Кіріспе
Пайдаланушы интерфейсі элементі
Контексттік мәзір (контексттік, жылдам, және ашылатын немесе ашылатын мәзір деп те аталады) – графикалық пайдаланушы интерфейсінде (GUI) пайдаланушының әрекеттерінен, мысалы, тышқанның оң жақ батырмасын шертуден кейін пайда болатын мәзір. Контексттік мәзір операциялық жүйенің немесе қолданбаның ағымдағы күйінде немесе контекстінде қолжетімді шектеулі таңдаулар жиынтығын ұсынады. Әдетте, қолжетімді таңдаулар – таңдалған нысанға қатысты әрекеттер болады. Техникалық тұрғыдан алғанда, мұндай контексттік мәзір – графикалық басқару элементі.
Тарих
Контексттік мәзірлер алғаш рет Xerox Alto компьютеріндегі Smalltalk ортасында пайда болды, онда оларды «шығарып алу мәзірлері» деп атады; оларды 1970-жылдардың ортасында Дэн Ингаллс ойлап тапты. Microsoft Office v3.0 1990 жылы көшіру және қою функциясы үшін контексттік мәзірді енгізді. Borland 1991 жылы Феникс, Аризонада өткен екінші Paradox конференциясында контексттік мәзірді кеңінен пайдалануды көрсетті. 1991 жылы OS/2 v1.0 үшін Lotus 1 2 3/G қосымша форматтау опцияларын қосты. Borland Quattro Pro Windows v1.0 үшін 1992 жылы «Қасиеттер» контексттік мәзір опциясы енгізілді.
Іске асыру
Контексттік мәзірлер контексттік мәзірлерді қолдайтын графикалық интерфейстің белгілі бір аймағына бағытталған пайдаланушының әртүрлі әрекеттері арқылы ашылады. Пайдаланушының әрекетінің нақты түрі және аймаққа бағыттау тәсілі әртүрлі болуы мүмкін: Microsoft Windows, macOS немесе X Window System жүйесінде жұмыс істейтін Unix компьютерінде тышқанның екінші түймесін (әдетте оң түймесін) басу, тышқан курсорының астындағы аймақ үшін контексттік мәзірді ашады. Жылдамдық үшін, іске асырулар ұстап тұру және босату арқылы таңдауды қосымша қолдауы мүмкін, яғни курсорды басып тұрып, сүйреп, қажетті мәзірге жеткенде босату. Бір түймелі тышқанды қолдайтын жүйелерде контексттік мәзірлер әдетте тышқанның негізгі түймесін басып тұру арқылы (macOS-тағы Dock-тегі белгішелерде жұмыс істейді) немесе пернетақта мен тышқан түймелерінің комбинациясын басу арқылы (мысалы, Classic Mac OS және macOS-та Ctrl+тышқан клигі) ашылады. macOS үшін пернетақта баламасы – Universal Access-те «Тышқан пернелерін» қосу. Содан кейін, ноутбук немесе стандартты немесе кеңейтілген пернетақта қолданылса, қысқа жол ++5 немесе +5 (сандық пернетақта) немесе ++i (ноутбук) болады. MacBook немесе Surface сияқты көп сенсорлық интерфейсі бар жүйелерде контексттік мәзірді ашу үшін бір саусақтың орнына екі саусақты басу немесе таптап беруге болады. Мысалы, смартфондардың кейбір камералары суретке түсірілгенде QR-кодты таниды. QR-кодтың мазмұнын «ашу» үшін жоғары жағынан ашылатын хабар пайда болады. Бұл веб-сайтқа сілтеме болуы мүмкін немесе Wi-Fi желісіне қосылу үшін телефоныңызды конфигурациялау. Суретті қараңыз. Кейбір пайдаланушы интерфейстерінде контексттік мәзір элементтері навигация кезінде оңай тану үшін белгішелермен бірге көрсетіледі. Контексттік мәзірде ең көп қолданылатын опцияларға жылдам қол жеткізу үшін белгішелердің жоғарғы қатары болуы мүмкін. Windows-та тышқанды кликке жасаған әрекеті мыс батырмасы басылған кезде контексттік мәзірдің ашылмауына, тек батырма босатылғанда ғана мәзірді ашуға мүмкіндік береді, сондықтан пайдаланушы контексттік мәзір элементін таңдау үшін қайтадан кликке жасауы керек. Бұл әрекет macOS және көптеген ақысыз бағдарламалық жасақтамалардан өзгеше. Microsoft Windows-та Application түймесін немесе Shift+F10 түймесін басу фокусқа ие аймақ үшін контексттік мәзірді ашады. Контексттік мәзірлер кейде иерархиялық түрде ұйымдастырылады, бұл мәзір құрылымының әртүрлі деңгейлерінде жүруге мүмкіндік береді. Іске асырулар әртүрлі: Microsoft Word контексттік мәзірдегі жебе белгішесін басып, кейбір мәзір тармақтарының қосалқы тармақтарын ғана көрсеткен алғашқы бағдарламалардың бірі болды, әйтпесе ата-баппен байланысты әрекет орындалады. Бұл әрекетті бұрынғы орындалу параметрлерімен жылдам қайталауға және опцияларды әрекеттерден жақсы ажыратуға мүмкіндік береді.
