Кіріспе
Нидерландының Арнем қаласында британдық әуе десанттық операциясы сәтсіз аяқталды. Бұл Market Garden операциясының бір бөлігі болған Арнем шайқасы, Екінші дүниежүзілік соғыстың Market Garden операциясының алғы шебінде болды. Шайқас 1944 жылдың 17-26 қыркүйегі аралығында Нидерландының Арнем қаласында, Оостербек қаласында, Вольфгезе және Дриел ауылдарында және айналасында өтті. 1944 жылғы жазда Нормандия шайқасынан кейін Франция мен Бельгияны басып өткен одақтастар Нидерландыға енуге дайын тұрды. Market Garden операциясын фельдмаршал сэр Бернард Монтгомери ұсынды, ол Төменгі Рейн өзенінің салалары арқылы солтүстікке бірден шабуыл жасауды ұсынды, бұл британдық екінші армияға Зигфрид сызығын айналып өтіп, Рурға шабуыл жасауға мүмкіндік берер еді. АҚШ әуе десанттық әскерлері одақтастардың алға жылжу бағытындағы көпірлер мен қалаларды бақылау үшін Нидерландыға жіберілді. Британдық 1-ші әуе десанттық дивизиясы солтүстікте Ндеррийн (Төменгі Рейн) өзенінің көпірлерін басып алу үшін Арнемге қонды, оларға Glider Pilot Regiment және 1-ші поляк парашют бригадасы қолдау көрсетті. Британдық XXX корпусы екі-үш күн ішінде британдық әуе десанттық күштеріне жетеді деп күтілді. 1-ші әуе десанттық дивизиясы өз мақсаттарынан қашықтықта қонды және күтпеген қарсылыққа тап болды, әсіресе 9-шы және 10-шы SS танк дивизияларының бөлімдерінен. Тек шағын күш Арнемдегі көпірге жете алды, ал дивизияның негізгі бөлігі қаланың шетінде тоқтатылды. Ниммеген шайқасында XXX корпусы Ниммегеннен солтүстікке жоспарланғандай жылдам жылжуға қол жеткізе алмады және британдық әуе десанттық әскерлері уақытында алмастырылмады. Төрт күннен кейін көпірдегі британдықтардың шағын күші жеңіліп, дивизияның қалған бөлігі өзеннің солтүстігіндегі кішкентай аймаққа қоршалды. Парашютшілер оңтүстік жағалауға жеткен поляктармен немесе XXX корпусымен, сондай-ақ Корольдік әуе күштерінің жабдықтау рейстерімен жеткілікті күшейтілмеді. Тоғыз күнге сосқан шайқастан кейін дивизияның қалдықтары Берлин операциясы аясында кері қайтарылды. Одақтастар Ндеррийндегі қауіпсіз көпірлер болмағандықтан әрі қарай жылжуға мүмкіндік таппады және майдан Арнемнің оңтүстігінде тұрақталды. 1-ші әуе десанттық дивизиясы күшінің үштен екі бөлігін жоғалтып, енді ешқандай шайқасқа қатыспады.
The Battle of Arnhem was a battle of the Second World War at the vanguard of the Allied Operation Market Garden. It was fought in and around the Dutch city of Arnhem, the town of Oosterbeek, the villages Wolfheze and Driel and the vicinity from 17 to 26 September 1944. The Allies were poised to enter the Netherlands after sweeping through France and Belgium in the summer of 1944, after the Battle of Normandy. Operation Market Garden was proposed by Field Marshal Sir Bernard Montgomery, who favoured a single push northwards over the branches of the Lower Rhine River, allowing the British Second Army to bypass the Siegfried Line and attack the Ruhr. US Airborne troops were dropped in the Netherlands to secure bridges and towns along the line of the Allied advance. Farthest north, the British 1st Airborne Division landed at Arnhem to capture bridges across the Nederrijn (Lower Rhine), supported by men of the Glider Pilot Regiment and the 1st Polish Parachute Brigade. The British XXX Corps were expected to reach the British airborne forces in two to three days. The 1st Airborne Division landed some distance from its objectives and was hampered by unexpected resistance, especially from elements of the 9th and 10th SS Panzer Divisions. Only a small force was able to reach the Arnhem road bridge while the advance of the main body of the division was stopped on the outskirts of the town. XXX Corps was unable to advance north from Nijmegen in the Battle of Nijmegen as quickly as planned and the British airborne troops were not relieved according to schedule. After four days, the small British force at the bridge was overwhelmed and the rest of the division trapped in a small pocket north of the river. The paratroops could not be sufficiently reinforced by the Poles or XXX Corps when they arrived on the southern bank, nor by Royal Air Force supply flights. After nine days of fighting, the remnants of the division were withdrawn in Operation Berlin. The Allies were unable to advance further with no secure bridges over the Nederrijn and the front line stabilised south of Arnhem. The 1st Airborne Division lost nearly three quarters of its strength and did not see combat again.
Өмірбаян
1944 жылдың қыркүйегіне қарай одақтас әскерлер Нормандиядағы плацдармнан шығып, Солтүстік Франция мен Бельгияда неміс әскерлерінің қалдықтарын қуды. Одақтас әскерлерінің қолбасшылары Германия мен Нидерландыға шабуылды жалғастыру үшін кең майданды ұстану саясатын қолдағанмен, фельдмаршал Бернард Монтгомери Нидерландының Гелдерланд аймағы арқылы солтүстікке қарай баруға батыл жоспар ұсынды. Бұл жоспар неміс әскерлерінің Зигфрид қорғаныс желісін айналып өтіп, Рур өнеркәсіптік аймағына жол ашуды көздеді. Бастапқыда британдық және поляк операциясы ретінде ұсынылған "Комета" операциясы, жақын арада кеңейтілді. Монтгомеридің жоспары АҚШ-тың 101-ші әуе десанттық дивизиясын Эйндховен маңындағы көпірлерді басып алуға, АҚШ-тың 82-ші әуе десанттық дивизиясын Ниймеген маңындағы өткелдерді басып алуға, ал британдық 1-ші әуе десанттық дивизиясы, поляк 1-ші тәуелсіз парашют бригадасымен бірге Арнемдегі Недеррийн өзеніндегі үш көпірді басып алуды қамтыды. Генерал-лейтенант Льюис Бреретон Бірінші одақтас әуе десанттық армиясына қолбасшылық етті, бірақ оның орынбасары генерал-лейтенант Фредерик Браунинг әуе десанттық операцияны басқарды. XXX корпусы басқаратын британдық Екінші армия "Әуе десанттық дәліз" арқылы жылжып, әуе десанттық дивизиялардың позицияларын қамтамасыз етіп, екі күн ішінде Рейн өзенін кесіп өтуді жоспарлады. Егер жоспар сәтті аяқталса, Германияға есік ашылып, осы жылдың соңына дейін Еуропадағы соғысқа нүкте қойылар деген үміт болды.
