Израиль-Ливан шекарасы: Көк сызық және UNIFIL миссиясы

Кіріспе

Израиль-Ливан шекарасы 2000 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымымен белгіленді.

Көк сызық – Ливанды Израиль мен Голан биіктіктерінен бөліп тұратын демаркациялық сызық. Ол 2000 жылғы 7 маусымда Біріккен Ұлттар Ұйымы тарапынан Израильдің Ливандан толықтай шығуының растылуы үшін жарияланды. Ол "уақытша" және "шекара емес, кері шегіну сызығы" деп сипатталған. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі мен НАТО Ливанның оңтүстігіндегі жағдайды бақылау үшін бейбітшілік сақтау күштері ретінде Ливанға Біріккен Ұлттар Ұйымының Уақытша күштерін (UNIFIL) орналастырды. 2018 жылдың қыркүйегіне қарай Израиль Ливан шекарасының Израиль жағында 11 километрлік Израиль-Ливан тосқаулын салып аяқтады, оның мақсаты – Израиль азаматтарын Хезболла жауынгерлерінің шабуылынан қорғау. Тосқауылдың жалпы ұзындығы белгілі бір шамаға жетеді деп жоспарланған және 2020 жылға дейін аяқталуы күтілді. Жобаның құны 450 миллион долларға бағаланды. Тосқауылдың көп бөлігі темір тормен, сенсорлармен және бақылау камераларымен жабдықталған бетон қабырғадан тұрады. Әсіресе қиын жерлерде бетонның орнына темір қоршаулар қолданылуы жоспарланған.

Шығу тегі

1978 жылдың 11 наурызында Палестина Азат ету Ұйымының (ПАҰ) Далал Муграби басқарған жасағы Израиль аумағындағы Жағалау жолындағы қырғынды жасады, салдарынан 37 израильдік, оның ішінде 13 бала қаза тауып, 76 адам жараланды. Жауап ретінде Израиль әскерлері Ливанның оңтүстігіне басып кірді, онда ПАҰ 1970 жылдары тұрақты түрде әрекет еткен. 14-15 наурыз түннен басталып, бірнеше күннен кейін Израиль қорғаныс күштерінің (ИҚК) әскерлері елдің оңтүстік бөлігін Тир қаласы мен оның айналасын қоспағанда толығымен басып алды. Бұл операция Израильде «Литани операциясы» деп аталады, оның мақсаты Литани өзенінің оңтүстігіндегі Ливандағы ПАҰ базаларын тазарту, Солтүстік Израильді қорғауды күшейту және Ливан азамат соғысында христиан ливандық милицияларды, әсіресе Ливанның еркін армиясын қолдау болды. 1978 жылдың 15 наурызында Ливан үкіметі БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне Израильдің басып кіруіне қарсы наразылық білдіріп, бұл операцияға қатысы жоқ екенін мәлімдеді. 1978 жылдың 19 наурызында Кеңес 425-ші қаулыны қабылдады, онда Израильге әскери әрекетін дереу тоқтату және Ливанның барлық аумағынан күштерін шығару талап етілді. Сондай-ақ, Ливандағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Уақытша күштері (БҰҰУК) құрылды. БҰҰУК-тің алғашқы әскерлері 1978 жылдың 23 наурызында аймаққа келді. «Көк сызық» 1978 жылдың 14 наурызына дейінгі ИҚК орналасуына негізделген. Оны 1948 жылғы Араб-Израиль соғысының келісім сызығы болып табылатын 1949 жылғы «Жасыл сызықпен» және 1980 жылдардағы Бейруттегі қақтығыстар кезіндегі «Жасыл сызықпен» шатастыруға болмайды. 1949 жылғы сызық, өз кезегінде, 1923 жылғы Мандат сызығымен бірдей, ол француз және британдық мандаттық аумақтар арасындағы шекара болды (Paulet-Newcombe келісіміне қараңыз); Ливан бұрынғы француз мандаты, Палестина/Израиль – бұрынғы британдық мандат. (Ұлттар Лигасын қараңыз). 1949 жылғы келісімде шекара 1923 жылғы сызық бойынша жүргізілуі тиіс екені айтылған. 1923 жылы 49 шақырымдық шекара бойына 38 шекара белгісі орнатылып, егжей-тегжейлі мәтіндік сипаттама жарияланды. 2000 жылғы «Көк сызық» 1949 жылғы сызықтан шамамен жарты ондай қысқа учаскеде ерекшеленеді, бірақ ешқашан 475 метрден аспайды. Шекаралар әдетте елдер арасында келісіледі, ал 1950-1967 жылдар аралығында израильдік және ливандық геодезистер 25 үздіксіз емес шақырымды аяқтап, халықаралық шекараның тағы бір тоқсанын белгіледі (бірақ ресми түрде бекітпеді). 2000 жылдың 17 сәуірінде Израиль премьер-министрі Эхуд Барак Израиль Ливандан күштерін шығара бастайтынын мәлімдегенде, Ливан үкіметі шекараны белгілеуге қатысудан бас тартты. Сондықтан БҰҰ БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 425-ші қаулысында талқыланған сызыққа негізделген өз зерттеуін жүргізді. 2000 жылдың 25 мамырында Израиль үкіметі Бас хатшыға Израильдің Қауіпсіздік Кеңесінің 425-ші қаулысына сәйкес күштерін қайта орналастырғанын хабарлады. 2000 жылдың 24 мамыры мен 7 маусымы аралығында арнайы елші Бас хатшының 22 мамырдағы есебін іске асыруды бақылау үшін Израиль мен Ливанға сапар шекті. Біріккен Ұлттар Ұйымының картографы және оның командасы БҰҰУК көмегімен Израильдің күштерін шығаруын растау үшін қабылданатын сызықты анықтау үшін жерде жұмыс істеді. Бұл ресми шекараны белгілеу емес екені келісілгенімен, мақсат – Ливанның халықаралық деңгейде танылған шекараларына сәйкес келетін, картографиялық және басқа да құжаттамалық деректерге негізделген сызықты анықтау болды. 7 маусымда БҰҰУК күштерінің командирі Ливан мен Израиль әріптестеріне күштерді шығару сызығын көрсететін толық картаны ресми түрде жіберді. Ливан мен Израиль үкіметтері сызыққа қатысты өздерінің оқтамаларына қарамастан, осы сызықты анықтау Біріккен Ұлттар Ұйымының міндеті екенін және олар анықталған сызықты құрметтейтінін растады. 8 маусымда Ливандық бригада генерал Имад Анка мен бригада генерал Амин Хтайт басшылығымен БҰҰУК командалары Израильдің шекарадан шығуын тексеру жұмыстарын бастады. 16 маусымда Бас хатшы Қауіпсіздік Кеңесіне Израильдің 425 (1978) қаулысына сәйкес Ливандан күштерін шығарып, 2000 жылдың 22 мамырындағы есебінде белгіленген талаптарды орындағанын, атап айтқанда, Израиль Оңтүстік Ливан армиясының милициясын таратып, Аль-Хиам түрмесіндегі барлық тұтқындарды босатуды аяқтағанын хабарлады. Содан бері БҰҰ-ның барлық ресми хабарламаларында күштерді шығару сызығы «Көк сызық» деп аталады.

