Кіріспе

Дзюцзянян – Қытайдың Сычуань провинциясындағы Дзюцзян қаласындағы ежелгі суару жүйесі. Б.з.д. 256 жылы Цинь мемлекеті суландыру және су тасқынын бақылау жобасы ретінде салған бұл жүйе әлі күнге дейін қолданыста. Жүйенің инфрақұрылымы Янцзының ең ұзын саласы – Мин өзенінде (Миньцзян) орналасқан. Аймақ Сычуань алқабы мен Тибет жотасының арасында, Чэнду жазығының батыс бөлігінде жатыр. Бастапқыда Мин өзені Мин тауларынан ағып түсіп, Чэнду жазығына жеткен соң күрт баяулап, су арнасын лаймен толтыратын, осылайша жақын жерлер су тасқынына ұшырау қаупін арттыратын. Цинь патшасы Чжао осы жобаны тапсырды, ал Дзюцзянянның құрылысы өзенді жай ғана бөгеудің орнына, суды арнаға бағыттап, бөлу арқылы пайдаланудың жаңа әдісін қолданды. Су шаруашылығы жүйесі бүгінде де аймақтағы жерді суаруға қолданылады және су тасқынын бақылау, суландыру, су көлігі және жалпы су тұтыну саласында мол пайда әкелуде. 2250 жылдан астам бұрын салынған бұл жүйе қазір 668 700 гектар егістік жерді суарады. Дзюцзянян, Шаньсидегі Чжэнгуо каналы және Гуансидегі Лингку каналы бірлесіп «Циньнің үш ұлы гидротехникалық құрылысы» деп аталады. Дзюцзянян суару жүйесі 2000 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді. Ол сондай-ақ, Ұлттық көрікті орындар мен тарихи ескерткіштердің алғашқы тізіміне енген, мемлекеттік қорғалатын маңызды нысан және ISO14000 ұлттық демонстрациялық аймағы болып табылады. Бір шешім – бөгет салу еді, бірақ Цинь мемлекеті шекарадағы әскерлерді жабдықтау үшін әскери кемелерге су жолын ашық ұстағысы келді. Сондықтан, өзен ағысының бір бөлігін қайта бағыттау үшін жасанды бөгет салынды, содан кейін Юлей тауынан арна жасалып, артық су құрғақ Чэнду жазығына жіберілді.

Құрылыс

Цинь патшасы Чжао жобаға 100 000 күміс теңге бөлді және ондаған мың адамнан тұратын топ жіберді. Бөген ұзын, шұжық тәрізді, тоқыма бамбуктан жасалған, ішіне тастар толтырылған, «Чжулун» деп аталатын және «Мача» деп аталатын ағаш тіреулермен бекітілген. Балық аузына ұқсайтын су бұру бөгенінің құрылысы төрт жылға созылды. Арнаны кесу одан да қиын мәселе болды, себебі сол кездегі қол құралдары, оқ-дәрі ойлап табылғанға дейін, тауды кесуге ондаған жылдар қажет болар еді. Ли Бинг тастарды жылдам қыздырып, суыту арқылы жарып, оларды оңай алып тастауға болатын тапқыр әдіс ойлап тапты. Сегіз жылдық еңбектен кейін таудың ішінде кең арна жасалды.

Мұра

Жүйе аяқталғаннан кейін су тасқыны қайта орын алмады. Суару Сычуаньды бір кезде Қытайдағы ең өнімді ауыл шаруашылығы аймағына айналдырды. Бұл құрылыс аймақ халқының өмірге салғырт қана қарауына да себеп болды; апаттарды жою және тұрақты, мол өнімді қамтамасыз ету арқасында олар көптеген бос уақытқа ие болды. 1644 жылы шаруалар көтерілісінің басшысы Чжан Сяньчжунның Чэндуді басып алуы және жалпы Минь-Цинь дәуірінің ауысуы халықтың азаюына және Дуцзянян суару жүйесінің нашарлауына әкеп соқты, нәтижесінде күріш өндірісі ондаған жылға тоқтап қалды. Алғашқы Дуцзянян суару жүйесі 1933 жылғы Диэкси жер сілкінісінде қирады. Қазіргі Дуцзянян суару жүйесі 1933 жылғы Диэкси жер сілкінісінен кейін Чжан Юань (张沅) және оның ұлдары, соның ішінде Чжан Шилинг (张世龄) тарапынан қайта жаңартылды. 2000 жылы Дуцзянян ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енді. Бүгінде ол маңызды туристік орталыққа айналды.