Британдық жоспар
Британдық 6-ауа десанттық дивизиясы Тонга операциясы мен Нормандиядағы шайқастардан кейін әлі де қайта құрылып жатқандықтан, Рейн көпірбасын бақылау міндеті генерал-майор Рой Уркхарт басқаратын 1-ауа десанттық дивизиясына жүктелді. Дивизия үш жаяу әскер бригадасынан (екі парашюттік, бір планермен жеткізілетін), 1-әуе десанттық жеңіл полкінің артиллериясынан, танкке қарсы батареялар мен Корольдік инженерлік бөлімшелерінен, сондай-ақ Корольдік армияның қызмет және медициналық корпустары сияқты қолдаушы бөлімшелерден тұрды. Дивизияның көп бөлігі Солтүстік Африка мен Сицилияда, әсіресе 1-парашют бригадасы мен 1-әуе десанттық бригадасы шайқасқа қатысқан. Бұл дивизияның толық құрамымен алғашқы шайқасы болды. Уркхарттың қолбасшылығында 1-тәуелсіз поляк парашют бригадасы да болды. Оның күштеріне сондай-ақ 1200 шамасындағы планер ұшқыштар полкінің әскерлері қосылды, олар Арнемге планермен жаяу әскер мен техниканы жеткізіп, операция үшін екі батальондай жаяу әскермен күшін арттырды. Кішігірім күштерге голландтық коммандос бөлімі мен американдық байланыс топтары кірді. Бастапқыда Уркхарт операцияны жоспарлауда үлкен қиындықтарға тап болды. АҚШ-тың IX әскер тасымалдау командасы (генерал-майор Уильямс) барлық әуе десанттық әскерді бірден түсіре алмады. Уильямс күніне бір ғана әуе көлігімен ұшуға болатынын шешті, демек дивизия мен поляк бригадасын жеткізуге үш күн уақыт керек болады. Планерлердің қонуына қолайлы жерлер шектеулі болды және Уильямс ұшақтарын Арнемге тым жақын жібергісі келмеді, түсіргеннен кейін Дилен әуежайынан атысқа ұшырау қаупі бар еді. Сондықтан Уркхарт Арнемнен солтүстікке қарай 8 мильге (13 км) дейінгі қашықтықтағы түсіру аймақтарын (DZ) және қону аймақтарын (LZ) таңдауға мәжбүр болды. Көпірлерді, қалаларды және қосымша жеткізілімдерді түсіру аймақтарын бақылау қажеттілігінен 1-ауа десанттық дивизиясы XXX корпусы келгенше 29 км ұзындықтағы периметрді қорғауға тиіс болды. 2-батальон (лейтенант-полковник Джон Фрост) өзен бойындағы жолдармен Арнем орталығына (Арыстан жолы) бағытталатын болып, негізгі жол және теміржол көпірлерін, сондай-ақ олардың арасындағы понтон көпірін бақылауға алды. 3-батальон (лейтенант-полковник Фитч) Остербек арқылы Арнемге (Тигр жолы) жол тартатын болып, жол көпірін басып алуға көмектеседі және қаланың шығысында бекініп алады. Екінші күні 4-парашют бригадасы (бригадир Джон "Шан" Хакетт) қосымша артиллерия бөлімшелерімен және әуе десанттық бригадасының қалған бөлігімен бірге "Y" DZ-ге келіп қосылады. Содан кейін Хакетттің үш батальоны Арнемнің солтүстігінде және солтүстік-батысындағы позицияларды нығайтады. Операцияны 38-топ және 46-топ RAF күнделікті рейстермен қамтамасыз етеді, олар 2-күні "L" LZ-ге алғашқы түсірілімді жасап, содан кейін "V" DZ-ге түсірілімдерді жалғастырады.
Ақпараттық қызмет
Дивизияға неміс резервтік күштерінен шектеулі қарсылық күтілетіні айтылды. Операцияларына елеулі кедергі келмейтініне сенген көптеген сарбаз, өздерінің жұмысы соғысты аяқтауға көмектеседі деп ойлады. Кейбіреулері Германиядағы оккупация кезеңін күтіп, демалыс заттарын жинады. Браунингтің барлау офицері, майор Брайан Уркхарт, Бельгиядағы 21-ші армия тобынан және голландтық қарсыласу қозғалысынан Арнем маңында неміс бронетехникасы бар екенін білді. Ол бұл ақпаратты растау үшін әуе барлауын тапсырды. Браунинг оған сенбеді және бас дәрігеріне Уркхартты ауру демалысына жіберуге бұйрық берді. ШАЕФ Арнемде екі танк дивизиясы барын білгенімен, операция жақындағанда оларды назарға алмады. Голланд шекарасындағы одақтастардың тоқтауы немістерге қайта топтасуға уақыт берді, бірақ одақтастарға қарсы тұрған неміс күштерін нақты анықтауды өте қиын етті. Сондықтан, одақтастар "Маркет-Гарден" операциясын бастаған кезде, оларға қарсы бірнеше бөлімдер тұрды. Арнемнің батысында Kampfgruppe Von Tettau орналасқан, ол жеті батальоннан тұратын күш болды және неміс бөлімшелерінен (Хер, Люфтваффе, Кригсмарине, тыл және Ваффен-СС әскерлері) құралды. Бұл күшке генерал Ханс фон Теттау Греббебергте басшылық етіп тұрды. Оған SS Unteroffizierschule Arnheim және SS Sturmbannführer Sepp Krafft басқаратын 16-шы SS оқу батальоны кірді, олар шайқастың алғашқы кезеңдерінде маңызды рөл атқарды. Арнем қаласының гарнизоны генерал-майор Фридрих Куссиннің басқаруында болды. II СС танк корпусы (Обергруппенфюрер Вильгельм Биттрих) – 9-шы СС танк дивизиясы Хоэнштауфеннің (Вальтер Харцер) және 10-шы СС танк дивизиясы Фрунсбергтің (Хайнц Хармель) қалдықтарынан тұрды. Олар Арнемнің солтүстігіндегі аймаққа қайта жабдықталып, қайта ұйымдастыру үшін келді. Нормандияда және Фалаиз қалтасынан қашу кезінде ауыр зардап шеккенімен, корпус тәжірибелі сарбаздардан құралды және одақтастар күткеннен әлдеқайда көп күштерді немістерге ұсынды. Дивизиялар сондай-ақ әуе десантқа қарсы операцияларға арнайы дайындалған; олардың құрылуы кезінде екі дивизия да ауыр жабдықтарын күтіп, бір ай бойы әуе десантқа қарсы жаттығулар жасады, сондай-ақ соңғы 15 айды сыныпта және далалық жаттығуларда парашютпен шабуылға ең тиімді реакцияларды зерттеуге жұмсады. 9-шы СС-та танк-гренадер бригадасы, барлау батальоны, артиллерия батальоны, екі автоматты артиллериялық батареясы және танк ротасы болды. Нормандиядан шыққаннан кейін қанша сарбаз бар екені белгісіз. Кейбір дереккөздер 9-шы дивизияда 6000 сарбаз болғанын, ал басқалары 9-шы және 10-шы СС дивизияларының жалпы саны 6000-7000 сарбазды құрағанын көрсетеді. Арнемде, жартылай голландтық 3 СС Wachbattalion Kampfgruppe Von Tettau-ға қосылды, ал 34-ші СС ерікті гренадерлік дивизиясының 3-ші батальоны жақын маңдағы Хогевенде жаттығудан өтті. Олар 20 қыркүйекте келгенде, 9-шы СС танк дивизиясына тез қосылды. Шайқас барысында немістерге көбірек күштер қол жетімді болды. Шабуылдан таң қалған Адольф Гитлер Нидерландыны қорғауға басымдық беруге келісті, және Wehrkreis VI, Весель аймағы және Нидерланд қарулы күштерінің бас штабынан (генерал Фридрих Кристиансен) күштер жеткізілді. Модель бірліктерді тікелей шайқасқа жіберіп, қалалық соғыс және пулемет батальондарын жіберді. Шайқастың әр күні неміс әскери күші артып, британдықтардың жабдықталуы азайды. 21 қыркүйекте, шайқастың бесінші күні, неміс күштері британдықтардан 3:1 артық болды және одан әрі көбейе берді.
