Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өсімдік түрі
Species of plant
Жожоба (/h//ə/'/h//oʊ//b//ə//audio=En US Jojoba. ogg/; ботаникалық атауы: Simmondsia chinensis) – сонымен қатар қаз жаңғағы, бұғы жаңғағы, пигнут, жабайы жеміс, хинин жаңғағы, кофе жидесі және сұр қорап бұтасы деп те аталады. Бұл АҚШ-тың оңтүстік-батысына тән бұта. Simmondsia chinensis – Simmondsiaceae тұқымдасының жалғыз түрі және Caryophyllales қатарына жатады. Жожоба коммерциялық мақсатта жожоба майын өндіру үшін өсіріледі, ол тұқымынан алынған сұйық балауыз эстері болып табылады.
Jojoba (/h//ə/'/h//oʊ//b//ə//audio=En US Jojoba. ogg/; botanical name: Simmondsia chinensis)also commonly called goat nut, deer nut, pignut, wild hazel, quinine nut, coffeeberry, and gray box bushis a shrub native to the Southwestern United States. Simmondsia chinensis is the sole species of the family Simmondsiaceae, placed in the order Caryophyllales. Jojoba is grown commercially to produce jojoba oil, a liquid wax ester extracted from its seed.
Тарату
Өсімдік Соноран шөлі, Колорадо шөлі, Бая Калифорния шөлі, Калифорния шапаралы және орманды алқаптарында, сондай-ақ Қалампыр тауларында табиғи түрде өседі. Ол Калифорнияның оңтүстігінде, Аризона және Юта штаттарында (АҚШ) және Баха Калифорния штатында (Мексика) кездеседі. Жожоба Солтүстік Америкаға эндемик және шамамен 25° және 31° солтүстік ендік аралығында, 109° және 117° батыс бойлық аралығында кеңістікке ие.
The plant is a native shrub of the Sonoran Desert, Colorado Desert, Baja California desert, and California chaparral and woodlands habitats in the Peninsular Ranges and San Jacinto Mountains. It is found in southern California, Arizona, and Utah (U. S.), and Baja California state (Mexico). Jojoba is endemic to North America, and occupies an area of approximately between latitudes 25° and 31° North and between longitudes 109° and 117° West.
Көбею
Әр өсімдік екі жынысты, гермафродиттер өте сирек кездеседі. Жемісі - үш қырлы, ұзынша келген қапшық, негізі сепалдармен жартылай жабылған, жұмыртқа пішінді. Піскен тұқымы қара қоңыр түсті, қатты сопақ пішіндес және шамамен 54% май (сұйық балауыз) қамтиды. Орташа мөлшердегі бұтада көп мөлшерде тозаң пайда болады, оған аз ғана адамдарда аллергия болады.
Each plant is dioecious, with hermaphrodites being extremely rare. The fruit is an acorn shaped ovoid, three angled capsule long, partly enclosed at the base by the sepals. The mature seed is a hard oval that is dark brown and contains an oil (liquid wax) content of approximately 54%. An average sized bush produces of pollen, to which few humans are allergic.
Генетика
Жожоба геномы 2020 жылы секвенцияланды, оның көлемі 887 Мб және 26 хромосомадан (2n = 26) тұратыны анықталды, сондай-ақ 23 490 ақуызды кодтайтын гендері бар екені күтілуде.
The jojoba genome was sequenced in 2020 and reported to be 887 Mb, consisting of 26 chromosomes (2n = 26), and is predicted to have 23,490 protein coding genes.
Таксономия
Оның ғылыми атауы Simmondsia chinensis болғанына қарамастан, бұл өсімдік Қытайда табиғи түрде өспейді. Ботаник Иоганн Линк коллекциялық үлгідегі "Calif" деген жазуды "China" деп қате оқығандықтан, түрді бастапқыда Buxus chinensis деп атаған, бұл Калифорнияға сілтеме еді. 1836 жылы Томас Натталл жожобаны қайта жинап, 1844 жылы оны жаңа туыс және түр ретінде сипаттады, Симондсия калифорника деп атады, бірақ басымдық қағидалары бастапқы түрлік атауды қолдануды талап етеді. "Жожоба" деген жалпы атау о'одхам тіліндегі Хохови деген сөзден шыққан.
