Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бұршақ тұқымдас өсімдіктердің бір түрі
Species of legume
Brachystegia spiciformis, көбінесе зебра ағашы немесе мсаса деп аталады, Африкаға тән орташа мөлшердегі ағаш. Оның күрделі жапырақтары және ұсақ, хош иісті жасыл гүлдері шоғырланған гүлшоғырлары болады. Көктемде (тамыз-қыркүйек) жас жапырақтары шығарғанда ағаш кең болып келеді және ерекше ақбас түсті, қызыл шарап реңіне ие болады. Ол саваннада, Оңтүстік және Шығыс Африканың ашық және жабық орманды жерлерінде өседі, көбінесе Танзания, Замбия, Зимбабве, Малави және Мозамбикте кездеседі. Мсаса сөзі африкалық жер-су атауларында жеке есім ретінде жиі қолданылады. Бұл сөз суахили тілінде "қатаң өсімдік" деген мағынаны білдіреді. Басқа да кең таралған атаулары: мунду, миомбо, мтондо (Танзания), мупуту (Замбия). Венда тілінде бұл өсімдік "мутсива" деп аталады, яғни "қалған" дегенді білдіреді. Соңғы кезде Оңтүстік Африканың солтүстігіндегі Саутпансберг тауларында Brachystegia-ның шалғайдағы популяциясы табылды. Бұл ағаш Оңтүстік Африкада қорғалатын түр болып саналады.
Brachystegia spiciformis, commonly known as zebrawood, or msasa, is a medium sized African tree having compound leaves and racemes of small fragrant green flowers. The tree is broad and has a distinctive amber and wine red colour when the young leaves sprout during spring (August–September). It grows in savanna, both open woodland and closed woodland of Southern and Eastern Africa, mostly Tanzania, Zambia, Zimbabwe, Malawi and Mozambique. The word msasa is commonly used as a proper name in African place names. The word also means 'rough plant' in Swahili. Other common names: mundu, myombo, mtondo (Tanzania), muputu (Zambia). The plant is known in the Venda language as mutsiwa, which means 'the one that is left behind'. An outlying population of Brachystegia has recently been discovered in the Soutpansberg mountains of northern South Africa. This tree is a protected species in South Africa.
Тарату
Массаса тропикалық ағаш, және ашық орманды жерлерде жақсы өседі, онда жаңбырлы және құрғақ маусымдардың арасында айқын шекара болады. Оның солтүстік шегі Танзаниядағы Табора маңында (шамамен 5° оңтүстік ендігінде), ал оңтүстік шегі Мозамбик жағалауындағы Квиссико маңында, тропик шеңберінен тыс (шамамен 25° оңтүстік ендігінде) орналасқан. Массасаға кемінде 500 мм жаңбыр қажет, бірақ жазғы өсу маусымындағы жаңбыр мөлшері жылдық жауын-шашыннан маңыздырақ. Оған шамамен 19-20 °C орташа жылдық температура қажет. Суық және ылғалды жағдайларда жақсы өспейді, және көптеген тропикалық өсімдіктер сияқты, өсу маусымы басталар алдында ыстық құрғақ кезеңді қажет етеді.
The msasa is a tropical tree and grows best in open woodland where there is a sharp distinction between wet and dry seasons. The northern end of its range is near Tabora in Tanzania (about 5° S) and its southernmost extent is near Quissico on the coast of Mozambique just outside the tropics (about 25° S). Msasas need a minimum of around 500 mm rain, although the amount of rain in the summer growing season is more important than the annual rainfall. It needs a mean annual temperature of around 19 to 20 °C. It does not thrive under a combination of cold and wet conditions, and like many tropical plants it requires a hot dry period before the onset of the growing season.
Сыртқы келбеті
Ағаш әдетте шамамен 16 метр биіктікке жетеді, бірақ құрғақшылыққа бейім аймақтарда биіктігі төмен болады. Орталық Замбия мен Анголаның шығысында өсу маусымында мол жаңбырдың тұрақты болуына байланысты 18-19 метрлік әсем үлгілер жиі кездеседі. Ол 1000-1400 метр биіктіктегі ішкі аймақтарды ұнатады (күндізгі және түнгі температураның күрт айырмашылығына байланысты), бірақ оңтүстік шекарасында теңіз деңгейіне дейін төмендейді. Ағаш жылдың мезгілдеріне сәйкес түрлі өзгерістерге ұшырайды. Мамыр айының соңында салқын маусым басталганда (сәл баяулап) жапырақтарын төгіле бастайды, ал тамыз айының басына қарай толығымен жалаңаш болады немесе жалаңашқа жуықтайды. Тамыз айының соңында температура қайтадан көтерілгенде жаңа жапырақтар пайда болады. Бұл жапырақтар көбінесе ашық қызыл түсті, бірақ жеке өсімдіктерде күлгінге дейін қоңыр түске дейін өзгеріп отырады. Түсі 10-20 күн ішінде терең жасыл түске ауысады. Маңызды емес гүлдер жаңа жапырақтардан кейін пайда болады, ал сәуір айында 12-15 см ұзындықтағы жарылатын бұршақтар пайда болады. Көптеген бұршақ тұқымдас өсімдіктердегідей, бұршақтар жарылыспен ашылады және жалпақ тұқымдар (шамамен 2 см диаметрлі) аналық ағаштан біршама қашықтыққа таралады.