1-күн 17 қыркүйек жексенбі
Бірінші көтеріліске дейін британдық екінші тактикалық әуе күштері мен американдық 8-ші және 9-шы әуе күштері қарқынды бомбалау және ату жүргізді. Бұл шабуылдар белгілі зениттік артиллерияға, аймақтағы неміс гарнизондары мен казармаларына бағытталды. Бірінші көтеріліс кезінде ұшақтар мен жолжарықтар британдық базалардан нысанаға ұшып келе жатқанда аз ғана шығынға ұшырады. Бірінші болып 21-ші тәуелсіз парашютші ротасы келді, олар 12:40-та негізгі күштің жолжарықтары мен парашютшілері үшін қону аймақтарын белгілеу үшін қонды. Құтқарушылардың қонуына ешқандай қарсылық болған жоқ, ал батальондар 14:45-ке қарай жақсы тәртіпте құрылып, өз міндеттерін орындауға дайын болды. Әуе десанттық бригадасы қону аймақтарын қамтамасыз ету үшін жылдам қимыл жасады. Оңтүстік Стаффордшир полкінің 2-ші батальоны Вольфгезеге кірді, 1-ші батальон, Шекара полкі DZ 'X' қорғанысын қамтамасыз етті, компанияларын DZ төңірегінде және Ренкумда орналастырды, ал 7-ші батальон, Корольдің өзінің Шотландия шекарашылары DZ 'Y' қорғанысын қамтамасыз етуге көшті. Бұл жерде олар Эдеден Арнемге бет алған Голландиялық СС Wach батальонына шабуыл жасады. Әуе десанттық артиллериясы мен дивизия штабының бөлімшелері Вольфгезе мен Остербекке қарай бет алды, онда медициналық офицерлер Кейт тер Хорсттың үйінде полк көмек бекетін құрды. 1-ші әуе десанттық бригадасы қону аймақтарынан кеткен кезде, 1-ші парашют бригадасы Лайон бағытында Фросттың соңынан еріп, көпірлерге қарай шығысқа қарай бет алды. Кейбір джиптер ұшу кезінде жоғалып кеткенімен, рота күш жинап, Леопард бағыты бойынша қозғалды. 10-шы СС танк дивизиясы Нимгегендегі американдық десанттарға жауап беру және "аралды" (Недеррин мен Ваал өзендері арасындағы полдер) қорғау үшін оңтүстікке жіберілді, ал 9-шы СС танк дивизиясы Арнемді қорғады. 9-шы СС танк дивизиясы Германияға оралуға дайындалып жатқан кезде, Хармель Берлинде өз құрамына көбірек адам мен жарақтарды алуға тырысты. Ол бірден Арнемге қайтуға бұйрық алды, ал оның дивизиясы өз күштерін шайқасқа дайындауға кірісті. Obersturmbannführer Людвиг Шпиндлер – 9-шы СС бронеатқыштар полкінің командирі – тез арада шағын Kampfgruppe (battlegroup; Kampfgruppe Spindler) ұйымдастырды, ол бастапқыда 120 адамнан тұратын, бірақ шайқас барысында 16 бөлімшелерді қамтиды. Түстен кейін оған батысқа қарай Остербекке қарай жылжу және британдықтардың Арнем орталығына жетуіне жол бермеу үшін блокадалық сызық орнату тапсырылды. 9-шы СС дивизиясының 40 көлік барлау батальоны Hauptsturmführer Виктор Грэбнердің басшылығымен оңтүстікке Ниймегенге, кешке қарай Арнем көпірінен өтуі керек болды. Бастапқыда көпірді қорғауға ешқандай бөлімшелер тағайындалмады. Арнем гарнизонының командирі Куссин 3-ші парашют батальонының адамдары штаб-пәтеріне қарай жүгіріп бара жатқанда өлтірілді. Оның өлімі неміс басшылығының бұзылуына әкелді. Тек кешкі сағат 10-да 10-шы СС танк дивизиясының барлау батальонына көпірді қорғауға бұйрық берілді. Құтқарушылардың қону кезінде, тек бір ұйымдасқан бөлімде ғана одақтастардың көпірлерге қарай жылжуына қарсылық көрсетілді (Вольфгезеде орналасқан 16-шы СС оқу батальоны) және олардың командирі Сепп Крафт Остербектің батысында блок-экранын құру үшін жылдам әрекет етті. Одақтастардың алға жылжуы тез арада қиындыққа ұшырады, барлау эскадрильясы Крафттың блокадалық желісінің солтүстік фланғымен тосқауылға түсіп, кері шегерілді. 1-ші және 3-ші парашют батальондары да Крафттың қорғанысына тосқауыл болды және күні бойы оның желісін айналып өтті. 3-ші парашют батальоны оңтүстікке қарай жүріп, түннің көп бөлігінде Остербекке тоқтады, ал 1-ші парашют батальоны солтүстікке қарай жүріп, бірақ Шпиндлердің күштеріне тап болды және Арнем-Эде жолын Леопард жолынан таба алмады. Доби өзінің бастапқы жоспарын тастап, Фростқа көмектесу үшін көпірге қарай жүруге шешім қабылдады; батальон түнде оңтүстікке қарай Остербикке қарай бет алды. Тек 2-ші парашют батальоны қорғанысты айналып өтіп, өзенге дейін жете алмады. Олар голландиялық азаматтардың құттықтауларымен баяулап, көпірлерге кешке дейін жетпеді. Неміс инженерлері темір жол көпірін одақтастар жақындаған кезде жарылтып жіберді, ал понтон көпірінің орталық бөлігі жоғалып кетті. Түскі уақытта майор Дигби Татам Уортердің командасындағы А ротасының адамдары Грэбнердің күштері Нимгегенге бара жатқан көпірден өтіп жатқанын байқады. Батальонның көпшілігі және басқа да әртүрлі қолдаушы бөлімшелер, соның ішінде Гофтың эскадрильясының екі джипі, төрт 6 фунттық танкқа қарсы зеңбірек, бригада штабы (Латберисіз) және инженерлік бөлімдер (барлығы шамамен 740 адам) түнгі уақытта Арнем орталығына кірді. 1-ші парашют бригадасының 2-ші парашют батальонының командирі, лейтенант-полковник Джон Фрост, Остербекке жақын жерге қонған және Рейн өзені бағытымен Арнемге қарай марш жасаған шамамен 745 қару-жарағы жеңіл адамдардан тұратын аралас топқа жетекшілік етті. Немістерге аз кедергі келтіргенімен, 2-ші батальон жол бойында өз мақсаттарын қамтамасыз ете алмады. Остербектегі темір жол көпірі немістер британдық парашютшілер оны жақындап, басып алуға тырысқанда жарылтылды. Немістер Ескі кеме көпірін оң жағалауға көшірді. Батальон Арнемдегі басты көпірге жетті, солтүстік жағын басып алды, бірақ неміс қорғаушыларынан оң жағын қамтамасыз ете алмады. 2-ші парашют батальоны өз позициясын бекітіп, 10-шы СС барлау батальоны және басқа неміс бөлімшелері келген кезде көпірді қорғауға тырысқанда оларды жеңді. Одақтастардың алға жылжуы нашар байланыс салдарынан қиындыққа ұшырады. Парашютшілердің радио жинақтарының диапазоны орманды жергілікті жермен бірден шектелді, ал батальондар алға жылғанда дивизия штабымен байланыс үзілді. Келесі тоғыз күн бойы дивизия ішіндегі, Нимгегендегі Браунинг штабымен, XXX корпусымен және Ұлыбританиямен радио байланысы үзілісті және сенімсіз болды, бұл британдық бөлімдерге үлкен қиындықтар тудырды. Британиямен байланыс жасау үшін пошта тасқындығы да қолданылды. Радио байланыстың үзілуінің салдарынан Уркуарт 1-ші парашют бригадасын күзеп, Латберимен байланыс жасауға шешім қабылдады. Ол Лайон бағытында бригада штабын тапқанда, 3-ші батальонға бара жатқан майор Хибберт оған Латберидің 3-ші батальонды барып көріп отырғанын хабарлады. Уркуарт одан соң Латбериге барды, бірақ екі күн бойы дивизия штабына орала алмады.
