Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Зеландияға тән құс
the bird native to New Zealand
Құс түрлері
Species of bird
Көк қаз немесе вио (Hymenolaimus malacorhynchos) – қаз, аққу және үйректер тұқымдасының (Anatidae) Жаңа Зеландияға ғана тән құсы. Ол Hymenolaimus туысының жалғыз өкілі. Оның нақты таксономиялық статусы әлі шешілмеген, бірақ ол анатини тайпасына, яғни суға түсетін үйректерге ең жақын туыс екенін көрсетеді. Вио Жаңа Зеландияның 10 долларлық банкнотасының артқы бетінде бейнеленген.
The blue duck or whio (Hymenolaimus malacorhynchos) is a member of the duck, goose and swan family Anatidae endemic to New Zealand. It is the only member of the genus Hymenolaimus. Its exact taxonomic status is still unresolved, but it appears to be most closely related to the tribe Anatini, the dabbling ducks. The whio is depicted on the reverse side of the New Zealand $10 banknote.
Таксономия
Капитан Джеймс Кук Оңтүстік Тынық мұхитына екінші сапарында Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралындағы Даски-Саундта көк үйрек көрді. 1777 жылы Кук пен натуралист Георг Форстер сапар туралы жеке есептерінде көк үйрек туралы айтқан. 1785 жылы ағылшын орнитологы Джон Лэтам өзінің «Құстардың жалпы сипаттамасы» атты еңбегінде бір мысалын сипаттады. Лэтам «жұмсақ мүсікті үйрек» деген ағылшынша атауды қолданды. 1789 жылы неміс натуралисі Иоганн Фридрих Гмелин Карл Линнейдің «Жаратылыстың жүйесі» атты еңбегін қайта қарастырып, кеңейткенде, көк үйректі де кіргізіп, оны анас тұқымдасына жататын барлық басқа үйректермен бірге орналастырды. Ол Anas malacorhynchos деген екі атауды ойлап тапты және бұрынғы еңбектерге сілтеме жасады. Көк үйрек қазірде 1843 жылы Джордж Роберт Грейдің осы түр үшін арнайы енгізген Hymenolaimus тұқымдасына жататын жалғыз түр. Тұқым атауы ежелгі грек тіліндегі humēn, humenos – «тері» немесе «қабықша» және laimos – «жұтқыншақ» деген сөздерінен құралған. Malacorhynchos деген түрлік атау да ежелгі грек тілінен алынған, malakos – «жұмсақ» және rhunkhos – «мүсік» деген сөздерінің біріктірілісі. Бұл түрдің жақын туыстары жоқ. Оның басқа су құстарымен таксономиялық байланысы әлі анықталған жоқ; ДНК-талдау оны Оңтүстік Американың суға батып жейтін үйректерге (Anatini) жақын деп көрсеткен, бірақ жақын туысы жоқ. 2013 жылға дейін ол incertae sedis ретінде тізімделген, бірақ Anatinae ішінде және Anatini-ге жақын деп есептелген. Бұрын оның шелдак тайпасына жататыны ойлаған. Жаңа Зеландия ағылшын тілінде оның маори тіліндегі атауы Whio, /'//f//i//ɔ:/ FEEoh деп айтылады, бұл еркектердің дауысының дыбырлық бейнесі. Тағы бір атауы – Тау үйрегі немесе Көк тау үйрегі. Дегенмен, 2022 жылы Халықаралық орнитологиялық конгресс генетикалық айырмашылықтар мен қауырсынның кейбір ерекшеліктеріне байланысты оларды ерекше түрлер деп сараптап, популяцияларды бөліп қарастырды. Қауырсыны қара сұр түсті, басы жасыл реңді, кеудесі кәстеңе түсті. Сыртқы қауырсындары ақ ұштармен, ал ішкі қауырсындары қара жиектермен аяқталған. Екі жыныстың да қауырсыны көбінесе бірдей, бірақ аналықтың кеудесінде кәстеңе түс аз. Жұмсақ, ет тәрізді қанаттары мүсігінің бүйірінен төңкерілген. Мүсігі жұмыртқадан шыққанда жасыл түсті болады, ал соңғы түсі сегіз сағаттан кейін қалыптасады.
