Кіріспе

Білімді үздіксіз, ерікті және өзіндік күшпен іздеу. Өмір бойы білім алу – жеке немесе кәсіби мақсаттарда білімді үздіксіз, ерікті және өзіндік күшпен іздеу процесі. Өмір бойы білім алу адамның бәсекеге қабілеттілігі мен жұмысқа орналасу мүмкіндігі үшін маңызды, сонымен қатар әлеуметтік интеграцияны, белсенді азаматтықты және жеке дамуды күшейтеді. Көптеген кәсіптер мамандардың өмір бойы білім алуын дамытудың маңыздылығын мойындайды. Көптеген лицензияланған мамандықтар өз мүшелерінен лицензияны сақтау үшін білімін жаңаруын талап етеді. Өмір бойы білім беру институттары – өмір бойы білім алу мақсатында құрылған білім беру ұйымдары. Әлемде өмір бойы білім алуға бағытталған бейресми қауымдастықтар да бар.

Тарих

Кейбір жағдайларда "өмір бойы білім алу" термині Лесли Уоткинс жасаған "өмір бойы білім алушылар" терминінен туындады, ал CSULA профессоры және Temple City Unified School District-тің басшысы Клинт Тейлор 1993 жылы ауданның миссиялық мәлімдемесінде оны қолданды. Бұл термин білімнің балалық шаққа немесе сынып бөлмесіне ғана шектелмейтінін, сонымен қатар өмір бойы және түрлі жағдайларда жүретінін мойындайды. Басқа жағдайларда "өмір бойы білім алу" термині өздігінен қалыптасты. Алғашқы өмір бойы білім беру институты 1962 жылы "Жаңа әлеуметтік зерттеулер мектебінде" (қазіргі "Жаңа мектеп") "зейнеткерлікте білім алу" тәжірибесі ретінде құрылды. Кейіннен, АҚШ-та осыған ұқсас топтар пайда болғаннан кейін, көптеген институттар өздерін "өмір бойы білім алу институты" деп атады, бұл олардың зейнеткер емес, сондай жастағы адамдарды да қамтуын білдірді. Дәстүрлі колледждер мен университеттер өмір бойы білім алудың маңыздылығын мойындай бастады, бұл академиялық үлгерім мен диплом алудан өзгеше көзқарас. Білім беруші Кассандра Б. Уайттың сөзіне сүйенсек, өмір бойы білім алумен айналысатын адамдар, академиялық немесе кәсіби біліктілігі барлар, көбінесе жақсы жалақы алатын жұмыс табады және қоғамға экономикалық, мәдени және кәсіпкерлік үлкен әсер етеді.

АҚШ кітапханалары

Құрама Штаттарда кітапханашылар өмір бойы білім алуды 20 ғасырдың басында-ақ кітапханалардың маңызды қызметі ретінде қабылдады. 1924 жылы Уильям С. Ларнед «Америкалық қоғамдық кітапхана және білім тарату» еңбегінде америкалық қоғамдық кітапхананың ересектерді білім беру агенттігі ретіндегі мүмкіндіктерін жазды. Екі он жылдықтан кейін, 1942 жылы Америка кітапханалар қауымдастығының Ересектер білімі жөніндегі кеңесі ересек оқырмандарға жаңа жауапкершілік жүктеді. 1966 жылғы Ересектер білімі туралы заң сауаттылықты және ересектерге арналған негізгі білім беру бағдарламаларын байланыстырды. Бұл оқиға Кітапханалық қызметтер және құрылыс туралы заң қабылданумен бірге болды. АҚШ-тың Ересектер білімі туралы заңы қабылданғаннан кейін жиырма бес жыл өткен соң, АҚШ Білім министрлігі «Өмір бойы білім алуға серіктестер: Қоғамдық кітапханалар және ересектер білімі» деген басылымды жариялады. 1996 жылы Музейлер және кітапханалар институты (IMLS) құрылды және АҚШ Білім министрлігінің кітапханалық бағдарламаларының, соның ішінде өмір бойы білім алуға бағытталған міндеттерін өзіне біріктірді. Ұйымның 2022-2026 жылдарға арналған стратегиялық жоспарындағы бірінші мақсат – «Өмір бойы білім алуды қолдау», кітапханалар мен мұражайлар арқылы.

Анықтама

Өмір бойы білім алу – "жеке, азаматтық, әлеуметтік және/немесе кәсіби салаларда білімді, дағдыларды және құзыреттілікті жақсарту мақсатында өмір бойы жүзеге асырылатын барлық оқу қызметі" деп анықталады. Ол көбінесе балалық шақ пен ересек жас кезеңіндегі ресми білім беру аяқталғаннан кейін жүзеге асатын оқу болып саналады. Білім алушының кәсіби немесе жеке мақсаттарда білім жинақтауға ұмтылуы нәтижесінде өмірлік тәжірибе арқылы оқу табиғи түрде пайда болады. Мұндай тәжірибелер мақсатты түрде немесе кездейсоқ туындауы мүмкін. Өмір бойы білім алу – әртүрлі жағдайларда оқуды қамтитын процесс ретінде сипатталады. Бұл ортаға мектептер ғана емес, үйлер, жұмыс орындары және адамдар бос уақытын өткізетін жерлер де кіреді. Дегенмен, оқу процесін кез келген жастағы адамдарға қолдануға болады, бірақ ұйымдастырылған оқуға қайта оралатын ересектерге басымдық беріледі. Өмір бойы білім алу, одан әрі білім беруден ауқымының кеңдігімен ерекшеленеді. Мектептер мен индустрияның қажеттіліктері үшін дамытылған ересектерге арналған білім беруге бағытталған одан әрі білім беруден айырмашылығы, бұл оқу түрі адамдардың жалпы әлеуетін дамытуға қатысты.