2-күн: 18 қыркүйек, дүйсенбі
9-шы СС танк дивизиясы неміс блокадалық желісін нығайтуға жалғасты. Крэфттің бөлімі түн ішінде кері шегініп, Спиндлердің қатарына қосылды. Спиндлердің күші жаңа майданға келген адамдар мен бөлімшелер санының артуымен үлкендей берді, сондықтан ол оны Allworden және Harder шайқас топтарына бөлуге мәжбүр болды. Қорғаныс желісі Арнемнің батыс жағын тосқаулады және Фросттың бұрынғы кешке өзенде ашқан жарықты жапты. Түнде 1-ші және 3-ші парашют батальондары 2-ші парашют батальонының бастапқы "Арыстан" бағыты бойынша оңтүстікке қарай жылжыды, Арнем орталығына олармен бірге өтуді үміттене отырып. Олар таң атпай қала сыртындағы неміс желісіне жақындады және бірнеше сағат бойы неміс бекіністерін бұзуға тырысты. Спиндлердің күштері үнемі күшейіп, өтпеуге мүмкіндік бермейтіндей күшті болды, ал сағат 10:00-ге қарай британдықтардың шабуылы тоқтатылды. Уркхарт Остербеектегі дивизиялық штабына қайтуға тырысты, бірақ оқшауланып, голландтық отбасының шатырында басқа екі офицермен бірге паналауға мәжбүр болды. Латбери жараланып, жасырынуға мәжбүр болды. Көпірде 9-шы СС барлау батальонының неміс күштері 2-ші батальонды жылдам қоршап алды, оларды дивизияның қалған бөлігінен бөліп тастады. Сағат 09:00 шамасында 9-шы СС барлау батальоны өзеннің оңтүстігінен Арнемге қайтып келді, себебі Нимгенде олардың қажеті жоқ екенін түсінді. Көпірде британдық әскерлердің бар екенін білген батальон көпірге шабуыл жасауға тырысты. Екі сағаттық шайқаста олар көп шығынға ұшырады; шабуылға шыққан батальонның 22 бронетранспорттық құралының он екісі жойылды немесе істен шықты, ал командирі Виктор Грэбнер қаза тапты. Неміс шабуылдары күні бойы Арнем көпірі маңындағы британдық периметрге жалғасты, бірақ британдықтар тұрып берді. Штаб-полковник Чарльз Маккензи Хикске, Уркхарт пен Латберидің болмауына байланысты, ол дивизия командимі ретінде әрекет ететінін айтты. Маккензи сондай-ақ оған өзінің бірлігін – Оңтүстік Стаффордтарды (толық емес және екінші көтеруде толық құрамын күтіп отырған) көпірге шабуылға көмектесу үшін Арнемге жіберуге кеңес берді. Оңтүстік Стаффордтар таңертең жолға шығып, түстен кейін 1-ші парашют батальонына қосылды. Таңертең неміс күштері 1-ші әуе десанттық бригадасының қорғанысын тексеруді бастады. Kampfgruppe von Tettau бөлімшелері шекаралық позицияларға шабуыл жасады; SS сержант мектебінің әскерлері Ренкумды басып алды, ал Kriegsmarine әскерлері британдықтармен күні бойы кері шегіну кезінде шайқасты. "Х" қону аймағының маңында ұсақ шайқастар болды, бірақ ол жерге түсіруге кедергі келтірмеді. DZ 'Y'-де голландтық СС Wach батальоны Корольдің Шотландиялық шекарашыларымен қатысты шайқасқа түсті, екінші көтерудің келуіне кедергі келтіруі мүмкін екенін айтып қорқытты. Байланыс бұзылуына байланысты ұшақтарды ескерту мүмкін болмады. Сонымен қатар, дивизия екінші көтерудің Англиядағы томанға байланысты кешіктірілгенін білуге мүмкіндік болмады. Осылайша, бригадалық генерал Хакетттің қолбасшылығындағы 4-ші парашют бригадасының және бірнеше артиллерия бөлімшелерінің түсіру аймақтарына келуі бірнеше сағатқа кешікті. Парашютшілер сағат 15:00-ден кейін келген кезде олар атыс астында қалды. Ұшақтар мен парашютшілер атып түсірілді, бірнеше адам қаза тапты, ал олар қонған дала өртеніп кетті. Бригаданың келуі голландтық СС-ті басып алды, олар жеңіліп, көптеп берілді. Сәтсіздіктерге қарамастан, бөлімшелер аз ғана шығынмен жиналды, бірақ Арнемдегі жағдайлар олардың рөлдерін тез өзгертуге мәжбүр етті. 11-ші парашют батальоны мен Оңтүстік Стаффордтардың қалған бөлігі көпірге өтуге көмектесу үшін дереу Арнемге жіберілді, олар қараңғы түскеннен кейін 1-ші және 3-ші парашют батальондарына қосылды. Хикстің 11-ші парашют батальонын Арнемге жіберуі (4-ші парашют бригадасын әлсіретуі) Хакеттіні алаңдатты, ол Хикске наразылық білдірді, бірақ Хикс оған құлақ қоймады. Оған "L" LZ-ге қарай қозғалып келе жатқан Корольдің Шотландия шекарашыларының басқаруы берілді. 10-шы және 156-шы парашют батальондары Арнемнің солтүстік-батысындағы жоспарланған қорғаныс позицияларын алу үшін темір жол желісінің солтүстігіне жылжыды, бірақ 156-шы парашют батальонының алдыңғы қатарлары қараңғыда 9-шы СС танк дивизиясының негізгі блокадалық желісімен байланысқа түсті және түнге кері шегінді. Екінші көтеру келгеннен кейін көп ұзамай "L" әуеайлағына бірінші жүк түсірілді. Көбінесе азық-түлік жеткізілсе де, аймақ британдықтардың бақылауында болмағандықтан оның аз бөлігін ғана жинау мүмкін болды.
