Кіріспе

1990 жылы Атлантика және Тынық мұхиттарындағы 2-санатты «Диана» дауылы – 1990 жылдың тамызында Мексикада құрлыққа шығып, көптеген өлім-жұлымға себеп болған тропикалық циклон. «Диана» – маусымның төртінші аталған дауылы және екінші дауыл. 4 тамызда Оңтүстік Кариб теңізінде тропикалық толқыннан пайда болған. Тропикалық депрессия ретінде қалыптасқан жүйе Гондурасқа тиіп, келесі күні тропикалық дауылға айналды. Бірте-бірте күшейе келе, 5 тамыздың соңында Мексиканың Юкатан түбегіне күшті тропикалық дауыл ретінде құрлыққа шықты. 6 тамызда Кампече шығанағына шыққанға дейін жерге тиюдің әсерінен сәл әлсіреген. Су үстінде болғаннан кейін, жылы теңіз бетінің температурасы «Диананың» жылдам дауылға айналуына және 7 тамызда Саффир-Симпсон дауыл шкаласы бойынша 2-санатқа дейін күшеюіне мүмкіндік берді. Содан кейін дауыл Тамаулипас штатының Тампико қаласының жанында құрлыққа шықты. Дауыл Мексиканың жоталы жеріне өткеннен кейін жылдам әлсіреу басталды. Циклон 9 тамызда Калифорния шығанағына шығып, жақында ғана тарады. Қалдық бұзылыстар 14 тамызда Аризонада жоғалып, бақылаудан шықты. «Диана» Юкатан түбегінде салыстырмалы түрде аз әсер етті. Кейбір аймақтарда тропикалық дауылдың күшіне жететін жел соғып, қатты жаңбыр Четумал аймағында көшелердің суға батуына әкеп соқты. Мексика шығанағының жағалауында дауыл кейбір жерлерде нөсерлі жаңбыр жаудырды. Соның салдарынан 3500-ге жуық адам үйсіз қалды және шамамен егістік жерлер қирады. Көптеген жолдар мен теміржолдар қирап немесе қиындықтар тудырып, бірнеше қауыммен байланысты үзіп тастады. Барлығында «Диана» Мексикада 139 адамның өмірін қиып, шамамен 90,7 миллион доллар (1990 жылғы АҚШ доллары) көлемінде зиян келтірді. Қалдық бұзылыстар Аризонада көшелердің суға батуына себеп болды.

Метеорологиялық тарих

Диана даулымы 27 шілдеде Африканың батыс жағалауынан Атлант мұхитына шыққан тропикалық толқыннан пайда болды. Құлайлы жағдайлар бастапқыда тропикалық циклогенезге кедергі келтірді, ал толқын Кариб теңізінің шығысына жеткенге дейін ұйымдаспай қалды. Жүйе Оңтүстік Желді аралдар арқылы Кариб теңізіне енді, онда барометриялық қысым сәл төмендеді, 24 сағат ішінде 3,5 мбар (hPa; 0,1 inHg) дейін азайды. Кіші Антиль аралдарындағы жоғары қабаттағы ауа деректері тропикалық толқынның жоғары қабаттағы антициклонмен байланысты екенін көрсетті. Толқынға жасалған алғашқы барлау ұшағының рейсі төменгі қабатта айналымның жоқтығын, бірақ салыстырмалы түрде үлкен және күшейіп келе жатқан дауылдық белсенділікті көрсетті. Спутниктік суреттер мен жер бетіндегі бақылаулар көрсеткендей, жүйе Нидерланд Антиль аралдарынан өтіп бара жатқанда көптеген конвекциялар болды. Спутниктік суреттер төменгі қабаттағы конвекцияда циклоникалық айналыс байқағаннан кейін, маусымның бесінші тропикалық депрессиясы 4 тамызда сағат 00:00 UTC шамасында Кариб теңізінде пайда болды. Алайда, бұл жер бетіндегі бақылауларға негізделген, ал тропикалық циклонның қалыптасуы сол күні басқа барлау ұшағының рейсіне дейін операциялық түрде расталмады. Депрессия бастапқыда орта деңгейдегі ойыстың әсерінен солтүстік-батысқа қарай жылжыды. 5 тамызда сағат 00:00 UTC шамасында, дамығаннан кейін 24 сағат өткен соң, циклон Гондурас жағалауының солтүстік-шығысында тропикалық дауылға айналды; Ұлттық дауыл орталығы жүйеге Диана деген ат берді. Диана одан әрі күшейді, сол күні сағат 20:00 шамасында Филиппе Каррильо Пуэрто, Кинтана-Роо маңында құрлыққа шықты. Дауыл Юкатан түбегінен өтіп бара жатып әлсіреп, 6 тамызда Кампече шығанағына енді, желдің жылдамдығы болды. Кампече шығанағына кіргеннен кейін Диана төмен қысымның әлсіреуіне байланысты дерлік батысқа қарай жылжуды бастады. Кампече шығанағында жағдайлар қолайлы болғандықтан, Диана жылдам күшейді, 7 тамызда сағат 06:00 UTC шамасында дауылға айналды. Он екі сағаттан кейін циклон 2-ші санаттағы дауылға айналды және ең жоғары тұрақты желмен және 980 мбар (hPa; ) ең төменгі барометриялық қысыммен ең жоғары қарқынына жетті. 7 тамызда сағат 19:00 UTC-де, ең жоғары қарқынына жеткеннен кейін бір сағат өткен соң, Диана Тамаулипас штатының Тамиахуа қаласында сол қарқынмен құрлыққа шықты.