The tree typically reaches a height of about 16 metres, although it is less tall in more drought prone areas. In central Zambia and eastern Angola, magnificent specimens of about 18–19 metres are common due to the reliability of heavy rain during the growing season. It favours inland situations at an altitude of around 1000–1400 metres (due to the sharp difference between day and nighttime temperatures), although it grows down to sea level at its southern extremity. The tree presents a series of changes according to the seasons. It starts to lose its leaves as the cool season begins in late May (somewhat sluggishly), and by early August it is bare or nearly so. In late August, as temperatures rise again, the new leaves are produced. These are often bright red in colour, but vary from almost purple to brownish in different individuals. The colour shifts to deep green over a period of 10–20 days. The insignificant flowers appear after the new leaves and these are followed by the dehiscent pods (about 12–15 cm in length) in April. As with many legume species the pods split explosively and the flat seeds (about 2 cm across) are flung some distance from the parent tree.
Экология
Массаса орталық Африканың жаз айларында жеткілікті жауын-шашын алатын кең аумақтарында экологиялық үстемдікке ие. Зимбабве, Замбия және Малавидің көптеген аймақтарында бұл ағаш түрлері арасында басым болып табылады, ал көктемдегі әдемі жапырақтары маусымдық белгі ретінде ерекше көзге түседі. Суық маусымда аз жауын жауса, ол жеңіл аязға төтеп бере алады, мысалы, Машоналанд үстіртінде, ол көбінесе ұқсас мнондомен (Julbernardia globiflora) бірге үстемдік етеді. Солтүстікке қарай оның үстемдігі азаяды, бірақ ең ірі мөлшеріне жетеді. Массасаның кең жайылған бұтақтары мен әдемі тәжі болады, ал ересек ағаштар парктері мен бақшаларда бағалы. Дегенмен, ол өте баяу өседі, сондықтан оны егістікке сирек отырғызады.
The msasa is ecologically dominant over large areas of central Africa where sufficient summer rainfall is received. In many parts of Zimbabwe, Zambia, and Malawi, it is the dominant woodland tree, and its colourful springtime foliage is a striking seasonal marker. It can withstand light frost as long as little rain falls during the cool season, such as on the Mashonaland plateau, where it is often co dominant with the similar mnondo (Julbernardia globiflora). Further north it is less dominant, but it reaches its greatest size. The msasa develops heavy spreading boughs and a shapely crown and mature specimens are valued in parks and gardens. However, it grows very slowly, so is seldom grown in cultivation.
Қолданылуы
Оның сыртқы түрі әр жерде әр түрлі болғандай, қолданылуы да солай. Кейбір аймақтарда, мысаса ағаштары тым биік өспейтін жерлерде, ол көбінесе көп бұтақты болып келеді және көміртегі мен отын сияқты отын ретінде негізгі қолданысқа ие. Ал басқа аймақтарда, мысалы, Мозамбиктің орталық және солтүстік бөліктерінде, жиһаз, тіреулер және құрылыс ағашы үшін пайдаланылады. Танзанияның оңтүстігінде бұл қатты ағашқа жоғары сұраныс бар. Одан әрі, бұл ағаш аралыштар, қайықтар және жалпы құрылыс жұмыстары үшін қолданылады. Ол көп мақсатты ағаш ретінде қарастырылады. Ағашты пеште жасанды түрде кептіруге болатындықтан жиһаз өндірісі артты, бұл өңделген ағаштың одан әрі кебуі мен бұралуына жол бермейді. Оңтүстік Танзанияда B. spiciformis түрлері бірнеше медициналық қолданыстарға ие, соның ішінде тамыры дизентерия мен асқазан ауруларын емдеу үшін қолданылады. Бұл маңызды көлеңке ағашы. Жапырақтарының жақсы мал азығы екені белгілі және жақсы мульча ретінде де қолданылуы мүмкін. Бұл түр азотты бекітпейді.
Just as its appearance varies greatly from place to place, so does its use. While in some regions, where msasa trees do not grow very tall, it is often heavily branched and used mainly as fuel such as charcoal and firewood, in other parts, such as central and northern Mozambique, it is used for furniture, sleepers, and construction timber. In parts of southern Tanzania, the hard wood is highly sought after. It is also used for beehives, boats, and general construction. It is considered an all purpose wood. Furniture production has increased, since the wood can be artificially dried in kilns, which prevents further drying and twisting of the processed wood. In southern Tanzania, B. spiciformis has several medicinal applications, including using the roots to treat dysentery and stomach problems. It is an important shade tree. The leaves are known to be a good fodder and would likely provide good mulch. The species is not nitrogen fixing.