On 11 March 1978 Palestine Liberation Organization (PLO) operatives, led by Dalal Mugrabi, carried out the Coastal Road massacre within Israel which resulted in the deaths of 37 Israelis, including 13 children, and 76 wounded. In response, Israeli forces invaded southern Lebanon from which the PLO operated regularly during the 1970s. Starting on the night of March 14–15 and culminating a few days later, Israel Defense Forces (IDF) troops occupied the entire southern part of the country except for the city of Tyre and its surrounding area. This operation is known in Israel as Operation Litani, the stated objective of which was to clear out PLO bases in Lebanon south of the Litani River, in order to better secure northern Israel and to support the Christian Lebanese militias in the course of the Lebanese Civil War most notably the Free Lebanon Army. On 15 March 1978 the Lebanese government submitted a strong protest to the United Nations Security Council against the Israeli invasion, stating that it had no connection with the Palestinian operation. On 19 March 1978 the Council adopted Resolution 425, in which it called upon Israel to cease immediately its military action and withdraw its forces from all Lebanese territory. It also established the United Nations Interim Force in Lebanon (UNIFIL). The first UNIFIL troops arrived in the area on 23 March 1978. The Blue Line is based on the deployment of the IDF prior to 14 March 1978. It should not be confused with the Green Line, established in 1949, which is the armistice line of the 1948 Arab–Israeli War, nor the Green Line in Beirut during the violence of the 1980s. The 1949 line is in turn the same as the 1923 Mandate Line which was the border between French and British mandated territory (see: Paulet–Newcombe Agreement); Lebanon is a former French mandate and Palestine / Israel a former British mandate. (See League of Nations). The 1949 agreement stated that the border would follow the 1923 line. In 1923, 38 boundary markers were placed along the 49 mile border and a detailed text description was published. The 2000 Blue Line differs in about a half dozen short stretches from the 1949 line, though never by more than 475 meters. Borders are usually negotiated between countries, and between 1950 and 1967 Israeli and Lebanese surveyors managed to complete 25 non contiguous kilometers and mark (but not sign) another quarter of the international border. On 17 April 2000, when Israeli Prime Minister Ehud Barak announced that Israel would begin withdrawing its forces from Lebanon, the Lebanese government did not want to take part in marking the border. The UN thus conducted its own survey based on the line discussed in United Nations Security Council Resolution 425. On 25 May 2000 the government of Israel notified the Secretary General that Israel had redeployed its forces in compliance with Security Council resolutions 425. From 24 May to 7 June 2000, the Special Envoy traveled to Israel and Lebanon to follow up on the implementation of the Secretary General's May 22 report. The United Nations cartographer and his team, assisted by UNIFIL, worked on the ground to identify a line to be adopted for the practical purposes of confirming the Israeli withdrawal. While it was agreed that this would not be a formal border demarcation, the aim was to identify a line on the ground closely conforming to the internationally recognized boundaries of Lebanon, based on the best available cartographic and other documentary evidence. On 7 June the completed map showing the withdrawal line was formally transmitted by the Force Commander of UNIFIL to his Lebanese and Israeli counterparts. Notwithstanding their reservations about the line, the Governments of Israel and Lebanon confirmed that identifying this line was solely the responsibility of the United Nations and that they would respect the line as identified. On 8 June UNIFIL teams led by Lebanese Brig. General Imad Anka and Brigadier General Amin Htait commenced the work of verifying the Israeli withdrawal behind the line. On 16 June the Secretary General reported to the Security Council that Israel had withdrawn its forces from Lebanon in accordance with resolution 425 (1978) and met the requirements defined in his report of 22 May 2000; namely, Israel had completed the withdrawal in conformity with the line identified by the United Nations, South Lebanese Army militia had been dismantled, and all detainees held at Al Khiam prison had been freed. The withdrawal line has been termed the Blue Line in all official UN communications since.