Дайындықтар

Диананың құрлыққа алғаш рет жетуін күтіп, 5 тамызда Мексиканың Канкун қаласынан бастап Белиздің Белиз қаласына дейін тропикалық дауыл туралы ескерту жарияланды, соның ішінде екі елдің де жағалаудағы аралдары қамтылды. Тропикалық дауыл туралы ескерту тропикалық дауылдың күшімен соғып, 24 сағат ішінде күтілетін жағдайды білдіреді. Он бір сағаттан кейін бұл ескерту Карменге дейін кеңейтілді, бірақ Белиздің бүкіл шығыс жағалауы үшін тоқтатылды, себебі жағалау суларының деңгейі қалыптыдан жоғары көтерілуі күтілді. Диана 6 тамызда Юкатан түбегіне құрлыққа тигеннен кейін барлық тропикалық дауыл туралы ескертулер күштен шығарылды. Тюкспан портының капитаны Мигеланджел Реболедоның сөзіне сәйкес, шамамен 300 адам төмен жатқан аймақтардан қашып кетті. 8 тамызда сағат 00:00 UTC бойынша барлық ескертулер мен бақылаулар ресми түрде тоқтатылды.

Мексика

Кинтана-Ру теңізінің жағалауында, Козумель аралында тұрақты жел соғып тұрғаны хабарланды. Юкатан түбегінен өтетін кезінде, Мерида қаласында желдің тұрақты жылдамдығы байқалды және соққысы секунд сайынға дейін жетті. Сонымен қатар, Фелипе Каррильо Пуэрто және Хосе Мария Морелос қалаларында жел соққан. Диана да осы аймақта қатты жаңбыр жаудырды, бірақ зардаптар белгісіз. Қатты жаңбырдың салдарынан Кинтана-Ру штатының Четумал қаласында көшелер су астында қалды. Мексика шығанағында дауыл 4 метрге дейін биіктігі бар дауыл толқынын және ерекше жоғары толқындарды туғызды. Ауа райының нашарлауы Коатзакоалькос пен Тампико порттарын жабуға әкелді. Диана ел арқылы өтіп бара жатқанда, Сан-Луис-Потосидегі Акисмон қаласында ең көп жаңбыр жауды. Жаңбырдан мол мүлік зардап шекті, көптеген үйлер қирады, 3500 адам үйсіз қалды. Су тасқыны алты штаттың тас жолдары мен темір жолдарын басып, егістік жерлердің шамамен 700 гектарын жойды. Оңтүстікке қарай, су тасқыны 185 федералды тас жолын бірнеше күн бойы Коатзакоалькос маңындағы жолға шығарды. Хуаякокотла муниципалитетінде алма, кофе, шабдалы және алмұрт өнімдерінің шамамен 80%-ы жоғалды. Сан-Хуан өзені Хуэджутла-де-Рейес қалашығында суға толып, жүздеген үйді, сондай-ақ бір аудандағы кейбір адамдарды алып кетті. Диана сонымен қатар Хидальгода кем дегенде 110 мектеп пен 25 қоғамдық ғимаратты зақымдады. Су тасқыны төрт федералды және алты мемлекеттік тас жолдарды алып кетті немесе бүлдірді. 1988 жылдың желтоқсанында болған қатты аяздан толық қалпына келмеген Хидальгоның ауыл шаруашылығы саласы елеулі әсерлерге ұшырады. Шамамен 600 гектар егістік зақымданды, негізінен кофе, күріш және бұршақ өсіріледі. 