Кіріспе

Саадат Хасан Манто (//m//ɑ://n//, // //t//ɒ/; панджаби: , ; 11 мамыр 1912 – 18 қаңтар 1955) – Лудхиянада туған, Британдық Үндістанда және 1947 жылғы Үндістанның бөлінуінен кейін Пәкістанда қызмет еткен пакистандық жазушы, драматург және автор. Негізінен урду тілінде жазған ол 22 әңгіме жинағын, бір роман, бес радио-драмалар сериясын, үш эссе жинағын және екі жекелеген суреттер жинағын жариялаған. Оның ең жақсы әңгімелері жазушылар мен сыншылар тарапынан жоғары бағаланады. Ол 1947 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін қарсылық білдірген Үндістанның бөлінуі туралы әңгімелерімен ең көп танымал. Мантоның ең маңызды туындылары Рекхтада сақталған. Манто әдепсіздік үшін алты рет сотқа тартылды; 1947 жылға дейін Британдық Үндістанда үш рет, ал 1947 жылғы тәуелсіздіктен кейін Пәкістанда үш рет, бірақ ешқашан сотталған жоқ. Ол 20 ғасырдың ең көрнекті урду жазушыларының бірі ретінде танылады және екі деректі фильмнің тақырыбы болды: 2015 жылғы Сармад Хусаттың "Манто" және 2018 жылғы Нандита Дастың "Манто" фильмдері.

Ерте өмір

Саадат Хасан Манто 1912 жылдың 11 мамырында Үндістанның Пәнджаб облысы Лудиана ауданындағы Самрала ауылының Папруди ауылында мұсылман адвокаттар отбасында дүниеге келді. Ол 19 ғасырдың басында Амритсарда қоныстанған және заңгерлік қызметпен айналысқан кашмирлік саудагер отбасынан шыққан. Оның әкесі Хуажа Гулам Хасан жергілікті соттың сессиялық судьясы болды. Анасы Сардар Бегум патан тегінен шыққан және әкесінің екінші әйелі болған. Кашмирлік болғандықтан ол өзінің тамырына мақтан тұтқан. Пандит Неруға жазған хатында ол «сұлу» болудың «кашмирлік» болудың екінші мағынасы екенін айтқан.

Білім және ерте мансап

Алғашқы білімін Амритсардағы мұсылман орта мектебінде алған, ол екі рет мектеп бітіру емтиханында сүре алмады. 1931 жылы Хинду Сабха колледжіне түсті, бірақ нашар нәтижелеріне байланысты бірінші жылдан кейін оқуын тастады. 1933 жылы, 21 жасында, өмірінде маңызды өзгеріс болды – ол Абдул Бари Алигпен танысты, ол оны өз дарындылығын табуға және орыс және француз авторларын оқуға ынталандырды. Бари Мантоны Виктор Гюгоның "Қылмыс жасаған адамның соңғы күні" атты туындысын урду тіліне аударуға шақырды. Бұл шығарма кейін Лахордағы "Урду кітап дүкенінде" "Саргузашт е Асир" (Түрмедегі оқиғалар) деген атпен жарық көрді. 1934 жылы Оскар Уайльдтың "Вера" романын урду тіліне аударды. Өзінің алғашқы түпнұсқа әңгімесі "Тамаша" (Көрініс) атты туындысын Абдул Бари Алигтің "Халқ" (Жаратылыс) газетінде псевдониммен жариялады. Бұл әңгіме Жалианвала Багтағы қырғынға арналған. Осы кезеңде Амритсарда шығатын "Мусават" (Теңдік) және "Эхсан" (Мейірімділік) газеттеріне материалдар жазды. Сонымен қатар, "Аламгир" және "Хұмаюн" журналдары үшін орыс және француз тілдеріндегі әңгімелерді аударды. Баридің ынталандыруымен бұл орыс әңгімелері Лахорда "Руси Афсанай" (Орыс әңгімелері) деген атпен басылды. Жинаққа Толстой, Горький және Чеховтың әңгімелерімен қатар Мантоның екі түпнұсқа әңгімесі – "Тамаша" (Көрініс) және "Махигир" (Балықшы) енді. Осы ынтаның артуы Мантоны 1934 жылдың шілдесінде Алигарх мұсылман университетіне түсуге итермеледі, ол көп ұзамай Үндістанның прогрессивті жазушылар қауымдастығының (IPWA) болашақ мүшелерімен байланыс жасады. Осы жерде ол жазушы Әли Сардар Жафримен танысып, шығармашылығына жаңа күш алды. Оның екінші әңгімесі "Инқлабпасанд" 1935 жылдың наурыз айында "Алигарх" журналында жарық көрді. Бірақ университетке түскеннен кейін тоғыз ай өткен соң туберкулез диагнозы қойылды, сондықтан оның Алигархтағы білімі үзіліп қалды. Ол денсаулығын қалпына келтіру үшін үш ай Кашмирдегі Батоте санаториясында өткізіп, содан кейін Амритсарға оралды. Амритсарда қысқа уақыт болғаннан кейін Манто жұмыс іздеп Лахорға көшті және "Парас" (Философ тасы) газетінде жұмыс істеді. 1936 жылы Лахорда өзінің алғашқы түпнұсқа әңгімелер жинағы "Атиш Парай" (От кешкілері) атты туындысын жариялады. 1936 жылдың соңында "Мусавир" (Суретші) апталық газетінің редакторы болуға шақырылып, Бомбейге көшті.