Құқық бұзушылықтар

Израильдің 2000 жылы Көк сызықтың артына толыққанды қайтқанына қарамастан, де-факто шекара бірнеше рет бұзылды. Ең әйгілісі – Израильдің Солтүстік Гаджарды оккупациялауын жалғастыруы. Дегенмен, шекараны бұзудың көп бөлігі атыс-шабыс немесе басқа да шектеулі әскери операциялар болып табылады. 2000 жылдың 7 қазанында Хезболла күштері үш израильдік сарбазды тұтқынға алды, олар шекара сызығының оңтүстік (израильдік) жағында күзетте болған кезде. Сарбаздар шабуыл кезінде немесе одан кейін көп ұзамай қаза тапты. Бұл 2000-2006 жылдар аралығындағы Шеба фермаларындағы қақтығыстың бастауы болды, ол төмен қарқындылықпен басталды, бірақ бірте-бірте күшейді. 2000 жылдан 2007 жылға дейін израильдік әуе күштері Ливанның әуе кеңістігін 1600-нан астам рет бұзып, оңтүстік ауылдардың үстіндегі дыбыс барьерін бұзды. Ливандық әскерлер израильдік әуе күштеріне қарсы әуе қаруын қолданып атысты. Бұл қақтығыс 2006 жылғы 34 күндік Ливан соғысымен аяқталды. Израиль бейбіт тұрғындарға ракета шабуылы жасап, израильдік танк патруліне шабуыл жасағаннан кейін, Ливанның оңтүстігіне ауыр әуе шабуылы мен артиллериялық оқтармен жауап берді және Ливанның оңтүстігіне жердегі әскер енгізді. Шекара 2010 жылғы Израиль-Ливан шекаралық қақтығысына дейін тыныш болды, онда Ливан қарулы күштері Көк сызықтың израильдік жағында ағаш кесумен айналысқан израильдік сарбаздарға оқ атып, біреуін өлтірді. Израиль қорғаныс күштері (ИҚК) жауап шарасы ретінде үш ливандық қаза тапты. Ливанның ақпарат министрі Тарек Митри Ливан бұрын Көк сызықты қабылдағанына қарамастан, "кеше ағаш кесуге тағайындалған аудан Көк сызықтың оңтүстігінде, бірақ Ливан аумағында орналасқан" деді. Келесі жылы ЮНИФИЛ ешкім зардап шекпеген шекаралық инцидентті растады. Израиль мен Ливан оқиғаға қатысты әртүрлі мәлімдемелер жасады. Ливандық әскери шенеунік Израиль әскерлерінің Көк сызықты 30 метрге Ливан аумағына кесіп өткенін, ливандық сарбаздарды ескерту оқтарын атуға және израильдік әскерлерді шегінуге және ливандық шекаралық посттарға оқ атуға мәжбүр еткенін айтты. Израильдік әскери дереккөздер өз күштері шекарадан оқ атылған кезде израильдік аумақта болғанын мәлімдеді. 2013 жылдың 15 желтоқсанында Ливан армиясының снайперы Рош Ханикра шекарасында израильдік сарбазды атып өлтірді. 2015 жылдың 28 қаңтарында Сирияның оңтүстігінде Хезболла мен ирандық офицерлерді тасымалдаған әскери колоннаға қарсы израильдік шабуылдан кейін, Хезболла Шеба фермаларында израильдік әскери колоннаға танкке қарсы зымыран атып, екі сарбазды өлтіріп, жеті адамды жарақаттады. Жауап ретінде Израиль Ливанның оңтүстігіне кем дегенде 50 артиллериялық снаряд атып, БҰҰ-ның испандық бейбітшілік сақтаушысы қаза тапты. 2018 жылдың 4 желтоқсанында Израиль Хезболланың шекара астында салған туннельдерді жою мақсатымен Солтүстік Қалқан операциясын бастады. 2020 жылдың 27 шілдесінде израильдік сарбаздар мен Хезболланың төрт жауынгері атыс-шабыс жасады. Келесі жылы Оңтүстік Ливандан Израильге зымырандар мен дрондар ұшырылды, Израиль оған артиллериялық оқтармен жауап берді. Қаза болғандар жоқ, бірақ зымырандардан өрт шықты. 2023 жылғы Израиль-Хамас соғысы және 2023 жылғы Израиль-Ливан шекаралық қақтығысы кезінде Хезболла, олардың бақылауындағы палестиналық топтар және Израиль тарапынан Көк сызықтың көптеген бұзушылықтары орын алды.