1990 жылдың соңында жоғалып кеткен 56 адамды есептемегенде, Диана кем дегенде 139 адамның өліміне және 90,7 миллион доллар шығынға әкелді. Оның үстіне, Диана 25000 адамды жарақаттады. Диана дауылынан қалған қалдықтар АҚШ-тың оңтүстік-батысына көшкен, бұл аймаққа қатты жаңбыр жауды. Диананың қалдықтары Калифорния штатының Сан-Диего округінде жаңбырды аз түсірді, Сан-Диего қаласында жаңбырдың тек іздері ғана болды, Vista, Дель-Марда және Оушенсайд өлшеуінде. Аризонада Диананың қалдықтары Финиксте тамыз айындағы рекордтық суық температураға ықпал етті. 14 тамызда қалада температураның жоғары деңгейі 29,4 градус болды, бұл сол күнгі нормадан 7,2 градус төмен. Марикопа округінде 12,7 мм жаңбыр жауды. Жауын-шашынның қатты жауғаны, оның ішінде Desert Hills-те 50,8 мм, екі сағаттан аз уақыт ішінде жауды. Ауа райымен байланысты бірнеше жол апаты болды, бірақ олардың ешқайсысы да ауыр болған жоқ. Апач-Джанкшн қаласында полиция мен қалалық қызметкерлер су басудан қалған көшелерді, соның ішінде мемлекеттік автомобиль жолдарының бөліктерін және 17-ші мемлекетаралық автокөлік жолының астыңғы өткелдерін жабуға асықты. 17-ші автокөлік жолының астынан суды сорғылап жатқан адамдар бар, бірақ олардың күш-жігері бекер болды. Су тасқыны салдарынан Гилла өзенінің үнділер қауымы мен 187-ші мемлекеттік жолдың қиылысы арасындағы 87-ші мемлекеттік жолдың 31 километрлік бөлігі жабылды. Сакатон қаласында қаланың үштен екі бөлігін кем дегенде бір метр су басып кетті.

Салдары

Дауылдан кейін Мексика қарулы күштері зардап шеккендерге азық-түлік және негізгі медициналық көмек заттарын жеткізді. Сонымен қатар, қолайсыз жағдайға байланысты ішек тифтеріне қарсы жаппай вакцинация жүргізілді. Веракрустағы ең көп зардап шеккен 55 қауымға барлығы 8 мыңға жуық қорапта төсеніш, киім және азық-түлік жеткізілді. Мексика армиясы және Веракрус азаматтық қорғанысы дауыл кезінде жарақат алғандарға көмек көрсету үшін 36 медициналық бригада жөнелтті. 11 тамызға дейін Пуэбланың Сьерра-Норте-де-Пуэбла аймағындағы 120 отбасы үйлерін қайта жаңарту үшін құрылыс материалдарын алды. Дауылдың салдарынан 1991 жылдың көктемінде Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым "Диана" атауын қолданудан алып тастады және ол ешқашан Атлантика мұхитындағы тағы бір дауыл үшін қолданылмауы тиіс. Оның орнына 1996 жылғы маусымда "Долли" атауы қолданылды.