Бомбейдегі мансабы (1937-1941)

Манто Бомбейде "Мұссавир" және "Самадж" журналдарының редакторы болып жұмыс істей бастады. Ол сонымен қатар, алдымен "Империал Фильм Компанисінде", содан кейін "Саррож Мовиэтонда" жұмыс істеп, хинди киноиндустриясы үшін диалогтар мен сценарийлер жаза бастады. Осы кезеңде түсірген фильмдерінің ішінде 1940 жылы түсірілген "Апни Нагария" фильмі бар. Ол көптеген радио пьесаларын жазды, оның ішінде "Кел, радио тыңдаййық" ("Ao Radio Sunen") және "Клеопатраның өлімі" ("Qalopatrah ki maut"). Бомбейде ол Прогрессивті жазушылар қауымдастығымен байланысқа түсіп, Кришан Чандр, Ражиндер Сингх Беди және Ахмад Надим Касми сияқты прогрессивті жазушылармен достық қарым-қатынас орнатты. 1940 жылы Лахорда "Манто кей Афсанай" ("Мантоның әңгімелері") атты екінші әңгімелер жинағын жариялады. 1940 жылдың тамызында "Мұссавир" журналының редакторы қызметінен босатылып, "Карван" ("Караван") атты басқа журналда, төменгі жалақымен жұмыс істей бастады. Жұмысына қанағаттанбаған ол Делидегі "All India Radio" радиосында жұмыс іздеп, Кришан Чандрға өтініш берді. 1941 жылдың қаңтарында Делиге көшіп келіп, "All India Radio" радиосының урду қызметіне жазушы болып жұмысқа орналасты.

Делиде (1941-1942)

Манто 1941 жылдың басында «Бүкіл Үндістан радиосына» қосылып, ондағы Чираг Хасан Хасрат, Ақтар Хуссайн Райпури, Ансар Насири, Махмуд Низами, Миражи және Упендранатх Ашк сияқты көптеген жазушылармен танысты. Бұл оның ең өнімді кезеңі болды, келесі он сегіз айда ол «Кел» (Aao), «Мантоның драмалары» (Manto ke Drame), «Женазалар» (Janaze) және «Үш әйел» (Teen Auraten) атты төрт радио пьесалар жинағын жариялады. Ол әңгімелер жазуын жалғастырды, ал оның келесі әңгімелер жинағы «Түтін» (Dhuan) көп ұзамай жарық көрді, одан кейін оның тақырыптық очерктерінің алғашқы жинағы «Мантоның эсселері» (Manto ke Mazamin) жарық көрді. Бұл кезең 1943 жылы «Аңғатарлар мен драмалар» (Afsane aur Dramey) атты жинағының жариялануымен аяқталды. Осы уақытта «Бүкіл Үндістан радиосындағы» әріптестерімен араздасулар күшейгендіктен, ол жұмысынан кетіп, 1942 жылдың шілдесінде Бомбейге оралып, киноиндустрияда жұмыс істей бастады.