Білім беру технологиясы

Интернет технологияларының дамуы өмір бойы білім алуға қолдау көрсету үшін зор мүмкіндіктер береді, соның арқасында күнделікті бейресми түрде білім алуға болады.

Қолдану

Үндістанда және басқа елдерде "Үшінші жас университеті" (U3A) – өз мүшелерінің біліктілігіне сүйене отырып, білім мен ортақ тәжірибе алуға ұмтылатын дербес оқу топтарын біріктіретін, өзінен пайда болған қозғалыс. Швецияда шамамен бір ғасыр бұрын қалыптасқан оқу үйірмелерінің идеясы әлі де ересектер білімін беруде маңызды бөлігін құрайды. Бұл концепция кейіннен таралып, мысалы, Финляндияда да кеңінен қолданылады. Көптеген университеттерде өмір бойы білім беруге арналған ресми әкімшілік бөлімдер бар. Мысалы, "Өмір бойы білім беру академиясы" Делавэр университетінің әкімшілік бөлімшесі болып табылады. Тағы бір мысал – Ягеллон университетінің кеңейтілген білімі (Wszechnica Uniwersytetu Jagiellonskiego), ол ашық білім беру, ұйымдық білім беру және қоғамдық білім беруді қамтитын, өмір бойы білім берудің ең толыққанды поляк орталықтарының бірі. Соңғы жылдары Ұлыбританияда "өмір бойы білім беру" термині Ұлыбритания жоғары білім беру жүйесінен тыс, міндетті білімнен кейінгі білім берудің (кәсіби білім беру, қоғамдық білім беру, жұмыс орындарындағы білім беру және осыған ұқсас ерікті, мемлекеттік және коммерциялық ұйымдар) жалпы атауы ретінде қабылданып алынды. Канадада федералды үкіметтің өмір бойы білім беру жоспары, Канада азаматтарына тіркелген зейнеткерлік жинақтарынан өмір бойы білім алуға қажетті қаражатты алуға мүмкіндік береді, бірақ бұл қаражатты белгіленген білім беру мекемелеріндегі ресми білім беру бағдарламаларына ғана жұмсауға болады. Өмір бойы және жан-жақты білім беруге берілетін басымдықтар әртүрлі елдерде әртүрлі, кейбіреулері экономикалық дамуға, ал кейбіреулері әлеуметтік дамуға көбірек мән береді. Мысалы, Қытай, Корея Республикасы, Сингапур және Малайзия саясаты адам ресурстарын дамыту тұрғысынан өмір бойы білім беруді қолдайды. Бұл елдердің үкіметтері кәсіпкерлікті ынталандырумен қатар, оқыту мен дамытуға көп көңіл бөліп отыр.

Қартаю

2012 жылы «Нью-Йорк Таймс» газетінде неврология профессоры және Калифорния университетінің (Лос-Анджелес, АҚШ) нейросуреттеме зертханасының директоры Артур Тога: «Миды жаттықтыру оны сақтап, ақыл-ойдың нашарлауын ұстап тұруға көмектеседі» деді. Кейбір зерттеулер өмір бойы білім алу арқылы жоғары танымдық резервтерге қол жеткізген адамдар, жасқа байланысты нейродегенеративті аурулармен қатар жүретін танымдық төмендеуден жақсы сақталады екенін көрсетті. Тіпті деменциясы бар адамдар да, өмір бойы білім алмаған адамдарға қарағанда, ұзақ уақыт бойы нормальды психикалық жағдайда қалуға қабілетті болғандығын кейбір зерттеулер көрсеткен. Дегенмен, қазігіге дейін ірі, рандомизацияланған бақыланатын зерттеулер жүргізілген жоқ. 1997 жылы «Aging and Mental Health» журналында жарияланған «Білім мен Альцгеймер ауруы: соңғы халықаралық эпидемиологиялық зерттеулерге шолу» атты мақаласында С.Ж. Гиллеард білім мен танымдық төмендеу арасындағы байланысты зерттеген басқа зерттеулерді сынға алды. Ол, өмір салтының өзгеруі тамырлық деменцияның көбеюіне әкелуі мүмкін екенін, себебі жұмысшы табының өкілдері ақыл-ойды жаттықтыратын салаларда жұмыс істеуге көбінесе құлшынбайтындығын айтады.