Кіріспе
Өсімдік түрі
Ларреа тридентатасы, креозота бұтасы және майлы ағаш ретінде, шапарраль – дәрілік шөп ретінде, ал Мексикада "гувернанта" (испан тілінде gobernadora) деп аталады, себебі ол жақын маңдағы өсімдіктердің өсуін тежеу арқылы көбірек суды қамтамасыз ете алады. Сонорада оны көбінесе hediondilla деп атайды; испан тілінде hediondo – "жаман иіс". Бұл Zygophyllaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Түрлік атауы tridentata – үш тісті жапырақтарына байланысты қойылған.
Тарату
Larrea tridentata Солтүстік Американың батысындағы Мохаве, Сонора және Чихуахуа шөлірінде кең таралған маңызды түр. Оның ареалы АҚШ-тағы Калифорнияның оңтүстік-шығысы, Аризона, Неваданың оңтүстігі, Ютаның оңтүстік-батысы, Нью-Мексико және Техас штаттарын, сондай-ақ Мексикадағы Чихуахуа, Сонора, Коауила, Нуэво-Леон, Сакатекас, Дуранго және Сан-Луис-Потоси штаттарын қамтиды. Бұл түр Техас штатының Запата округіне дейін, Ларедодан оңтүстік-шығысқа қарай Рио-Гранде бойымен, 99-шы батыс меридианына жақын өседі.
Сипаттама
Larrea tridentata - мәңгі жасыл, сирек 2 метрге дейін өсетін бұта. Өсімдіктің ашық сұр сабақтарында шайырлы, қара жасыл жапырақтары болады, олардың арасында екі қарама-қарсы ланцет пішіндес жапырақшалар тамырынан бірігіп тұрады, олардың арасында түсетін қысқа тікенек болады, әр жапырақшасы 3 см-ге дейін ұзын және 1 см-ге дейін енді. Гүлдерінің диаметрі 2,5 см-ге дейін жетеді, бес сары жапырақшасы бар. Жемісі қоңыр-қызыл түсті, домалақ, жұмсақ қабықша болып келеді, ол бес жеке карпельге бөлінеді, әрқайсысында бір тұқым орналасқан. Креозот галл шыбынының әрекетінен ісіктер пайда болуы мүмкін. Өсімдіктің өзі креозоттың ерекше иісімен ерекшеленеді, содан-ақ оның қазақша атауы осы иістен шыққан. Оның өсетін аймақтарда оның иісі көбінесе "жаңбыр иісімен" байланыстырылады.
Ең көне өсімдіктер
Креазота бұтасы ескірген сайын ең ескі бұтақтары өліп, оның басы бөліне бастайды. Мұндай өзгеріс әдетте өсімдік 30-дан 90 жылға дейін жеткенде орын алады. Соңында, ескі басы өліп, жаңалары бұрынғы өсімдіктен пайда болған клоналды топқа айналады, олар бір тұқымнан шыққан көптеген жеке сабақтардан құралған. Клонға айналған өсімдіктер кейде бастапқы өсімдіктің айналасында "сақина" пішімінде орналасады, ал ол өсімдіктің көрінбей қалуы мүмкін.
Клондар патшасы
"Король Клон" креозоттық сақинасы – Жер бетіндегі ең көне тірі организмдердің бірі. Бұл өсімдік шамамен 11 700 жылдан бері Калифорния штатының қазіргі Лусерн аңғары маңындағы Мохаве шөлінің орталық бөлігінде тіршілік етеді. Бұл L. tridentata түрінің жалғыз клоникалық колониясы 67 футқа (20 м) дейін, ал орташа диаметрі 45 футқа (14 м) жетеді. "Король Клонды" Калифорния университетінің профессоры Фрэнк Васек анықтаған және оның жасын бағалаған. Өсімдіктің өлшемдері, сондай-ақ ағаш сынықтарының радиокөміртектік талдауы сақинаның ортасынан сыртқа қарай өсімдіктің орташа жылдық өсу қарқынын анықтау үшін қолданылды. Сақинаның диаметрін өлшеу арқылы оның жалпы жасын шамалауға болады. Ол Лусерн және Джонсон аңғарларындағы Креозоттық Сақиналар қорығында орналасқан. Креозот бұталарының тамырларында табылған химиялық заттар есек бұталарының тамырларының өсуін тежейтіні дәлелденді, бірақ 2013 жылға дейін олардың байланысының көп бөлігі түсіндірілмеген күйде қалды. Креозот бұталары көбінесе өсімдіктердің тегіс таралуын көрсетеді. Бастапқыда бұл өсімдіктің басқа бұталардың өсуіне кедеріс келтіретін суға ерігіш затты бөліп шығарады деп есептелді. Алайда, қазір ересек креозот өсімдіктерінің тамыр жүйесі суды сіңіруде соншалықты тиімді екені анықталды, олардың жанына түскен тұқымдар өну үшін жеткілікті су жинамайды, нәтижесінде әрбір өсімдіктің айналасында "өлген аймақтар" пайда болады.
