңгіме «қоғамды өзекті түрде талдау» және аналық дәстүрін, әсіресе әйелдікке деген теңдеуін сынға алуымен танымал. Оның келесі жұмысы, 1966 жылғы «Саудай» (Ұсыну) повесі 1951 жылғы «Буздил» фильмінің сценарийіне негізделген, оны Латифпен бірге жазған. Сыншылар «Саудай» өзінің құрылымын толығымен жоя алмағанын және Чугтайдың күш-жігеріне қарамастан, әлі де сценарий сияқты оқылатынын атап өтті. «Масума» мен «Саудай» екеуі де жылы қабылданбады. Роман консервативті мұсылман отбасында тұратын әртүрлі әйелдердің өмірін баяндайды. «Дил ки Дуния», «Тедхи Лейкер» сияқты, автобиографиялық сипатта, өйткені Чугтай өзінің Бахрайштағы балалық шағынан көп нәрсе алды. Екеуін салыстыратын Хусейн: «Егер «Тедхи Лейкер» менің батылдығымен, ауқымымен және маңызды роман ретіндегі сенімділігімен таң қалдырса, «Дил ки Дуния» әсері менің бойымда мәңгілікке қалды, және мен оның тақырыптық және стильдік эхоларын өзімнің әңгімелерімде таба алдым». 1970 жылы жарық көрген «Жангли Кабутар» актрисаның өмірін баяндайды және сол кезде болған нақты оқиғадан шабыттанды. Чугтайдың немересі, режиссер Айжаз Хан 2015 жылы Mumbai Mirror басылымымен сұхбатта осы әңгімеге негізделген көркем фильм жасауға қызығушылық танытты: «Мен оның «Жангли Кабутар» әңгімесін түсіргім келеді [өйткені бұл әңгіме] мені әрқашан қызықтырды». «Ажееб Аадми» сондай-ақ Болливудтағы танымал жетекші актер, Дхарам Девтің өмірін баяндайды және оның әріптес актрисасы Зарин Джамалмен болған заңсыз қарым-қатынасының оқиғаға қатысушылардың өміріне тигізген әсерін көрсетеді. Роман Гуру Дүтт пен Вахида Рехманның жиі бірге түскен актерлер арасындағы қарым-қатынасына негізделген деген болжам бар. Дүтт сол кезде плейбек әншісі Гита Дүттке үйленген және олардың үш баласы болған. Мумбайдағы жазушы және журналист Джерри Пинто «Ажееб Аадми» алғашқы шығуының әсерін атап айтты: «Бұған дейін Болливудтың өрескел және ашық эмоционалдық өмірі туралы осындай драматикалық және шынайы есеп болған емес».