3-күн: 19 қыркүйек, сейсенбі
Оңтүстік Стаффордс пен 11-ші парашют батальоны Арнемнің батыс шетіндегі 1-ші және 3-ші парашют батальондарының позицияларына келген кезде, британдықтар Фросттың көпірдегі позициясына жеткілікті күшпен үміттене бастады. 1-ші парашют батальонының командирі подполковник Доби таң атқанға дейін шабуыл жасауды жоспарлаған, бірақ көпір түскен деген қате хабар шабуылды тоқтатуға себеп болды. Хабар түзетілген кезде таңертең болды, бірақ көпірде күштерді нығайту басымдыққа ие болғандықтан, шабуыл жалғасуы керек еді. Алға жылжу солтүстікке қарайғы темір жол мен оңтүстікке қарайғы өзен арасындағы тар шепте басталды. 1-ші парашют батальоны 3-ші парашют батальонының қалдықтарымен, сол жақтан 2-ші Оңтүстік Стаффордширлермен және 11-ші парашют батальонынан қолдау алды. Күн шыққанда 1-ші парашют батальоны неміс қорғаныс шебінен отқа түсіп, тоқтатылды. Ашық жерде қалған және үш жақтан қатты отқа ұшыраған 1-ші парашют батальоны ыдырады, ал 3-ші парашют батальонының қалдықтары кері шегінді. 2-ші Оңтүстік Стаффордширлер де оқшауланды, түске дейін шамамен 150 адамы ғана сақталды. 11-ші парашют батальоны солтүстікте биікке көтерілуге тырысқанда ашық жерде жауға тап болды. Оңтүстік Стаффордширлер де биікке көтерілуге тырысты, бірақ кері қайтарылды. Осы төрт батальонның қалған 500 адамы батысқа қарай, Остербекке қарай, негізгі күшке қарай шегінді. Остербекке жақындағанда, оларды 1-ші әуеден түсірілетін жеңіл артиллерия полкінің подполковнигі шериф Томпсон қарсы алды, ол майор Роберт Кейннің басшылығымен өз артиллерия позицияларының алдында қорғаныс шебін құрды. Бұл шайқас Уркхартқа жасырынған жерінен қашуға мүмкіндік берді, ол Остербектегі Хартенштейн қонақ үйіндегі дивизия штабына оралды, онда ол алғаш рет неміс күштерінің ауқымын білді. Британияда жердегі тұман күштерді қайтадан тоқтатты. Польшаның парашюттік бөлімдерін тасымалдаған 3-ші көтерудің 35 ұшағы ұшып көтерілуді кешіктірді, ал парашют бригадасы тіпті ұшып та шықпады. Темір жолдың солтүстігінде 156-шы және 10-шы парашют батальондары Остербектің солтүстігіндегі ормандардағы биікке көтерілуге тырысты. Алға жылжу баяу болды, таңертең олар бастапқы позицияларынан әрі жылжымады. Уркхарт екі батальонның темір жолдың солтүстігінде оқшауланып қалуын болдырмау үшін қорғанысқа өту қажеттігін түсінді, оларға Вольфгезе мен Остербекке кері шегінуді бұйырды. Немістермен шайқасып, кері шегінгеннен кейін, бөлімдер LZ 'L' арқылы шегінді, оны Польша парашют бригадасының ұшақтарының келуін күткен Корольдің Шотландия шекарашылары қорғады. Кері шегінудің ортасында ұшақтар келген кезде шайқас басталды, польшалықтардың шығыны ауыр болды. Барлық төрт одақтас бөлімі Остербек пен Вольфгезедегі тік темір жолдың қиылысына қарай оңтүстікке және батысқа қарай ағылды, оңтүстік жағындағы ормандарда уақытша бөлімдерге жиналды, түнді сонда өткізді. Кейбір неміс бөлімдері оларды темір жол арқылы қуды, ал СС батальоны Вольфгезеге жетті, бірақ Люфтваффе оларды атқылағанда тоқтады. Түстен кейін RAF 164 ұшақпен алғашқы ірі жабдықтау миссиясын орындады. Көпірде Фрост тұрып қалды, бірақ жабдықтау мен күштер келмегендіктен, жағдай қиын бола бастады. Немістер британдықтар тұрған үйлерді жүйелі түрде талқандап, танктер, артиллерия және минометтерді қолданды. Люфтваффе британдықтар тұрған үйлерге шабуыл жасай алды.
4-күн: 20 қыркүйек, сәрсенбі
Осы уақытқа дейін 1-ші әуе шабуыл дивизиясы Фрост көпіріне жетуге тым әлсіз болды. Тоғыз жаяу әскер батальонының сегізін ауыр түрде қырқып жіберді немесе шашыратып жіберді және тек 1-ші батальон, Шекара полкі ғана бөлім ретінде сақталды. Уркхарт 2-ші парашют батальонын өз күшімен қорғануға тастау туралы қиын шешім қабылдады. Остербектің айналасында қорғаныс периметрін құрып, Дриел паромдық өткелін бақылау арқылы Уркхарт XXX корпусы оларға жетіп, Рейн өзенінен жаңа көпір басын құруға дейін тұруға үміттенді. Бұл сектор кейіннен Лонсдейл күштері деп аталды және оңтүстік-шығыс периметріндегі негізгі қорғаныс шебі болып қала берді. Шекара полкі қаланың батыс жағының көп бөлігін ұстады, ал шашыраңқы бөлімдер солтүстікке қарайғы бос орындарды толтырды. Көбірек бөлімдер жаңа қорғаныс аймағына қайтып келгенде, олар Оңтүстік база ретінде Ндеррайнды пайдалана отырып, бас бармақ пішіндес периметрді құру үшін қайта ұйымдастырылды. Вольфхезедегі аралас бөлімдер таңертең кері шегіне бастады, бірақ бірнешеуі қоршалып, тұтқынға алынды, соның ішінде 130 адамнан тұратын бір топ. Хакетт басқарған 156-шы парашют батальонының 150 адамы қамауға алынып, Остербектің периметрінен батысқа қарайғы ойыста жасырынды. Әскерлер түстен кейін ойыстан шығып, шамамен 90-ы Шекара полкінің позицияларына жетті. Түстен кейінгі жабдық жеткізілімі алдыңғы күнгіден жақсы болған жоқ. Британияға Гартенштейн қонақ үйіне жақын жаңа түсіру аймағын ұйымдастыру туралы хабарлама жеткенімен, кейбір ұшақтар LZ 'Z' аймағына ұшып, жабдықтары неміс қолына түсті. Остербекте немістер британдық маркерлік панельдер мен жарықшамдарды пайдаланып, ұшақтарды өздерінің позицияларына тартты және ұшақтар түсіру аймақтарын ажырата алмады. 164 ұшақтың 10-ы Арнем маңында атып түсірілді және жабдықтардың тек 13 пайызы британдықтардың қолына жетті. Фрост соңында радиоарнасы арқылы Уркхартпен байланысқа шығып, күшеюдің күмәнді екені туралы қиын хабарды естіді. Одан кейін, шамамен сағат 13:30-да, Фрост минометтен аяғына жарақат алды және басқару майор Гаухқа берілді. Олар әлі де ұстап тұрған бірнеше ғимаратты табанды түрде қорғағанына қарамастан, түстен кейін британдықтардың жағдайы тұрақсыз болып бара жатты. Жарықтанған ғимараттардың көпшілігінде жарақат алғандарға көмек көрсетілген кезде, түстен кейін екі сағаттық уақытша бітім жасалды және жарақат алғандар (Фростты қоса) тұтқынға алынды. Түнде бірнеше бөлімдер сәл ұзағырақ тұруға тырысты және бірнеше топ Остербек периметріне қарай бұзылуға тырысты, бірақ олардың көпшілігі, майор Хибберт сияқты, тұтқынға алынды. Бейсенбі күні таңғы сағат 05:00-де көпірдегі барлық қарсылық тоқтады. Кейінгі жылдары Вальтер Харцер шайқастың соңғы сағаттарында оның әскерлері көпірден жіберілген радиохабарламаны ұстап алғанын мәлімдеді, ол: "Оқ-дәрі бітті. Құдай патшаны сақтасын" деген сөздермен аяқталды.