Бомбейге оралу (1942 - 1948)

Манто 1942 жылдың шілдесінде Бомбейге оралып, «Мусавир» басылымының редакторы болып қайтадан жұмысқа кірісті. Осы кезеңде ол Алигархтан келген досы Шахид Латиф және оның әйелі Исмат Чугтаймен жақын араласты. 1932 жылы Латифтің шақыруымен «Фильмстан» студиясына қосылды. Мұнда ол Ашок Кумармен достық қарым-қатынас орнатып, сценарий жазудағы өзінің ең табысты кезеңіне енді. «Аатх Дин», «Чал Чал Ре Науджаван» және 1954 жылы шыққан «Мирза Галиб» сияқты фильмдерге сценарий жазды. Сондай-ақ, ол «Шикари» туындысын да жазды. Осы кезеңде жазылған әңгімелерінің ішінде 1941 жылғы «Қали Шалвар», 1941 жылғы «Дхуан» және 1945 жылғы «Бу» (1945 жылдың ақпан айында «Қауми Джанг» (Бомбей) басылымында жарияланған) бар. Бомбейге оралғаннан кейінгі кезеңінің тағы бір маңызды жағы – оның «Чугад» атты әңгімелер жинағы жарық көрді, оған «Бабу Гопинатх» әңгімесі де енді.

Лахордағы өмір

Манто Бомбейден Лахорға келген кезде Лахордағы Пак шайханасында бірнеше зиялылармен араласты. Бір сарапшының айтуынша: "Ешқандай сыртқы ықпал болған жоқ, тіпті әскери диктаторлық режим кезінде де адамдар кез келген тақырыпта қорқынышсыз пікірлерін білдіретін". Лахорда Манто әйелі және отбасымен бірге Лахордың танымал Лакшми Чогында (мұнда көптеген кинодистрибьюторлардың кеңселерi орналасқан) Лакшми Билдингіндегі пәтерде тұрды, ол МакЛеод жолы мен Эбботт жолының қиылысында, қазіргі Бет Карахи (деси асханасы) жанында орналасқан. Лакшми Билдингі қазір жоқ, бірақ оның алдыңғы жағы ғана жаңартылып, әлі де МакЛеод жолына қарап тұр. Лакшми Билдингі 1947-48 жылдардағы Лахордағы бөлініс кезінде тасталып кеткен. Қазіргі уақытта ғимарат қирап, адам тұрмайды, бірақ оның жаңартылған және боялған қасбеті сақталған. Кейіннен Мантоның қаржы жағдайы нашарлағанда, ол отбасымен бірге әйелі Сафия Мантоның туыстарымен бірге тұруға көшті. Бұл Мантоның туыстары, соның ішінде кинорежиссер Масуд Первиз және крикет комментаторы Хамид Жалал да бар болатын. Манто, Сафия Манто және олардың үш қызы үлкен отбасымен бірге Холл-роуд пен Бедон-роудтың арасында орналасқан Лакшми Маншн (пәтерлер үйі) ішіндегі кең пәтерде тұрды. Онда дөңгелек пішіндес жасыл алаңшасы мен Үлкен жапырақты игілік ағашы бар еді. Осы пәтерлер үйінде Мани Шанкар Айяр және Лахордың танымал зергері Гирдхари Лал да тұрды. Үш қабатты ғимарат 1938 жылы Лала Ладжпат Раидің "Лакшми" сақтандыру компаниясымен салынды, ал ашылу салтанатын Сароджини Найду жүргізді. Бұл ғимарат бір кезде белгілі заңгер К. Сантанамның резиденциясы болды. Лакшми Маншн әлі күнге дейін Лахорда бар және тасталып кеткен емес. Кейінгі тұрғындарының арасында Пәкістан Ұлттық Ассамблеясының бұрынғы спикері және Пәкістан Халық партиясының белгілі қайраткері Мәлік Мерадж Халид те бар.

