Түгела өзені маңындағы шайқас: Ладисмитты құтқару әрекеті

Кіріспе

Екінші Бур соғысының 1900 жылғы шайқасы

Келесі бірнеше аптада Буллер қосымша күштер алды, сондай-ақ, оның негізгі жабдықтау желісі болған темір жолдан алыс жұмыс істеу үшін жеткілікті арбалар мен көлік құралдарын сатып алды. Буллер Ледисмитті құтқару үшін шабуыл жоспарын жасады. Оның әскері Тугела өзенін екі жерден кесіп өтіп, плацдарм құруға бағытталған екі бағыттық шабуылға шығуға тиіс болды. Содан кейін олар Буллердің Ледисмитке жолын кесетін қорғаныс шебіне шабуылдайтын еді. Бұл аймақ Ледисмитке жақын орналасқан. Буллер өзінің бас күштерін генерал-лейтенант Чарльз Уорренге тапсырды, ол Тричардт дрифтінде өтуге тиіс еді. Буллер содан кейін генерал-майор Невилл Литтелтон басқаратын екінші, кіші күшті жіберіп, Уоррен күшіне қарсы шабуыл жасау арқылы Потгитер дрифтінде алаңдатуға тырысты. Тугеладан өткеннен кейін британдықтар бурлардың қорғаныс позицияларына шабуыл жасап, содан кейін ашық дала арқылы Ледисмитті құтқаруға аттанатын еді. Уорреннің әскері 11 000 жаяу әскер, 2 200 атты әскер және 36 далалық зеңбіректерден тұрды (2-ші және 5-ші дивизиялар). 11-і күні олар батысқа қарай жүріп, Кіші Тугела өзенін кесіп, Потгитер паромдарының алдында орналасты. Алайда, олардың қозғалысы бурларға оңай көрінді және өте баяу болды (себебі британдық офицерлерге қажетті үлкен жүк көліктері болды – Уорреннің құрамында шойын ванна және жақсы жабдықталған ас үй болды), сондықтан олар Тугелаға келген кезде бурлар оны қорғаған жаңа позицияны нығайтты. 18-і күні граф Дундональд басқаратын британдық атты әскерлер бурлардың оң фланкіне жетті, онда оларды Ледисмитке дейін тез жетіп барудан ештеңе тоқтата алмады, бірақ Уоррен оларды күштің жүгін күзету үшін қайтарды. Барлық күштері өзеннен өткеннен кейін, Уоррен генерал-лейтенант Фрэнсис Клери басқаратын 2-ші дивизияның бір бөлігін Табанияма аталған платодағы бурлардың оң фланкіне қарсы жіберді. Бурлар платоның еңкейген беткейлерінде жаңа позицияны нығайтты, ал Клеридің шабуылы сәтті болмады. Темірқасымен, Литтелтонның Потгитер дрифтіндегі қосымша британдық шабуылы әлі толыққанды басталған жоқ.

Over the next few weeks, Buller received further reinforcements, and also acquired sufficient carts and transport to operate away from the railway line which was his main supply line. Buller devised a new plan of attack to relieve Ladysmith. His army was to launch a two pronged offensive designed to cross the Tugela River at two points and create a bridgehead. They would then attack the defensive line that blocked Buller's advance to Ladysmith. The area was only from Ladysmith. Buller delegated control of his main force to General Sir Charles Warren, to cross at Trichardt's Drift. Buller would then send a second smaller force, under Major General Neville Lyttelton to attack east of Warren's force as a diversion at Potgieter's Drift. Once across the Tugela the British would attack the Boer defensive positions and then cross the open plains to relieve Ladysmith. Warren's force numbered 11,000 infantry, 2,200 cavalry, and 36 field guns. (2nd and 5th Divisions). On the 11th they marched westward to cross the Little Tugela and take up position in front of Potgieter's Ferry. However their march was easily visible to the Boers, and so slow (due in part to the massive baggage trains necessary to British officers at the time – Warren's included a cast iron bathroom and well equipped kitchen) that by the time they arrived at the Tugela, the Boers had entrenched a new position covering it. On the 18th British mounted troops under the Earl of Dundonald enterprisingly reached the extreme Boer right flank, from where there was little to stop them riding to Ladysmith, but Warren recalled them to guard the force's baggage. Once all his force had crossed the river, Warren sent part of the 2nd Division under Lieutenant General Francis Clery against the Boer right flank positions on a plateau named Tabanyama. The Boers had once again entrenched a new position on the reverse slopes of the plateau, and Clery's attack made no progress. Meanwhile, the secondary British attack by Lyttelton at Potgieter's Drift had yet to commence in full.