5-күн 21 қыркүйек, бейсенбі
Таңертеңнен бастап немістер Арнем көпірінің маңында жасырынған британдықтардың тірі қалғандарын және шашырап кеткендерін тазартты. Неміс бронетехникасы Нимгегенді кесіп өтіп, нығайту үшін көпірден қирандыларды тазартуға бірнеше сағат кетті. Ең маңыздысы, британдықтар көпірді 82-ші әуедесант дивизиясы мен гвардиялық бронетанс дивизиясы Ниджмеген көпірін басып алу үшін жеткілікті уақыт ұстады. Көпірдегі қарсылықты басып тастағаннан кейін, немістердің Остербектің бағытындағы күштері көбейді, бірақ бұл түстен кейін күрт өзгерді. Ауа райының нашарлауына байланысты, Станислав Сосабовскийдің 1-ші (Польша) парашют бригадасының парашютшілер батальондары ұшып шықты; 114 C-47 ұшағы көтерілді, бірақ әскер тасымалдау бас штабы ұшақтар ұзақ уақыт ауада болса қону тым қауіпті деп шешкен соң 41 ұшақ кері қайтарылды. Қалғандары жолға шықты, бірақ олар дұрыс байланыс кодтарын білмеді және хабарламаларды түсінбеді. Арнемнен шығу туралы жіберілген санаулы хабарламалардың бірі поляктарға "К" аймағының қауіпсіз емес екенін және Дриелдің шығысындағы полирге қону керектігін ескертті, онда Рейннің оңтүстік жағалауындағы Хевеадорп паромдық өтпесін қамтамасыз ету керек болды. Поляктар сағат 17:00-де атыс астында қонды және шығынға ұшырады, бірақ жақсы тәртіпте жиналды. Өзен жағалауына жеткенде, олар паромның жоқ екенін анықтады; паромшы оны немістерге пайдалануға рұқсат бермеу үшін батырып жіберген. Поляктардың келуі британдықтарға қысымды жеңілдетті, өйткені немістер Рейннің оңтүстігіне көбірек күш жіберуге мәжбүр болды. Жол көпірінің оңтүстік жағына немесе Нимгеген жолына шабуыл жасаудан қорқып, 34-ші СС ерікті гренадер дивизиясының батальоны, Ландсторм Недерланд, 47-ші автоматтық батальон және басқа да Kampfgruppen түні бойы өзеннен өтті. Остербекте қорғаныс позициялары біріктіріліп, екі аймаққа бөлінді. Хикс периметрдің батыс және солтүстік бөліктерін басқарды, ал Хакетт, біраз демалғаннан кейін, шығыс бөлігін басқарды. Периметр қорғаныс желісі емес, Остербектің орталығындағы үйлер мен окоптардағы қорғаныс ошақтарының жиынтығы болды, ал дивизия штабы орталықтағы Hartenstein қонақүйінде орналасқан. Периметрдің радиусы шамамен 5 шақырым болатын және оны 3600 шамасындағы әскерлер қорғады. Герман Геринг сержанттар мектебі Рейнге жақын батыс жағындағы шекаралық позицияларға шабуыл жасап, оларды Остербекке қарап тұрған тактикалық маңызды биіктіктен бас тартуға мәжбүр етті. Қоршауға алынған британдықтар үшін ең үлкен көмек – XXX корпусының RA 64-ші орташа артиллериялық полкімен байланыс орнату мүмкіндігі болды, ол периметрдің айналасындағы неміс позицияларын бомбалады. 64-ші орташа артиллериялық полкінің маңыздылығы соншалықты жоғары болды, кейін Уркхарт полкке әскери формаларындағы парашют белгісін тағуға рұқсат беру үшін (сәтті болмаған) лобби жасады. Поляктар оңтүстік жағалауда күтті, бірақ сағат 03:00-ге дейін ешқандай салдар байқалмады және олар қорғаныс позициясын алу үшін Дриелге кері шегінді. Остербекте қоршаудың айналасындағы қатысуы жалғасты. Қатаң оқ жауын мен снайперлер қаладағы қонақ үйлер мен үйлердегі медициналық пункттердегі жараланғандардың санын арттырды. Олар аз ғана жетістіктерге қол жеткізді, бірақ бұл шабуылдар түстен кейін бір уақытта жасалған шабуылдармен жалғасты, ол кезде немістер солтүстік және шығыс жақтарда белсенді қимылдар жасады. Солтүстікте олар Корольдің Шотландия шекарашыларын қысқа уақытқа кері шегіндіруге мәжбүр етті, бірақ содан кейін олар қарсы шабуыл жасап, өздерінің позицияларын қайта алды. Алайда, Уркхарт тактикалық маңызды емес ұшты ұстап тұрудың бекер екенін түсінді және солтүстіктегі бөлімшелерге кері шегінуге және қысқа желіде қорғануға бұйрық берді. Шығыс жағынан 10-шы парашют батальонының қалдықтары Арнемдегі негізгі жолдағы шағын позициясында жойылды, бірақ немістер ешқандай маңызды жерді басып ала алмады. Үркхарттың екі штаб офицері күні бойы Рейн өзенінде жүзіп жүріп, Сосабовскийдің штабымен байланысқа түсті. Поляктар өзеннен өтіп, Остербик периметріне кіру үшін солтүстік жағалауда алты резеңке қайықпен қамтамасыз ету керек болды. Сол түні жоспар іске асырылды, бірақ қайықты өткізуге арналған кабель жыртылды және шағын ескіргіштер жылдам ағып жатқан өзенді жүзуге жеткіліксіз болды. Тек 55 поляк жарықтанғанға дейін өтіп, олардың тек 35-і периметрге кірді. Хокер Тайфундары мен Republic P-47 Thunderbolts күні бойы неміс позицияларын шабуылдап, кейде шайқас алаңындағы Люфтваффемен дуэльге түсті. Келесі екі күн ішінде Еуропадағы одақтас әуежайларынан азық-түлікпен қамтамасыз етуге аздаған күш-жігер жұмсалды, бірақ нәтиже аз болды. Өзеннің оңтүстігінде поляктар тағы да өтуге дайындалды. Сол түні олар XXX корпусынан шабуылдық қайықтардың келуін күтті, бірақ олар түнгі жарықтан кейін ғана келді, және көптеген қайықтарда ескіргіштер болмады. Өту сағат 03:00-де басталды, 43-ші Уэссекс дивизиясының оттық қолдауымен. Қараңғылықтың қалған сағаттарында тек 153 адам өте алды – күтілген күштің төрттен бір бөлігінен де аз.
8-күн 24 қыркүйек жексенбі
Таңертең Хоррокс поляктардың Дриелдегі орналасқан жерлерін барып, майданды өз көзімен көрді. Сол күні немістер Нимвегенге жақын тар жабдықтау жолын кесіп тастағанда, Хоррокс жағдайдың бедеулігін түсінгендей болды және 1-ші әуе десант дивизиясын кері қайтару жоспарлары жасалды. Остербиктегі жағдай қиын болды; Хакетт таңертең жарақаттанды және шығыс бағынынан бас тартуға мәжбүр болды. RAF периметр маңында жақыннан қолдау көрсетуге тырысты, бірақ артиллериялық оқтар мен снайперлердің шабуылдары сағат сайын қазаларды арттырды. Көптеген медициналық пункттер майдан жебінде орналасқандықтан, бұрын басып алынған үйлерде жарақат алғандар артқа емес, алға эвакуацияланды. Эвакуация болмағандықтан, жарақаттанғандар көбінесе қайта жарақаттанатын, ал кейбір пункттер британдықтар мен немістер арасында бірнеше рет иесіз қалды, өйткені периметр үшін шайқас жүрді. Сосабовский өзінің батальондарының біреуін бергеніне ашуланды және жоспарды қауіпті деп ойлады, бірақ оның пікірі ескерілмеді. Білікті экипажсыз шағын қайықтар, күшті ағыс және солтүстік жағалаудағы дұрыс емес қону орны салдарынан, кемеге мінген 315 адамның тек азы ғана екінші жақтағы британдық қатарларына жетті. ДУКВ-тер мен көптеген қайықтар өзен бойымен төменге қарай қонды, кем дегенде 200 адам тұтқынға алынды.