Шөлге бейімделу
Жетілген тамыр жүйелерінің үстіндегі өскіндік ортаның қаталдығынан жас креозот бұталары, қалыптасқан өсімдіктерге қарағанда құрғақшылық стресіне көбірек ұшырайды. Жауынды кезеңдерде өскіндік белсенді жүреді, бірақ жас өсімдіктердің көпшілігі су жағдайы оптималды болмаса, өте тез қурап қалады. Жердің қызуы жас өсімдіктердің су стресіне сезімталдығын күшейтеді, ал жер температурасы 70°C (160°F) дейін жете алады. Жас өсімдіктің қалыптасуы үшін, өскіндік кезінде және одан кейін үш-бес жылға дейін қалыптан тыс салқын және ылғалды ауа-райы болуы қажет. Осыдан, тұрақ ішіндегі барлық өсімдіктердің бір жастағы екенін қорытуға болады. Дегенмен, жетілген өсімдіктер қатал құрғақшылыққа төтеп бере алады. Теріс су потенциалы тұрғысынан, креозот бұталары -50 бар су потенциалында толыққанды жұмыс істей алады және тіпті -120 барға дейін тіршілік етеді, бірақ практикалық орташа шегі шамамен -70 барды құрайды, онда өсімдіктің жасушалық тыныс алу қажеттілігі көбінесе суды қажет ететін фотосинтез процесінің мүмкіндіктерін асып түседі. Су стресі кезінде жасуша бөлінуі мүмкін, ал жаңбырдан кейін жаңа жасушалар суды жылдам сіңіреді. Бұл жылдам сіңіру, жауынды маусымның соңында бұтақтардың бірнеше сантиметрге дейін өсуіне себеп болады. Жапырақтардың шайырлы жабыны және олардың кішкентай мөлшері судың жоғалуын азайтады, сондай-ақ оларды ауа температурасынан жоғары қыздырудан сақтайды (бұл жапырақ пен ауа арасындағы бу қысымының айырмасын арттырып, судың жоғалуын күшейтеді). Өсімдіктер жазға қарай кейбір жапырақтарын төгіп тастайды, бірақ барлық жапырақтары жоғалса, өсімдік қалпына келмейді. Құлаған жапырақтардың және желмен келген басқа да шөплеулердің жиналуы креозот бұтасының қанатының астында ерекше экологиялық қоғамдастықты құрайды, оған қоңыздар, мыңжаяқтылар, қалталы егешқұйрықтар және кенгуру егешқұйрықтары кіреді.
Американың түпкүлкілік дәрілік заттары
Оңтүстік-батыстағы американдықтар бұл өсімдіктің көптеген ауруларды, оның ішінде жыныстық жолмен жұғатын ауруларды, туберкулезді, қызылшаны, дисменореяны және жылан шағуды емдейді деп сенген. Коахилла тайпасы бұл өсімдікті ішек аурулары мен туберкулезге қарсы қолданған. Пима тайпасы жапырақтарының қайнатылмасын құстыру үшін ішкен, ал қайнатылған жапырақтарды жаралар мен тері безге жаққан. Тохоно О’одхам тайпасы оны дене мүшелерінің қатаюына, жылан шағуына және етеккір кезіндегі ауыруларға қарсы дәрі ретінде дайындаған. Мексикада бұл бұта әлі де кеңінен дәстүрлі медицинада қолданылады. Басқа қолданыстардың ішінде, Тохоно О’одхам тайпасы өсімдіктен шығатын қызыл түсті лакты қайнатып, сынған керамиканы жөндеу үшін желім жасаған.
Өсімдік қоспалары мен уыттылығы
Larrea tridentata көбінесе емдік шөп және қосымша ретінде қолданылғанда шапарраль деп аталады; алайда, ол шапарраль деп аталатын ұқсас өсімдіктер тобында өспейді. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы шапарральды ішке қабылдаудың немесе оны ішкі ем ретінде пайдаланудың денсаулыққа зиянды екендігі туралы ескерту жасады және оны қолданудан бас тартуға кеңес береді. 2005 жылы Health Canada тұтынушыларға Larrea туысына жататын өсімдіктердің жапырақтарын қолданудан аулақ болуға шақырды, себебі олар бауыр мен бүйректерге зақым келтіруі мүмкін. Cancer Research UK: "Біз шапарральды кез келген түрдегі қатерлі ісікті емдеу немесе алдын алу үшін қолдануға ұсынбаймыз" деді.