2008 жылғы Сычуань жер сілкінісі

2008 жылдың 12 мамырында Батыс Сичуаньның кең аумағын, оның ішінде Дуцзянъян аймағын күшті жер сілкінісі шарлады. Алғашқы хабарламаларға қарағанда, Юзуи бөгетіне жарықтар түскен, бірақ ауыр зақымдар болған жоқ. Өзен өзеннің қисықтарында ағынның бұрылуын көруге болады.

Алан аспалы көпірі

Аньлан немесе Жұптар көпірі өзеннің бүкіл енін алып, жасанды аралды екі жағалауға жалғастырады және Қытайдың бес ежелгі көпірінің бірі ретінде танымал. Алғашқы Жүпу көпірі тек ішкі арнаны басып, бөгетті Юлей тауының етегіне қосып тұрды. Бұл Сун әулеті кезінде Пингши көпірімен ауыстырылды, бірақ Мин әулетінің соңындағы соғыстарда өртенді. 1803 жылы, Цин әулеті тұсында, жергілікті Хэ Сяньде және оның әйелі екі арнаны да басып өтетін, ағаш тақталар мен бамбук қоршаулардан жасалған жаңа көпір салуды ұсынды. Бұл көпір олардың құрметіне Жұптар көпірі деп аталды. 1970 жылдары бұл көпір бұзылып, орнына қазіргі заманғы көпір салынды.

Орналасқан жері

Дзюцзян суару жүйесі Чэнду жазығының батыс бөлігінде, Сычуань алабы мен Цинхай-Тибет жотасының қосылған жерінде орналасқан.

Топография және геоморфология

Дуцзянян суару жүйесі солтүстік-батыста биік, ал оңтүстік-шығыста төмен. Батысы Лонгмен тауларының оңтүстік бөлігіне жатады, таудың биіктігі 3000 метрден аспайды. Шығысында Чэнду жазығы орналасқан, оның биіктігі 720 метр. 10 072 м² ауданындағы Цин әулетінің ағаш құрылысы дәстүрлі ғибадатхана дизайнының стандартына сай келеді, бірақ солтүстік-оңтүстік бағытта салынбаған. Ли Биннің қазіргі заманғы мүсіні орналасқан бас зал опера сахнасына қараған аулаға ашылады. Ли Биннің туған күні, ай күнтізбесінің 7-ші айының 24-і, жергілікті опералар жұртшылыққа көрсетіледі, ал қабірлерді күтімге алу күні Су шашу фестивалі өткізіледі. Артқы залда Эрланг Шен құдайының қазіргі заманғы мүсіні орналасқан. Қытай феодалдық қоғамында баласыз отбасы мәселелі болғандықтан, жергілікті тұрғындар осы Эрлангты Ли Биннің ұлы деп есептейді. Гуанлантин павильоны құрылыстың үстінде орналасқан және Ли Биннің даналық сөздерімен жазылған, мысалы: «Өзен зигзагпен ақса, түзу арна жаса; өзеннің арнасы кең және беткей болса, оны тереңдете бер».

Аждаһаны бағу ғибадатханасы

Лидуи саябағындағы Фулунгуань немесе Аждаһаны бауырмалау ғибадатханасы үшінші ғасырда Фан Чаншеннің құрметіне салынған. Ли Бинг қайтыс болғаннан кейін, оның есімін арнап мұнда зал ашылды және ғибадатхана, онымен байланысты аждаһамен күрескен жырларға орай қайта аталды. Осы жерде Ли Бингтің аңыз ұлы Ерланг Шен, өзен құдайының ғибадатханасына адамдық құрбандық алуға келгенде, ол және оның жеті серті бауырлары тұтқындаған аждаһарды тізгілеп байлаған делінеді. Осы әрекет аймақты су тасқынынан қауіпсіздікте сақтап келгендігі айтылады. Шығыс Хан әулеті тұсында Ли Бингтің мүсіні өзенге орнатылып, су деңгейін бақылап тұрды. Су деңгейі иығынан жоғары көтерілсе, су тасқыны, ал тізесінен төмен түсетін болса, құрғақшылықтың белгісі саналды. 1974 жылы өзеннен табылып, басты залға қойылған бұл мүсін, Қытайдағы ең ежелгі тас мүсін болып табылады.