Despite its scientific name Simmondsia chinensis, the plant is not native to China. The botanist Johann Link originally named the species Buxus chinensis, after misreading a collection label "Calif", referring to California, as "China". Jojoba was collected again in 1836 by Thomas Nuttall who described it as a new genus and species in 1844, naming it Simmondsia californica, but priority rules require that the original specific epithet be used. The common name "jojoba" originated from O'odham name Hohowi.
Қазіргі қолданысы
Жожоба тұқымдарындағы сұйық балауыз, көбінесе жожоба майы деп аталатын, осы тұқымдар үшін өсіріледі. Бұл май өте сирек, себебі ол өте ұзын (C36–C46) тік тізбекті балауыз эстерінен тұрады және триглицерид емес. Осының салдарынан жожоба және оның туындылары – жожоба эстерлері дәстүрлі өсімдік майларына қарағанда кит майына көбірек ұқсайды. Жожоба майы биодизель отыны ретінде де қарастырылған, бірақ оны дәстүрлі жанармайлармен бәсекелесе алатындай көлемде өндіру мүмкін емес, сондықтан оның қолданылуы жеке күтім өнімдерімен шектеледі.
Jojoba is grown for the liquid wax, commonly called jojoba oil, in its seeds. The oil is rare in that it is an extremely long (C36–C46) straight chain wax ester and not a triglyceride, making jojoba and its derivative jojoba esters more similar to whale oil than to traditional vegetable oils. Jojoba oil has also been discussed as a possible biodiesel fuel, but it cannot be cultivated on a scale to compete with traditional fossil fuels, so its use is restricted to personal care products.
Өсіру
Жожоба плантациялары көптеген шөл және жартылай шөл аймақтарында, бастысы Аргентинада, Австралияда, Израильде, Мексикада, Перуде және АҚШ-та орнатылған. Қазіргі уақытта ол Сонора шөлінің ең экономикалық құнды екінші туалас өсімдігі болып табылады (тек сәндік ағаштар ретінде қолданылатын Калифорния желдеткіш пальмалары – Вашингтония филиферадан кейін ғана). Жожоба жеңіл, ірі құрамды топырақтарды жақсы көреді. Жақсы дренаж және судың сіңуі қажет. Ол тұздылыққа және қоректік заттарға кедей топыраққа төзімді. Топырақтың pH деңгейі 5-тен 8-ге дейін болуы тиіс. Жожоба жоғары температураны жақсы көреді, бірақ қырау өсімдіктерге зиян келтіруі немесе оларды құртуы мүмкін. Оның талаптары минималды болғандықтан, жожоба өсімдіктеріне қарқынды өңдеудің қажеті жоқ. Арамшөптермен күрес тек егілгеннен кейінгі алғашқы екі жылда ғана туындайды және жәндіктерден зиян өте аз. Жауын-шашын 400 мм-ден кем болған жағдайда қосымша суару өнімділікті арттыруға көмектеседі. Жожоба әдетте қолмен жиналады, себебі тұқымдардың барлығы бір уақытта пісіп жетілмейді. Платацияның жасына байланысты өнімділік шамамен 3,5 т/га құрайды.
Plantations of jojoba have been established in a number of desert and semi desert areas, predominantly in Argentina, Australia, Israel, Mexico, Peru and the United States. It is currently the Sonoran Desert's second most economically valuable native plant (overshadowed only by Washingtonia filifera—California fan palms, used as ornamental trees). Jojoba prefers light, coarsely textured soils. Good drainage and water penetration is necessary. It tolerates salinity and nutrient poor soils. Soil pH should be between 5 and 8. High temperatures are tolerated by jojoba, but frost can damage or kill plants. Requirements are minimal, so jojoba plants do not need intensive cultivation. Weed problems only occur during the first two years after planting and there is little damage by insects. Supplemental irrigation could maximize production where rainfall is less than 400 mm. Jojoba is normally harvested by hand because seeds do not all mature in the same time. Yield is around 3.5 t/ha depending on the age of the plantation.