Captain James Cook saw the blue duck in Dusky Sound, South Island, New Zealand, on his second voyage to the south Pacific. In 1777 both Cook and the naturalist Georg Forster mentioned the blue duck in their separate accounts of the voyage. A specimen was described in 1785 by the English ornithologist John Latham in his A General Synopsis of Birds. Latham used the English name, the "soft billed duck". When in 1789 the German naturalist Johann Friedrich Gmelin revised and expanded Carl Linnaeus's Systema Naturae he included the blue duck and placed it with all the other ducks in the genus Anas. He coined the binomial name Anas malacorhynchos and cited the earlier works. The blue duck is now the only species placed in the genus Hymenolaimus that was introduced specifically for the species by George Robert Gray in 1843. The genus name combines the Ancient Greek humēn, humenos meaning "skin" or "membrane" with laimos meaning "throat". The specific epithet malacorhynchos is also from Ancient Greek and combines malakos meaning "soft" with rhunkhos meaning "bill". The species has no close relatives. Its taxonomic relationships with other waterfowl species remains uncertain; DNA analysis has placed it as a sister to the South American dabbling ducks (Anatini), but with no close relative. As of 2013, it was commonly listed as incertae sedis but likely within the Anatinae and allied to the Anatini. It was formerly thought to be related to the shelduck tribe. It is commonly known in New Zealand English by its Māori name Whio, pronounced /'//f//i//ɔ:/ FEEoh, which is an onomatopoeic rendition of the males' call. Other names may be known by are Mountain Duck or Blue Mountain Duck. However, the populations were defined as distinct subspecies by the International Ornithological Congress in 2022, based on strong genetic divergence and some plumage differences. The plumage is a dark slate grey with a greenish sheen on the head, a chestnut flecked breast. The outer are tipped with white and the inner ones have black margins. The plumage of the two sexes are mostly the same, although the female has slightly less chestnut in the chest. The pinkish white bill has fleshy flaps of skin hanging from the sides of its tip. The beak is green at hatching and develops its final colour eight hours later .
Ән
Еркек құстың дауысы жоғары пернелі сырыл.
The male's call is a high pitched whistle.
Мінез-құлық
Бұл түр Жаңа Зеландияда туған және тұрақты көбейетін түр, қуыс ағаштарда, кішкентай үңгірлерде және басқа да қорғалған жерлерде ұялайды. Бұл сирек кездесетін үйрек, жылдам ағысы бар тау өзендерінде аумақтарды қорғайды. Ол күшті ағыстарда да жақсы жүзе алады, бірақ ұшуға құштар емес. Оны табу қиын, бірақ табылғанда ерекше сезіктенбейді.
This species is an endemic resident breeder in New Zealand, nesting in hollow logs, small caves and other sheltered spots. It is a rare duck, holding territories on fast flowing mountain rivers. It is a powerful swimmer even in strong currents, but is reluctant to fly. It is difficult to find, but not particularly wary when located.
Диета
Көк қаз негізгі қорегін судағы омыртқасыздардың личинкаларынан алады. Солтүстік аралдың орталық бөлігіндегі Мангуиатеао өзеніндегі көк қаздарды зерттеу барысында ең көп кездесетін жемдер – Chironomidae (күлте) және қабықшалы кади личинкалары екені анықталды. Бірақ қабықшалы кади личинкалары аз таңдалады және олардың көп болуына байланысты ғана желінеді. Hydrobiosidae (еркін тіршілік ететін кади) және Aphrophila neozelandica (кран шыбыны) личинкалары да жиі желінеді. Сондай-ақ, майша, Aoteapysche (тор тоқушы кади) және тасшаяқ личинкалары да олардың қорегіне кіреді. Көк қаз кейде жидектер мен бұталардың жемістерін де жейді.
The blue duck feeds almost entirely on aquatic invertebrate larvae. A study of blue ducks on the Manganuiateao River in the central North Island found the most common prey items were Chironomidae (midge) and cased caddisfly larvae, although cased caddisfly were less preferred and were only consumed so much because of their abundance. Hydrobiosidae (free living caddisfly) and Aphrophila neozelandica (crane fly) larvae were also frequently eaten. Other prey included mayfly, Aoteapysche (net building caddis) and stonefly larvae. The blue duck on occasion take berries and the fruits of shrubs.