Despite Israel's complete withdrawal behind the Blue Line in 2000, the de facto boundary has been violated on multiple occasions. Most famously, Israel continues to occupy northern Ghajar. However, the majority of border violations are exchanges of fire or other limited military operations. On 7 October 2000, Hezbollah forces abducted three Israeli soldiers while the latter patrolled the southern (Israeli) side of the demarcation line. The soldiers were killed either during the attack or shortly after. This sparked the 2000–06 Shebaa Farms conflict, which began at a low intensity, but steadily escalated. From 2000 to 2007, Israeli jets violated Lebanese airspace over 1600 times, often breaking the sound barrier over several southern villages. Lebanese troops responded by firing at the Israeli jets with anti aircraft weapons. Finally, the conflict culminated in the 34day 2006 Lebanon War. Israel responded to diversionary rocketing of civilian villages and an attack on an Israeli tank patrol with massive airstrikes and artillery fire on Lebanese targets and a ground invasion of southern Lebanon. The border stayed quiet until the 2010 Israel–Lebanon border clash, in which Lebanese Armed Forces opened fire on Israeli army soldiers performing tree cutting maintenance work on the Israeli side of the Blue Line, killing one. Three Lebanese died when the Israel Defense Forces (IDF) responded. Lebanese Information Minister Tarek Mitri stated despite the fact that Lebanon accepted earlier the Blue line "The area where the tree was to be cut yesterday [ ] is south of the Blue Line but is Lebanese territory." The following year, UNIFIL confirmed a border incident in which no one was hurt. Israel and Lebanon offered differing accounts of the incident. A Lebanese military official said Israeli troops crossed the Blue Line 30 meters into Lebanese territory, prompting Lebanese soldiers to fire warning shots and the Israeli troops to retreat and fire at Lebanese border posts. The Israeli military sources said their forces were within Israeli territory when they came under fire from across the border. On 15 December 2013, a Lebanese Army sniper shot dead an Israeli soldier in the Rosh Hanikra border. After an Israeli attack against a military convoy carrying Hezbollah and Iranian officers in southern Syria, on 28 January 2015, Hezbollah fired an anti tank missile at an Israeli military convoy in the Shebaa farms, killing two soldiers and wounding seven. In response, Israel fired at least 50 artillery shells across the border into southern Lebanon, killing a Spanish UN peacekeeper. On 4 December 2018, Israel initiated Operation Northern Shield to destroy cross border tunnels built by Hezbollah along the border. On 27 July 2020, Israeli soldiers and four Hezbollah combatants exchanged fire. Then next year, rockets and a drone were launched from Southern Lebanon into Israel, which responded with artillery fire. There were no reported casualties but the rockets ignited a bush fire. A large number of Blue Line violations by Hezbollah, Palestinian factions under their control, and Israel took place during the 2023 Israel–Hamas war and the 2023 Israel–Lebanon border conflict.