Өлім

Манто жаңа құрылған және исламилану үдерісі күшейген Пакистанда адапсыз әдебиет жазғаны үшін көпшілік алдында сотталуға ұшырады. Сессия судьясы Мунир Лахордағы Мантоның соңғы сотына төрағалық етті, және ол кейіннен Пакистан Жоғарғы Сотының Бас судьясы – судья Мунир болып, Пакистандағы әскери үкімді нығайту үшін кейінірек «Қажеттілік доктринасы» немесе «Назрия-и Зарурат» деп аталған қағиданы ойлап тапқан әйгілі судьяға айналды. Лахордағы Мантоға қарсы сотта Файз Ахмад Файз, М.Д. Тасир және көптеген көрнекті әдебиет өкілдері Мантоның пайдасына куәлік берді. Мантоның соты Сессия судьясы Мунирдің ескертуімен аяқталды: оған айыппұл төлеп, жеңілдік жасалған, бірақ ол өзінің қоздыратын қысқа әңгімелерін жазуын тоқтатса ғана түрмеге отырмайды, әйтпесе көп жылға бас бостандығынан айырылады. Сондықтан Манто роман мен өзінің жаңашыл қысқа әңгімелерін жаза алмады. Манто депрессияға түсті. Ол алкогольмен депрессиясын басуға тырысты, бұл оның бауырына зиян келтіріп, бауыр циррозына және қан құсуға әкелді. Оның әйелі мен туыстары оны Лахордағы Jail Road көшесіндегі Лахор психиатриялық ауруханасына жатқызуға тырысты, ол сол кезде алкогольге тәуелділерді емдеу орталығы болатын. Бірақ бұл ем көмектеспеді. Манто Mall Road көшесіне жақын Beadon Road көшесіндегі Lakshami Mansions-қа қайтып келді. Көп ұзамай ол ішімдікке берілді, бұл бауыр циррозына әкелді. Ол 1955 жылдың 18 қаңтарында Лахордағы Lakshami Mansions-та қайтыс болды. Оның өлімі алкоголизмнің салдарынан туды. Манто Лахордағы Miani Saheb зиратында жерленген. 1954 жылы ол өзінің қабір тасына жазылатын сөздерді өзі жазды: «Мұнда Саадат Хасан Манто жатыр. Оның қабірінде қысқа әңгіме жазудың барлық өнері мен құпиялары жатыр. Жердің астында жатып, кімнің қысқа әңгіме жазу шеберлігі артық екенін ойлап, Құдай ма, әлде өзі ме деп санайды». Алайда, оның отбасының тілегі бойынша, бұл эпитафия оның қабірінде басқа бір сөздермен ауыстырылды, ол да оның өзінің туындысы, және Ғалибтің бір шумағынан шабыт алды: «Бұл Саадат Хасан Мантоның қабірі, ол әлі де өз атының уақыт тақтасында қайталанбағанын ойлайды».

Жеке өмір

1939 жылы 26 сәуірде Манто Сафия Бегумға үйленді. Олардың тұңғыш баласы Ариф 1941 жылы сәуірде Делиде жас кезінде қайтыс болды. Кейіннен олар үш қыз өмірге әкелді: Нихат Манто, Нузат Манто және Нусрат Манто. Оның қызы Нигхат Башир әлі күнге дейін Лакшами Мансионда, Бидон-роудта тұрады, осы жерде Манто соңғы демі тынды.