Тұтқындық
Солтүстік аралдың тұтқындағы уиолары Жаңа Зеландияның екі негізгі аралында ұсталады және көбейтіледі, бірақ олардың балалары өз аралдарына қайтарылады. Оңтүстік аралдың уиолары тек Оңтүстік аралда ғана тұтқында ұсталады және көбейтіледі. Барлық тұтқындағы құстар ұлттық қалпына келтіру жоспарының бөлігі ретінде бекітілген және рұқсат етілген зоологиялық және жабайы табиғат объектілерінде сақталады. Осы он жылдық жоспардың (2009–2019) құрамында WHIONE бағдарламасы бар, ол арнайы жаттықтырылған мұрынды иттердің көмегімен ұяларды іздейді. Жұмыртқалар алынып, балапандар тұтқында шайқалып, өсіріледі. Кейін олар үйлесімді босатуға дайындалады. Көк қаздар 1970 жылдары Жаңа Зеландияның жабайы табиғат қызметімен бірге Ұлыбританиядағы Халықаралық су құстары қауымдастығына Жаңа Зеландияның қалақ қаздары, қара қаздары және қоңыр қаздарымен бірге ұсынылды. Бұл түр 2012 жылға дейін Ұлыбританияда сақталды, бірақ кейін жойылды; осы қаздардың көмегімен Жаңа Зеландиядан тыс тұтқындықтағы жалғыз көбейту популяциясын құруға жасалған әрекеттер, соңғы екі аталық қаздың оларға тағайындалған аналықпен емес, бір-бірімен қарым-қатынас құрған кезде сәтсіз аяқталды. Олар басқа елдерге экспортталғаны және сақталғаны туралы мәліметтер жоқ.
Captive North Island whio are held and bred on both main islands of New Zealand, but the progeny are returned to their respective island. South Island whio are held and bred in captivity on the South Island only. All captives are kept by approved and permitted zoological and wildlife facilities as part of the national recovery plan. As part of this current ten year plan (2009–2019) is the WHIONE programme which works with specially trained nose dogs to locate nests. The eggs are removed, and the ducklings hatched and raised in captivity. Later they are conditioned for coordinated release. Blue ducks were presented to the International Waterfowl Association in the UK in the 1970s along with New Zealand shovelers, New Zealand scaup, and brown teal by The Wildlife Service of New Zealand. The species was maintained in the UK until at least 2012 before dying out; efforts to create the only captive breeding population outside of New Zealand with these ducks ultimately failed when the last two male ducks formed a same sex relationship with each other instead of with the female that was assigned to them. They have not been known to be exported and maintained anywhere else internationally.
Мәртебе
Көк қаз IUCN бойынша өте фрагменттелген және қысқарып бара жатқан популяциясының салдарынан Қауіпті түрлер тізіміне енгізілген, ал Жаңа Зеландияның қауіп-қатерлер жіктелу жүйесінде Ұлттық деңгейде Қауіпті деп саналады. 2010 жылғы санақ бойынша жалпы саны 2500–3000 жеке тұлға, максимум 1200 жұп құрайды. 2009 жылы Жаңа Зеландияның Табиғатты қорғау департаменті сегіз нысанда жыртқыштарды бақылау арқылы түрді қорғау және олардың бұрынғы ареалында популяцияны қайта орнату мақсатында он жылдық қалпына келтіру бағдарламасын бастады. Көк қаздың аналықтары ұя салғанда, әсіресе құмырсқаларға осал келеді, ал кейбір популяцияларда еркектердің үлесі 70 пайызға жеткен. Бір зерттеу аймағында жұмыртқалар құмырсқалардың шабуылына шалдығып, орташа есеппен тоғыз күннен кейін жойылды, ал бір ғана жұмыртқадан шабалдар шығып, олар келесі күні өлтірілді. 2011 жылы Жаңа Зеландияның Табиғатты қорғау департаменті мен Genesis Energy бірлесіп Whio Forever жобасын іске қосты, бұл көк қазға арналған бес жылдық басқару бағдарламасы. Ол Жаңа Зеландия бойынша толыққанды жұмыс істейтін көк қаз өсіру орындарының санын екі есеге арттырып, зиянкестермен күресті күшейтетін ұлттық қалпына келтіру жоспарын іске асыруға мүмкіндік береді.
The blue duck is classified as Endangered by the IUCN due to its highly fragmented and shrinking population, and it is listed as Nationally Endangered in the New Zealand Threat Classification System. A 2010 census estimated a total population size of 2,500–3,000 individuals, with a maximum of 1,200 pairs. In 2009 the New Zealand Department of Conservation started a ten year recovery programme to protect the species at eight sites using predator control and then re establish populations throughout their entire former range. Female whio are especially vulnerable to stoats while nesting, and some populations are now 70 percent male. In one study area, clutches of eggs lasted an average of nine days before being destroyed by stoats, and the one brood that hatched was killed the next day. In 2011 the New Zealand Department of Conservation and Genesis Energy started the Whio Forever Project, a five year management programme for whio. It will enable the implementation of a national recovery plan that will double the number of fully operational secure blue duck breeding sites throughout New Zealand, and boost pest control efforts.