On a computer running Microsoft Windows, macOS, or Unix running the X Window System, clicking the secondary mouse button (usually the right button) opens a context menu for the region that is under the mouse pointer. For quickness, implementations may additionally support hold and release selection, meaning the pointer is held down and dragged, and released at desirable menu entry. On systems that support one button mice, context menus are typically opened by pressing and holding the primary mouse button (this works on the icons in the Dock on macOS) or by pressing a keyboard/mouse button combination (e. g. Ctrl mouse click in Classic Mac OS and macOS). A keyboard alternative for macOS is to enable Mouse keys in Universal Access. Then, depending on whether a laptop or compact or extended keyboard type is used, the shortcut is ++5 or +5 (numeric keypad) or ++i (laptop). On systems with a multi touch interface such as MacBook or Surface, the context menu can be opened by pressing or tapping with two fingers instead of just one. Some cameras on smartphones for example recognize a QR code when a picture is taken. Then a pop up appears if you want to 'open' the QR content. This could be anything like a website or to configure your phone to connect to Wi Fi. See image. On some user interfaces, context menu items are accompanied by icons for quicker recognition upon navigation. Context menus can also have a top row of icons only for quick access to most frequently used options. Windows mouse click behavior is such that the context menu doesn't open while the mouse button is pressed, but only opens the menu when the button is released, so the user has to click again to select a context menu item. This behavior differs from that of macOS and most free software GUIs. In Microsoft Windows, pressing the Application key or Shift+F10 opens a context menu for the region that has focus. Context menus are sometimes hierarchically organized, allowing navigation through different levels of the menu structure. The implementations differ: Microsoft Word was one of the first applications to only show sub entries of some menu entries after clicking an arrow icon on the context menu, otherwise executing an action associated with the parent entry. This makes it possible to quickly repeat an action with the parameters of the previous execution, and to better separate options from actions.
Пайдалану мүмкіндігі
Контексттік мәзірлер дұрыс қолданылмаған жағдайда пайдаланушылықты зерттеушілер тарапынан сынға ұшырайды, себебі кейбір бағдарламалар белгілі бір мүмкіндіктерді тек контексттік мәзірлерде ғана қолжетімді етеді, бұл тіпті тәжірибелі пайдаланушыларды да жаңылыстыруы мүмкін (әсіресе контексттік мәзірлер тек бағдарламаның клиенттік терезесінің шектеулі бөлігінде ғана ашылатын болса). Контексттік мәзірлер көбінесе курсордың астында белгілі бір орында ашылады, бірақ курсор экран жиегіне жақын болғанда мәзір орын аударып, тұрақтылықты төмендетіп, бұлшықет жадысын қолдануға кедергі келтіреді. Егер контексттік мәзір пернетақта арқылы шақырылса, мысалы Shift + F10 пернелер тіркесімен, тану процесін жеңілдету үшін мәзір курсор орнына фокусқа ие виджеттің жанында пайда болады.
Құжаттамалық
Microsoft нұсқаулары әрқашан «контексттік мәзір» терминін қолдануды талап етеді және «қысқа жол мәзірін» пайдаланудан түбегейлі бас тартады.