Жазбалар

Манто 1947 жылы Үндістанның бөлінісі кезінде және одан кейін орнаған хаосты суреттеп берді. Манто Үндістанның бөлінуіне қарсы болды, оны "ұлы трагедия" және "ақылға сыймас нәрсе" деп есептеді. Ол әдеби жолын Виктор Гюго, Оскар Уайльд және Чехов, Горький сияқты орыс жазушыларының туындыларын аударудан бастады. Оның алғашқы әңгімесі – Амритсардағы Жалианвала Багх қырғынына арналған "Тамаша" туындысы. Оның ертерек шығармалары, замандас прогрессивті жазушылардың ықпалымен, солшыл және социалистік көзқарастарды көрсеткенімен, кейінгі туындылары адам психикасының қараңғы жақтарын суреттеуде қатаңдап, бөлініс кезінде гуманистік құндылықтардың төмендеуіне байланысты өршілді. Оның соңғы жұмыстары, әлеуметтік ахуал мен жеке қаржылық қиындықтарының нәтижесінде, қараңғылыққа қарсы адамның әлсіздігін көрсетеді және "Тоба Тек Сингх" сияқты соңғы туындысындағыдай, қараңғы комедияға жақын сатираны қамтиды. Бұл оның жеке күйзелісін ғана емес, сонымен қатар өмірінің соңғы онжылдығында байқаған жалпы ақымақтықты да көрсетті. Сонымен қатар, көптеген сот процестері мен қоғамның айыптаулары оның қоғамға деген цинизмді көзқарасын күшейтті, ол өзін оқшауланған сезінді. Ол адам өмірінің ешбір саласынан қашқан жоқ, ешнәрсе оған тыйым болған жоқ, керісінше, өз заманының әйелдерінің сексуалдық құлдықта болуын ашып көрсеткендей, проституткалар мен олардың пайдаланушылары туралы да шындықты айтты. Көптеген қазіргі заманғы әйел жазушылары үшін оның тілі шындықты бейнеледі және оларға көптен күткен қадір-қасиетті сыйлады. Ол әлі де адам мінез-құлқына терең үңіліп, ашуланған халықтың жабайы жануарлық табиғатын ашып көрсетуімен танымал, бұл оның прозасының лакониктігіне қарсы келеді. Манто Кем дегенде бір сыншы Саадат Хасан Мантоны Д.Х. Лоуренспен салыстырды, өйткені ол Үнді-Пакистан қоғамының тыйым салынған тақырыптары туралы жазды. Оның жергілікті және жаһандық әлеуметтік-саяси мәселелерге деген алаңдаушылығы "Сэм ағаға хаттар" және "Пандит Неруге хаттар" серияларында көрінеді.

Консервативті сын: әдепсіздік үшін айыптау

Манто 1947 жылға дейін Британдық Үндістанда үш рет («Дхуан», «Бу» және «Кали Шалвар») ал 1947 жылдан кейін Пәкістанда үш рет («Хол До», «Тханда Гошт» және «Упар Ниче Дармиян») шығармаларының әдепсіздігі үшін сотқа тартылды. Бұл істер Үндістанның Қылмыстық кодексінің 292-бабы (Британ үкіметі тарапынан) және Пәкістанның Қылмыстық кодексі бойынша Пәкістанның алғашқы жылдарында қарастырылды. Оған тек бір рет айыппұл салынды. Әдепсіздік тақырыбына қатысты ол: «Мен порнография жазбаймын, мен әңгімешімін» деген пікір білдірді.

Прогрессивті сын: Пәкістанға көші-қон

Қоғамның консервативті немесе оңшыл тобы оны моральдық тұрғыдан сынағанмен, прогрессивтілер немесе марксистер мен солшылдар оны идеологиялық себептермен, атап айтқанда Пәкістанға көшіп кетуі мен пәкістандық ұлтшылдықты қабылдауы үшін сынады. Осы кезде Мантоны Хасан Аскари және Мүмтаз Ширин сияқты дәстүрлі көзқарасты әдеби сыншылар қолдап бақты.

Мұра

Манто – өмірбаяны қызу талқылаулар мен терең ойларға жетелеген жазушы. Соңғы екі онжылдықта оның кейіпкерін бөлініс кезеңінен кейінгі қатал әлеуметтік-экономикалық жағдайлармен қақтығыста көрсету үшін көптеген сахналық қойылымдар қойылды. Даныш Иқбалдың "Ек кутте ки қахани" атты пьесасы Мантоның туғанына 100 жыл толуына орай оны жаңа қырынан таныстырды. 2005 жылдың 18 қаңтарында, оның қайтыс болғанына 50 жыл толуына орай, Манто Пәкістан пошта маркасында бейнеленді. 2015 жылы пакистандық актер және режиссер Сармад Хусат Мантоның өміріне негізделген "Манто" фильмін түсіріп, көрсетті. 2018 жылы Британдық телерадиокорпорациясы "Тоба Тек Сингх" туындысын Гомер мен Вирджиния Вульф сияқты авторлардың туындыларымен бірге әлемді қалыптастырған 100 үздік әңгімеге қосты. 2018 жылы Нандита Дас түсірген және Навазуддин Сиддики ойнаған "Манто" фильмі – Мантоның өміріне негізделген Болливуд туындысы. 2020 жылдың 11 мамырында Google оның 108-ші туған күнін Google Doodle арқылы атап өтті.