9-күн: 25 қыркүйек, дүйсенбі
Түнде кері шегіну жоспарының көшірмесі өзен арқылы Уркхартқа жіберілді. Мазмұны көңіл көншітпесе де, Уркхарт басқа амалдың жоқтығын білді. Ол сағат 08:00-де Томасқа хабарласып, жоспар сол түні орындалса, келісімін берді. Әуе десант әскерлері тағы бір күнге өз шеңберінде қалуға тиіс болды. Күні бойы медициналық пункттерден көптеген адамдар эвакуацияланды, бірақ ресми бітім болған жоқ, және кейде бұл оқ астында жасалды. Сағат 10:00-де немістер оңтүстік-шығыс жағынан, жаңадан келген «Тигр» танктарының қолдауымен, шеңберге ең сәтті шабуылдарын жасады. Бұл шабуыл қорғаушылардың алдыңғы қатарларын бұзып, дивизияның көп бөлігін өзеннен оқшаулау қаупін тудырды. Қорғаушылардың қарқынды қарсы шабуылдары мен өзеннің оңтүстігінен жасалған артиллериялық оқ жауыны немістерді кері шегіндірді. Уркхарт кері шегіну жоспарын Бірінші дүниежүзілік соғыста Галлиполиден эвакуациялау кезінде қолданылған үлгі бойынша жасады. Солтүстіктегі бөлімдер бірінші болып шегінетін болды, оңтүстікке қарай жылжып, содан кейін олардың артынан еріп келер еді. Глайдершілер өзенге дейінгі жолдарды ұйымдастыратын, ал операцияны XXX корпусының қарқынды артиллериялық бомбалауымен қамтамасыз ететін еді. Өзеннің оңтүстігінде эвакуацияны 43-ші (Уэссекс) дивизиясының және Корольдік Канада инженерлерінің әскерлері ұйымдастырды. Операцияның құпиялығын сақтау үшін жоспар түстен кейін ғана жарияланды, ал кейбір әскерлер (көбінесе жараланғандар) түн бойы қорғау үшін қалатын болды. Кейбір әскерлер кері шегінетін бұрын шашыратын мүмкіндікті пайдаланып, көтеріңкі көңіл күйге келді. Сағат 21:00-ге қарай қатты жаңбыр жауды, бұл кері шегінуді жасыруға көмектесті. Бомбалау басталды және бөлімдер өзенге қарай шегіне бастады. Инженерлердің қайықтарының жартысы батысқа тым алыс кеткен (43-ші (Уэссекс) дивизиясы Дорсеттердің түнгі өткізу пункттері британдықтардың қолында деп жаңылысқан), бұл эвакуацияны баяулатты. Немістер кері шегінуді жабдықтау әрекеті деп ойлап, оққа тұтты. Сағат 05:00-де операция тоқтатылды, себебі таңның жарығы немістерге қайықтарды дәлірек оқтап алуға мүмкіндік берер еді. Барлығы 2163 әуе десантшысы, 160 поляк, 75 дорсет және басқа да бірнеше ондаған әскер эвакуацияланды, бірақ операция тоқтатылған кезде солтүстік жағалауда 300-ге жуық адам қалды, ал эвакуация кезінде түнде 95 адам қаза тапты. 26 қыркүйек күні таңертең немістер шабуылдарын күшейтіп, өзен арқылы көпірге жол бермей қойды. Олар британдықтардың кеткенін шамамен түскі уақытта ғана түсінді. Кейбір британдық және поляк десантшылары немістердің қолына түспей, голландтық астыртын ұйымдарының көмегімен жасырынып қалды. Олар шамамен бір ай бойы қалалар мен ауылдардағы үйлерде немесе орманды жерлердегі қалыңдықтарда жасырынып, 1944 жылдың 22 қазанында «Пегас» операциясы кезінде құтқарылды.
Салдары
Достасқандар Рейннің оңтүстік жағалауынан шегінді, ал майдан Рейн мен Ваал өзендері арасындағы "аралда" қалды. Неміс әскері қазан айында Нимгеген тұғыры шайқасында қарсы шабуыл жасады және қайтарылды; аймақтағы майдан сызығы қысқа дейін тұрақты болды. Маас және Ваал өзендеріндегі көпірлер Рейндегі немістерге қарсы операциялар мен Германияға бағытталған Veritable операциясы үшін маңызды база болды. Көп ұзамай британдықтар Арнемдегі сәтсіздік үшін Сосабовский мен поляк бригадасын кінәлі деп таныды, мүмкін өздерінің кемшіліктерін жасыру үшін. 17 қазанда Монтгомери Алан Брукке – Императорлық Бас штабтың бастығына – поляк күштерінің Арнемде "өте нашар күрескенін" сезінгенін және оларды өзінің басқаруына алғысы келмейтінін хабарлады. Дэвид Беннетт Монтгомеридің өзінің пікірлерін қолдайтын жалған ақпарат алғанын айтты. Ол Сосабовскийді қиын, бейімделмейтін, дауласуға бейім және "өзі мен бригадасы үшін барлығы жасалмаса, операцияға толыққанды қатыспайтынын" айыптады. Браунинг Сосабовскийді ауыстыруды ұсынды – подполковник Яхник немесе майор Тоннды ұсынды – және желтоқсанда Польша үкіметі эмиграцияда оны британдық қысыммен босатылғанын мәлімдеді. Карло Д'Эсте "Сосабовский, тәжірибелі және өте қабілетті офицер, Браунингтің өзінің қабілетсіздігіне ұялғандықтан қызметтен алынды. Егер Сосабовскийдің кеңесіне құлақ салғанда, тіпті соңғы сәтте де жеңіске жетуге болар еді" деп жазды. Сосабовскиймен жұмыс істеу қиын болғанымен, оны кінәлі деп тану көптеген тарихшылардың пікірінше, ұятты оқиға. Арнемнің қаупі туралы жоғары лауазымды тұлғаларын ескерткен Брайан Уркхарт Сосабовский мен бригаданы сынға алуды "гротескті" деп сипаттап, оның босатылуын "ұятты әрекет" деп атады. Арнем немістер үшін жеңіс болды (оңтүстіктегі шығындарына қарамастан) және Екінші армия үшін жеңіліс. Көптеген әскери сарапшылар мен тарихшылар Арнемді қорғауға қол жеткізе алмағанының кінәсі әуедегі күштерде (олар жоспарланғаннан әлдеқайда ұзақ уақыт бойы тұрып берді) емес, операцияның өзінде деп санайды. Джон Фрост "ең үлкен қателік – Нимгеген көпірін басып алуға басымдық берілмегені" екенін атап өтті және Браунингтің 82-ші әуедегі десант дивизиясының қолбасшысы, бригадалық генерал Джеймс М. Гавинге Нимгеген көпірінен бұрын Гросбик биіктігін қамтамасыз етуді бұйырғанын түсінбеді. Мартин Миддлбрук өзінің талдауында "Браунингтің 82-ші АҚШ әуедегі десант дивизиясына Ниймегендегі көпірді басып алуда үлкен басымдық беруден бас тартуы" әуе жоспарының маңыздылығынан сәл ғана кем болды деп сенді. Арнемдегі неміс перспективасын бағалау кезінде Роберт Кершоу "Ниймегендегі Ваалдағы шайқас шешуші оқиға болды" деген қорытындыға келді және британдықтар Остербек периметріне шегінгеннен кейін Арнем қарапайым шектеу мәселесіне айналды. Содан кейін бұл "Ваалдағы дағдарыстың жанындағы оқиға" болды. Әуе жоспары Арнемдегі оқиғалардың үлкен кемшілігі болды. Миддлбрук түнгі түсіруді, бірінші күні екі лифтті немесе Арнем көпіріне шабуыл жасауды қарастырудан бас тарту "негізгі қателіктер" болды және көпірге жақын жерге түсіруден бас тарту әуедегі күштің ең құнды қасиетін – күтпегендікті жоғалтты деп есептейді. Фрост түсіру аймақтарынан көпірге дейінгі қашықтық пен жаяу жүрудің ұзақтығы "көрінетін кедергі" болды және "әуе күштері күніне бір реттен артық ұшуға дайын еместігін" қатты сынға алды, бұл табысқа жетудің басты факторының бірі болды. Достасқандардың Төменгі Рейн өзенінен көпірді басып алуға шамасы келмеуі Маркет-Гарден операциясының сәтсіздігіне әкелді. Барлық басқа мақсаттарға қол жеткізілгенмен, Рейн өзенінің Арнемдегі көпірін қамтамасыз ете алмау операцияның түпкі мақсатына қол жеткізе алмағанын білдірді. Честер Уилмот бұл пікірмен келісіп, бұл көрініс немістерді Маас өзенінің оңтүстігіндегі аймақтан қуып шығару және Антверпенге қарсы шабуыл жасау қаупін жою мақсатында үлкен тактикалық құндылыққа ие болды деп мәлімдеді. Кершоу батыс қабырғаның солтүстік фланкі бұрылмағанын және 15-армия қашып құтыла алғанын жазды. Джон Уоррен одақтастардың ешбір жерге жете алмайтын шығыршықты бақылайтынын жазды. Джон Уэдди Маркет-Гарденнің стратегиялық және тактикалық пікірталасы ешқашан шешілмейді деп жазды. Арнем "басты жоспардағы қолайлы жергілікті жағдайды қамтамасыз ету үшін жасалған жоспардың тактикалық өзгеруі" ретінде сипатталды, бірақ нәтиже "дұшманды қысқа дейін жеңіске жететін үмітті жойды. Бірінші және үшінші АҚШ армиялары бұрыннан тоқтатылған, біріншісі Ахенде және Ардендерде, екіншісі Мецте және Нансидің оңтүстігінде. Зигфрид желісін айналып өтуге сәтсіздік Монтгомеридің қорқатынған жалпы шабуылдағы үзіліске әкелді" және генерал Дуайт Д. Эйзенхауэрдің "12 қыркүйекте Ле-Аврды, 18 қыркүйекте Бресті және 30 қыркүйекте Кале қалаларын ұзақ басып алғанға қарамастан, Антверпенге бұрылуына себеп болды, бұл порттардың ең жақын, ең үлкен және ең жақсы сақталған порты болды, жабдықтау қиындықтарының қажетті шешімі".