Ismat Chughtai was born on 21 August 1915 in Badayun, Uttar Pradesh to Nusrat Khanam and Mirza Qaseem Baig Chughtai; she was the ninth of ten children—six brothers and four sisters. Chughtai received her primary education at the Women's College at the Aligarh Muslim University and graduated from Isabella Thoburn College with a Bachelor of Arts degree in 1940. Despite strong resistance from her family, she completed her Bachelor of Education degree from the Aligarh Muslim University the following year. Chughtai began writing in private around the same time, but did not seek publication for her work until much later. Following that, she started writing for other publications and newspapers. Some of her early works included Bachpan (Childhood), an autobiographical piece, Kafir (Infidel), her first short story, and Dheet (Stubborn), her only soliloquy, among others. She, nonetheless, continued writing about "things she would hear of". Chughtai's first novella Ziddi, which she had written on her early twenties was first published in 1941. The book chronicles the love affair between a woman, who works as domestic help in an affluent household and her employer's son. Chughtai later discussed the similarity in themes and style of the novel with the works of the romantic novelist Hijab Imtiaz Ali, citing her as another early influence. Commentators have praised the novella, both for its "compelling prose" Critic and short story writer Aamer Hussein, in a 2015 retrospective review, likened Chughtai's "oracular voice, which didn't comment or explain, but studded the narrative with poetic observations" to that of American author Toni Morrison. She then moved to Bombay in 1942 and began working as an Inspectress of schools. Chughtai garnered widespread attention for her short story Lihaaf (The Quilt), which appeared in a 1942 issue of Adab i Latif, a Lahore based literary journal. Fellow writer and member of the Progressive Writers' Movement Sadat Hassan Manto was also charged with similar allegations for his short story Bu (Odour) and accompanied Chughtai to Lahore. The charges notwithstanding, both Chughtai and Manto were exonerated. The trial, which took place in 1945, itself drew much media and public attention and brought notoriety to the duo. Chughtai fared better in the public eye, having garnered support from such fellow members of the Progressive Writers' Movement as Majnun Gorakhpuri and Krishan Chander. Regardless, she detested the media coverage of the whole incident, which in her view weighted heavily upon her subsequent work; "[Lihaaf] brought me so much notoriety that I got sick of life. It became the proverbial stick to beat me with and whatever I wrote afterwards got crushed under its weight." Chughtai, who had been apprehensive about the meeting at first, later expressed her delight in a memoir, writing, "flowers can be made to bloom among rocks. The only condition is that one has to water the plant with one's heart's blood". The book chronicles the lives of the Muslim community, women in particular, in the backdrop of the waning British Raj. Chughtai's exploration of the "inner realms of women's lives" was well received by critics who variously described her work in Tedhi Lakeer as "probing and pertinent" and "empowering". She herself recalled her creative process in the 1972 interview, saying she found inspiration from the small incidents that she would witness around her and even the personal conversations that took place amongst the women in her family, "I write about people I know or have known. What should a writer write about anyway"? She then wrote the dialogue and screenplay for the 1950 romance drama film Arzoo, starring Kaushal and Dilip Kumar. Chughtai expanded her career into directing with the 1953 film Fareb, which featured an ensemble cast of Amar, Maya Daas, Kishore Kumar, Lalita Pawar, and Zohra Sehgal. Having again written the screenplay based on one of her short stories, Chughtai co directed the film with Latif. Chughtai's association with film solidified when she and Latif co founded the production company Filmina. Sone Ki Chidiya has been described as a significant production for "[chronicling] a heady time in Indian cinema" and showcasing the "grime behind the glamour" of the film industry. Nutan, who garnered a good response for her performance in the film, herself described it as one of her favorite projects. Also in 1958, Chughtai produced the Mahmood Shyama starrer romance drama Lala Rukh. Chughtai continued writing short stories during the time despite her commitment to film projects. Her fourth collection of short stories Chui Mui (Touch me not) was released in 1952 to an enthusiastic response. The eponymous short story has been noted for its "pertinent dissection of our society" and contesting the venerated tradition of motherhood, especially its
equation of womanhood. Her next work, the 1966 novella Saudai (Obsession) was based on the screenplay of 1951 film Buzdil, which she co wrote with Latif. Commentators have noted that Saudai could never shed its structure and still read like a screenplay despite Chughtai's efforts. Following a lukewarm reception for both Masooma and Saudai, The novel follows the lives of a varied group of women living in a conservative Muslim household in Uttar Pradesh. Dil Ki Duniya, much like Tedhi Lakeer, is autobiographical in nature as Chughtai drew heavily from her own childhood in Bahraich, Uttar Pradesh. Comparing the two, Hussein says, "if Tedhi Lakeer impressed me with its boldness, range and its credentials as a major novel, Dil ki Duniyas influence would linger with me forever, and I'd find its thematic and stylistic echoes in my own stories". Jangli Kabootar, which was first published in 1970, follows the life of an actress and was partially inspired from a real life incident that had occurred at the time. Chughtai's grandson, filmmaker Aijaz Khan had expressed his interest in a making a feature film based on story in a 2015 interview with the Mumbai Mirror: "would like to make one of her stories, Jangli Kabootar [as the story has] always fascinated me." Ajeeb Aadmi similarly narrates the life of Dharam Dev, a popular leading man in Bollywood and the impact that his extra marital affair with Zareen Jamal, a fellow actress has on the lives of the people involved. The novel was said to have been based on the affair between frequent co stars Guru Dutt and Waheeda Rehman; Dutt was married to playback singer Geeta Dutt and the couple had three children at the time. Mumbai based writer and journalist, Jerry Pinto noted the impact of Ajeeb Aadmis initial release saying, "There hadn't been a more dramatic and candid account of the tangled emotional lives of Bollywood before this."

