Кіріспе
Шапаррал (/ʃæpəˈræl/, /tʃæp/ SHAPəRAL, CHAP) — негізінен Калифорнияда, Орегонның оңтүстігінде және Мексикадағы Баха-Калифорния түбегінің солтүстік бөлігінде кездесетін бұталы өсімдіктер қауымдастығы. Оның қалыптасуына Жерорта теңізі климаты (жұмсақ, ылғалды қыстар мен ыстық, құрғақ жаздар) және сирек, бірақ жоғары қарқынды тақырыптық өрттер әсер етеді. Көптеген шапаррал бұталарында қатты склерофиллалы мәңгі жасыл жапырақтар болады, бұл оларды құрғақшылыққа төзімді, жұмсақ жапырақты, жағалау сальвиясының бұталы қауымдастығынан ажыратады, ол көбінесе құрғақ, оңтүстікке қарайтын беткейлерде кездеседі. Орталық Аризонада, Батыс Техаста және Орталық Мексика тау тізбектерінің шығыс жағында тағы үш туыс шапаррал бұталы жүйелері кездеседі, оларда Жерорта теңізі климатына қарама-қарсы жазғы жаңбырлар жауады. Шапаррал Калифорнияның жабайы өсімдіктерінің 9%-ын құрайды және оның өсімдік түрлерінің 20%-ын қамтиды.
the plant community
Chaparral (,/ʃ//æ//p//ə/'/r//æ//l//, /,/tʃ//æ//p// / SHAPəRAL, CHAP ) is a shrubland plant community found primarily in California, in southern Oregon and in the northern portion of the Baja California Peninsula in Mexico. It is shaped by a Mediterranean climate (mild wet winters and hot dry summers) and infrequent, high intensity crown fires. Many chaparral shrubs have hard sclerophyllous evergreen leaves, as contrasted with the associated soft leaved, drought deciduous, scrub community of coastal sage scrub, found often on drier, southern facing slopes. Three other closely related chaparral shrubland systems occur in central Arizona, western Texas, and along the eastern side of central Mexico's mountain chains, all having summer rains in contrast to the Mediterranean climate of other chaparral formations. Chaparral comprises 9% of California's wildland vegetation and contains 20% of its plant species.
Этимология
Атауы испан тілінен келген, "емен бұтасының орны" дегенді білдіреді.
Кіріспе
Табиғи күйінде шапарраль сирек болатын өрттермен сипатталады, ал табиғи өрт қайталану аралықтары 30 жылдан 150 жылға дейін ауысады. Ересекті шапарраль (соңғы өрттен бері кемінде 60 жыл өткен) қалың, өткісіз бұталармен сипатталады (ашық шөл шапарралынан басқа). Бұл өсімдіктер жаздың соңы мен күз айларында, ауа райы әдетте ыстық және құрғақ болатын кезде, өте тез тұтанады. Олар қалың, былғары және көбінесе кішкентай жапырақтары бар ағаш тәрізді бұталар ретінде өседі, жыл бойы жасыл жапырақтарын сақтайды (мәңгі жасыл) және әдетте құрғақшылыққа төзімді (бірақ кейбір ерекшеліктер бар). Өрттен кейінгі алғашқы жаңбырдан кейін пейзаж гүлдейтін шөптесін өсімдіктермен толады, олар "өртті ұшқыштар" деп аталады және жазғы құрғақшылықпен бірге қурап қалады. Осы сияқты өсімдіктер қауымдастықтары әлемнің басқа төрт Жерорта теңізі климаты аймақтарында да кездеседі, оның ішінде Жерорта теңізі бассейнінде (онда ол маки бұталықтары деп аталады), Чилидің орталық бөлігінде (онда ол Чили маторралы деп аталады), Оңтүстік Африканың Кейп аймағында (онда fynbos деп аталады) және Батыс және Оңтүстік Австралияда (квонган ретінде). Калифорния Ғылым академиясы мәліметінше, Жерорта теңізінің бұталы аймақтарында әлемдегі өсімдіктердің 20 пайызынан астамы қамтылған. "Шапарраль" сөзі испан тілінен алынған, ол "күркіш еменнің орны" дегенді білдіреді, бұл сөз баск тілінен келген "txapar" сөзінен шыққан, оның да мағынасы осылай. Conservation International және басқа да табиғатты қорғау ұйымдары шапарральды биологиялық әртүрліліктің ыстық нүктесі – көптеген түрлерге ие биологиялық қауымдастық және адамның әрекетінен қорқауға тап болған аймақ деп санайды.
Калифорнияның цисмонталық және трансмонталық шапарральдық бөлімшелері
Тағы бір фитогеографиялық жүйе Калифорнияның шапаралы мен орманды аймақтарының екі бөлігін пайдаланады: цисмонталық шапаралы және трансмонталық (шөлді) шапаралы.
Калифорниялық цисмонтан шапаралы
Cismontane chaparral ("таудың бұл жағы") Калифорниядағы Жерорта теңізі ормандары, тоғайлары және бұталы өсімдіктер биомындағы шапарральдық экожүйеге сілтеме жасайды. Ол ірі тау жүйелерінің батыс (және жағалау) беткейлерінде өседі, мысалы, Сан-Хоакин аңғарының етегіндегі Сьерра-Неваданың батыс еңістері, Жарым аралдық және Калифорния жағалаулық жоталарының батыс еңістері, сондай-ақ Орталық жағалау мен Оңтүстік Калифорния аймақтарындағы Трансверс жоталарының оңтүстік-батыс еңістері.
Калифорния трансмонталық (далалық) шапарралы
Трансмонталық шапарраль немесе шөлдік шапарраль – трансмонталық ("таудың ар жағы") шапарраль – осы таулардың жаңбыр көлеңкесінде өсетін шөлді бұталы мекен және шапарраль өсімдіктер қауымдастығын білдіреді. Трансмонталық шапарраль Жерорта теңізі климаты емес, шөлді климатқа ие, сонымен қатар шөлдік шапарраль деп те аталады. Шөлдік шапарраль – Калифорния шапарралы мен ормандарының экожүйесіндегі кейбір өсімдік түрлері бар шөлдер мен ксериктік бұталар биомының аймақтық экожүйелік жиынтығы. Цисмонталық шапарральдан айырмашылығы, ол тығыз, өткісіз өсімдіктерден тұрмайды, шөлдік шапарраль көбінесе ашық болып келеді, жер бетінің шамамен 50 пайызы ғана жабылады. Бұл таулардың жағалау жағында кездесетін цисмонталық шапарральдан ерекшеленеді, онда қысқы жауын-шашын мөлшері жоғары. Табиғи жағдайда, шөлдік шапарраль цисмонталық шапарральға қарағанда қысқы жауын-шашын аз болады. Бұл қауымдастықтағы өсімдіктер кішкентай, қатты (склерофилді) мәңгі жасыл (жапырақты емес) жапырақтарымен сипатталады. Шөлдік шапарраль Калифорнияның шөлді кактус бұталарының өсімдік қауымдастығының үстінде және пиньон-емен орманының астында өседі. Ол сонымен қатар, Пиреней түбегінің сол жағындағы пиньон-қылқан жапырақты орманнан жоғары орналасқан, жапырақты субалпілік бұтадан да ерекшеленеді. Цисмонталық шапарральмен салыстырғанда, жылдық жауын-шашынның аз болуына байланысты (өсімдіктердің өсу қарқынының баяулауына себеп болады), шөлдік шапарраль биологиялық әртүрліліктің жоғалуына және адам қызметі мен жиі өрттердің салдарынан жергілікті емес арамшөптер мен шөптердің басып кіруіне осал.