Оқпанның зардап шегуі
Неміс қазасының саны одақтастардың санына қарағанда толық емес, және ресми деректер ешқашан жарияланбаған. 27 қыркүйекте II СС танк корпусы жіберген хабарламада Арнем мен Остербек маңында 3300 адам қаза тапқан (1300 өлтірілген және 2000 жараланған) делінген. Роберт Кершоу толық емес мәліметтерді бағалау нәтижесінде кем дегенде 2500 қаза болғанын анықтады. «Арнем шайқасы 17–26 қыркүйек 1944 ж.» құрмет кітабында, Остербек Әуе десант мұражайының достары қоғамының мүшесі Дж. А. Хей Арнем аймағынан 1725 неміс әскерінің қаза тапқанын көрсеткен. Бұл көрсеткіштердің барлығы Модельдің бүкіл «Market Garden» операциясы бойынша (Айндховен мен Нимвегенді қоса алғанда) 3300 қаза болғаны туралы консервативті бағалауынан әлдеқайда жоғары. Тұрғындарға рұқсатсыз үйлеріне оралуға тыйым салынды, көбісі соғыс аяқталғанға дейін қайтып келмеді. Немістер Арнем мен Нимвеген арасындағы жазықта одақтас күштерімен күресін жалғастырды. 7 қазанда Арнем көпірі 344-ші бомбалау тобының «Мартин B-26 Мародер» бомбалаушыларымен бомбаланып қиратылды. «Берлин операциясынан» кейін бірнеше күн өткен соң британдықтар Англияға жеңіспен оралды. Нидерланды азат етілгеннен кейін 2-ші армияның қабірді тіркеу бөлімдері британдық қаза тапқандарды анықтау жұмысын бастады. Олар Остербекке солтүстік жағынан орналасқан, Ұлттар Достастығы Соғыс қабірлері комиссиясына тұрақты түрде берілген жерге жерленді. Қазір Әуе десант зираты деп аталатын жерде 1800-ге жуық қабір бар, олардың шамамен ¾-і 1944 жылғы шайқаста қаза тапқандарға арналған. 2003 жылға қарай 138 адам әлі де табылмай қалды, ал адам сүйектері, жабдықтар мен қару-жарақтар қала маңындағы егістік жерлерден табыла берді. Германияда бұл шайқас үлкен жеңіс ретінде қарастырылды, ал сегіз адам Темір крестің рыцарь айқасына ие болды. Неміс қаза тапқандары жиналып, Арнемге жақын орналасқан СС батырлар зиратына жерленді, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін олар Исселстейнге қайта жерленді. Арнемдегі қираған көпірдің орнына уақытша Бейли көпірлері орнатылып, кейіннен түпнұсқасымен бірдей стильде қайта салынды. 1977 жылдың 17 желтоқсанында ол Джон Фрост көпірі деп аталды. 2006 жылдың 31 мамырында Нидерланд королевасы Беатрикс шайқаста шайқасқан поляк күштеріне екі құрметті белгі тағайындады. Польшаның 1-ші тәуелсіз әуе десант бригадасы батылдығы үшін Голландияның Әскери Вильям орденімен марапатталды, ал Станислав Сосабовский өлімінен кейін қола арыстанмен марапатталды. Сол жылдың ақпанында генерал Сосабовский мен бригадаға ескерткіш орнату үшін қаражат жинауға шақыру жасалды. Ескерткіш 2006 жылдың қыркүйек айында 1944 жылғы әділетсіздікті жою мақсатымен өткізілген салтанатты шарада ашылды. Уркхарт штабы ретінде пайдаланған Хартенштейн қонақ үйі қазір Әуе десант мұражайына айналды. Арнем мен Остербекке тағы бірнеше ескерткіштер салынды, сондай-ақ осы аймақта жыл сайын әскери шеру өткізіледі. Мұражай жанындағы ескерткіште: Гелдерланд халқына; 50 жыл бұрын британдық және поляк әуе десанттық әскерлері Германияға жол ашу және соғысты ертерек аяқтау үшін осы жерде үлкен қарсылыққа қарсы күресті. Бірақ, біз сіздерді өлім мен қиратуға себепкер болдық, және сіздер бізге ешқандай кінә тақпадыңыз. Бұл тас сіздердің үлкен батылдығыңызға деген құрметімізді білдіреді, әсіресе жаралыларға көмектескен әйелдерді еске аламыз. Содан кейін қыс бойы сіздердің отбасыларыңыз одақтас әскерлері мен ұшқыштарды жасырып, өміріне қауіп-қатер тудырды, ал қарсылық қозғалысының мүшелері көптеген адамдарды қауіпсіз жерге жеткізді.
To the People of Gelderland; 50 years ago British and Polish Airborne soldiers fought here against overwhelming odds to open the way into Germany and bring the war to an early end. Instead we brought death and destruction for which you have never blamed us. This stone marks our admiration for your great courage remembering especially the women who tended our wounded. In the long winter that followed your families risked death by hiding Allied soldiers and Airmen while members of the resistance led many to safety.
Танымал мәдениетте
Соғыстың барысы британдық баспасөзде кеңінен жарияланды, бұл екі BBC тілшісінің (Стэнли Макстед пен Гай Байам) және үш журналистің (Daily Express газетінен Алан Вуд пен Reuters агенттігінен Джек Смит) британдық күштермен бірге болғандарының арқасында мүмкін болды. Журналистердің хабарлары көбінесе күнделікті жіберіліп тұрды – қызығы, дивизиялық байланыс қызметі (Divisional Signals) Лондонмен байланыса алмай жатқан кезде олар байланыс орнатып үлкерді. Сол жылы «Theirs is the Glory» атты соғыс фильмінің түсірілімі басталды, онда түпнұсқа кадрлар да қолданылды және көптеген сахналарда 120 Арнхем ардагері каскадер ретінде тартылды. Ричард Аттенбороудың 1977 жылы осы кітап бойынша түсірген фильмінде де осылай болды. Фрост, Уркхарт және Арнхем ардагері Джон Уэдди әскери кеңесшілер ретінде шақырылды. Ағылшын жазушысы Ричард Адамс, Корольдік армияның әскери қызметінің 250-ші (әуе десантты) жеңіл ротасындағы офицер, 1972 жылы жарық көрген «Watership Down» романындағы (1978 жылы анимациялық фильмге бейімделген) антропоморфты қояндардың күресін Арнхем шайқасындағы 1-ші әуе десантты дивизиясының 250-ші ротасы офицерлерінің бастан кешкен оқиғаларына негіздеген.