Кейінгі жылдар, сыншылардың қайта бағалауы және кейінгі мақтау (1990-шы жылдардан кейін)

1980 жылдардың соңында Чугтайға Альцгеймер ауруы диагнозы қойылды, бұл оның жұмысын шектеді. Ол ұзақ ауырып, 1991 жылдың 24 қазанында Мумбаидегі үйінде қайтыс болды. Чугтай исламдағы дәстүрлі жерлеу рәсімінен бас тартқан. Рахшанда Жалил "Беделсіз әйел: Исмат Чугтай туралы жазбалар" атты еңбегінде Чугтайдың досы және замандасы Құратүлейн Хайдермен болған әңгімесін келтіреді: "Мен қабірден қатты қорқамын. Сені саздың үйіндісіне көмеді. Тұншығып қалу мүмкін… Мен кремацияланғанды артық көремін". Көптеген деректер бойынша, Чугтай өзінің соңғы тілегіне сәйкес Чанданвади крематорийінде өртелген. Оның көптеген шығармаларының ағылшын тіліне аударылуынан кейін, ХХ ғасырдағы урду әдебиетіне деген қызығушылық жаңадан оянды және одан кейінгі сыншылардың қайта бағалаулары Чугтайдың жазушы ретіндегі беделін арттырды. Оның шығармаларын сынға алу Лихафты қайта оқудан басталды, ол жылдар өте келе маңызға ие болды. Ол феодалдық қоғамдағы назарына ілікпеген әйелдің оқшауланған өмірін бейнелеуімен ерекшеленді және қазіргі үнді әдебиетінде әлі де табу саналатын сексуалдық тақырыпты ерте көтеріп, маңызды туындыға айналды. Лихаф содан бері көптеген антологияларға енгізілді және Чугтайдың ең бағаланатын туындыларының біріне айналды. Оның шығармалары жылдар бойы кең аудиторияға қолжетімді болғандықтан, Чугтайдың жазуының шектеулі ауқымына қатысты сын да азайды. 1993 жылғы ретроспективтік мақаласында Нақви Чугтайдың жазбаларының ауқымын жоққа шығарып, оның жұмысы Лихафтың негізгі тақырыптарымен "шектелмеген және толыққан" деді: "оның ұсынуға әлдеқайда көп нәрсесі бар". Сыншы және драматург Шамим Ханфи романды жоғары бағалап, оның бірінші жартысы әлемдік әдебиеттің ең жоғары стандарттарына сай келеді деп айтады. Хусейн оны урду тіліндегі ең үздік романдардың бірі деп атап, Чугтай өзінің барлық әдеби ықпалдарын және жеке өмірлік тәжірибесін біріктіріп, радикалды мәтін жасағанын атап өтеді. Ол романның құрылымын білім алу романымен (bildungsroman) салыстырып, сол кезеңдегі ұлтшылдық және феминистік мәселелерді зерттегені үшін мақтайды. Зерттеушілер Чугтайдың романдағы жазу стилін француз жазушысы және зиялы Симон де Бовуардың стилімен салыстырды, олардың экзистенциалистік және гуманистік көзқарастарының ұқсастығына байланысты. Ол тек Құранды ғана емес, сонымен қатар Гита мен Киелі кітапты да ашық ниетпен оқығанын айтты. Чугтайдың қалыптасу кезеңінде Назар Саджад Хайдер тәуелсіз феминистік дауыс ретінде танылды, ал Хиджаб Имтиаз Али мен Рашид Жеханның екі өте әртүрлі әйелдердің қысқа әңгімелері де ерте кезеңде маңызды ықпал етті. Оның көптеген жазбалары, соның ішінде Ангарей мен Лихаф, Оңтүстік Азияда консерваторлардың наразылығын тудырғандықтан (мысалы, мұсылман әйелдері үшін ниқабты, яғни мұсылман қоғамындағы әйелдер киетін жамылғышты, қанаушылық және феодалдық болғандықтан қолдануға болмайды деген көзқарасы) тыйым салынды.

Chughtai was diagnosed with Alzheimer's disease in the late 1980s, which limited her work thereafter. She died at her house in Mumbai on 24 October 1991, following the prolonged illness. Chughtai was known to have been averse of getting a burial, the common funeral practice in Islam. Rakhshanda Jalil quotes one of Chughtai's conversations with Qurratulain Hyder, a friend and contemporary writer in An Uncivil Woman: Writings on Ismat Chughtai, "I am very scared of the grave. They bury you beneath a pile of mud. One would suffocate [ ] I'd rather be cremated." As per most accounts, Chughtai was cremated at the Chandanwadi crematorium, in accordance with her last wishes. Following the translation of numerous of her works into English, a renewed interest in the Urdu literature of the twentieth century, and subsequent critical reappraisals, Chughtai's status as a writer rose. Critical reappraisals for her works began with rereadings of Lihaaf, which in the intervening years has attached a greater significance; it was noted for its portrayal of the insulated life of a neglected wife in the feudal society and became a landmark for its early depiction of sex, still a taboo in modern Indian literature. Lihaaf has since been widely anthologised and has become one of Chughtai's most appreciated works. With more of her work being made available for reading to a wider audience over the years, criticism centered around the limited scope of Chughtai's writing has also subsided. In a 1993 retrospective piece, Naqvi also countered the perceived scope of Chughtai's writings, saying that her work was "neither confined to nor exhausted" by the themes central to Lihaaf: "she had much, much more to offer". Critic and dramatist Shamim Hanfi gives it highest praise, saying that the novel, its first half in particular, matches up to the highest standards of world literature. Hussein comparably calls it one of the best novels of Urdu language and notes that Chughtai combines all her literary influences and her own lived experiences to create a radical text. He likened the novel's framework to that of a bildungsroman and praised its examination of the nationalist and feminist issues of the period. Commentators have also compared Chughtai's writing style in the novel to that of French writer and intellectual Simone de Beauvoir, based on the duo's existentialist and humanist affiliations. She said she read not only the Qur’an, but also the Gita and the Bible with openness. In Chughtai's formative years, Nazar Sajjad Hyder had established herself an independent feminist voice, and the short stories of two very different women, Hijab Imtiaz Ali and Rashid Jehan, were also a significant early influence. Many of her writings, including Angarey and Lihaaf, were banned in South Asia because their reformist and feminist content offended conservatives (for example, her view that the Niqab, the veil worn by women in Muslim societies, should be discouraged for Muslim women because it is oppressive and feudal).

Исмат Чугтай туралы басылымдар

Исмат: Оның өмірі, оның заманы. Сукрита Пол Кумар, Катха, Нью-Дели, 2000 жыл. Исмат Чугтай, "Қорқытпайтын дауыс". Манжула Неги, Рупа және компания, 2003. 81 29101 53 X. "Әдеби революцияның жолбасшысы". "The Hindu" газеті, 2000 жылдың 21 мамыры, жексенбі. Kashmir Uzma Urdu апталығы, Шринагар, 27 желтоқсан 2004, 2 қаңтар 2005. "Исмат Чугтай – Пәкістан, Үндістан (1915–1991)", World People, 5 мамыр 2006. Эяд Н. Аль Самман, "Исмат Чугтай: урду әдебиетінің иконалық мұсылман әйелі", Yemem Times, 13 сәуір 2009. Кок Студиясының он төртінші маусымында жарық көрген "Ех Дунья" әнінде әнші Фарис Шафи рэпінде Исмат Чугтайды еске алды.

Құрмет

2018 жылдың 21 тамызында Google оның 107-ші туған күнін Google Doodle арқылы тойлады.

Марапаттар мен құрметтер

Жыл Жұмыс Сыйлық Санаттары (Дереккөз) 1974 Терхи Лейкер Ғалиб сыйлығы Үздік урду драмасы 1974–75 Гарам Хава Ұлттық кино сыйлығы Үздік әңгіме Филмфэйр сыйлығы Үздік әңгіме Үндістан Үкіметінің Мемлекеттік сыйлығы 1976 Үндістан азаматтық сыйлықтары Падма Шри 1979 Андхра Прадеш Урду Академиясы сыйлығы Махдум әдеби сыйлығы 1982 Советтер одағының Нехру сыйлығы 1990 Раджастан Урду Академиясы Икбал Сәмман