Шайқас

Уорреннің күшінен солтүстік-шығыста орналасқан Спион Коп, аймақтағы ең үлкен төбе болды, оның биіктігі (түбінен салыстырмалы биіктігі) едәуір болатын. Ол Бурлардың шебінің ортасында жатқан еді. Егер британдықтар осы позицияны басып алып, төбеге артиллерияны жеткізе алса, олар айналасындағы Бурлардың позицияларын бақылай алатын еді. Спион Копты қорғау үшін шаралар қабылдау қажет болды. Алғашқы шабуылға жетекшілік етуге подполковник Александр Торникрофт таңдалды. (Торникрофт – соғыстан аз уақыт бұрын Оңтүстік Африкаға жергілікті жалдамалы жасақтарды жинау үшін жіберілген алты "ерекше қызмет" офицерінің бірі, олардың арасында Роберт Баден-Пауэлл мен Герберт Плумер де болды. Торникрофттың атты жаяу әскері Наталда құрылып, 360 сарбаздан тұрды.) Британдықтар түнде және тығыз тұман ішінде төбеге көтерілді. Олар Бурлардың кішкентай қарауыл тобына күтпеген шабуыл жасап, штыкпен ұрып, төбеден ығыстырды. Бур қарауыл тобының 15 адамының бірі қаза болды, оның қабірі бүгінгі күнге дейін төбеде сақталған. Шабуыл кезінде 10 британдық сарбаз жараланды. Таң атқанда британдықтар Спион Коп төбесінің кішігірім және төменгі бөлігін ғана басып алғанын, ал Бурлар британдықтардың позициясының үш жағынан биік жерді иеленгенін анықтады. Британдықтар төбе жер бедері туралы нақты мәліметке ие болмады, ал қараңғылық пен тұман жағдайды одан әрі қиындатты. Сонымен қатар, британдық окоптар қорғану үшін жеткіліксіз болды. Төбенің көп бөлігі қатты тау жыныстарынан тұрғандықтан, окоптардың тереңдігі шамалы болды және өте нашар қорғаныс позициясын ұсынды – окоптардағы британдық жаяу әскері платоның жотасын көре алмады, ал Бурлар жақын маңайдағы төбелерден жарты ай пішіндес окоптың бойымен атып түсіре алды. Бур генералдары британдықтар төбені басып алғаны туралы хабарды тым үлкен мәселе деп санамады. Олар Табаниямадағы артиллерияларын британдық позициясына қолдануға болатынын және британдықтар әлі басып алмаған Коптың бөліктерінен мылтықпен атуға болатынын білді. Бірнеше минуттан кейін жүздеген Бурлар Спион Коптың жотасындағы британдық позицияларын шабуылдау үшін ағылып келді, бұл британдықтарды таң қалдырды. Бурлардың күндізгі жаппай шабуыл жасауы сирек кездесетін жағдай еді, нәтижесінде қатал, жақын арадағы шайқас болды. Бұл Бурлардың соғыс жүргізу стиліне тән емес еді. Британдық Ли-Метфорд және Ли-Энфилд мылтықтары Бур мылтықтарынан кем емес еді. Алайда, британдықтар жақын шайқаста жақсы көзге түсті; бірақ, Бурлардың күтпеген тікелей шабуылының таңғажайып көрінісі, әрине, шайқастың алғашқы кезеңдерінде Бурларға көмектескен болуы мүмкін. Екі тарап та жақын аралықтан атыс жасады және қолға-қол соғысқа түсті, британдықтар штығы бар мылтықтарымен, ал Бурлар аңшылық пышақтарымен және өз мылтықтарын соққыға қолданды. Ауыр шығынға ұшыраған Бурлар шабуылшылары бірнеше минуттық қатыгез қолға-қол шайқастан кейін жотаның еңсесін басып алды, бірақ одан әрі жылжуға мүмкіндік таппады. Келесі бірнеше сағат ішінде Копта белгілі бір тоқырау орнады. Бурлар британдықтарды Коптан ығыстыруға сәтсіз болды, бірақ Претория және Каролина командасының аман қалғандары қазір Алоэ Кнолда атыс желісін ұстады, одан олар британдық позициясын тоғыстыра алды, ал британдықтар қазір Бур артиллериясының тұрақты бомбалауына ұшырады. Британдықтар алғашқы табыстарын пайдалана алмады, ал бастамашылық Бурларға өтті. Екі тарапта да адамгершілік төмендеді, өйткені қатты ыстық, шаршау және шөл сезімі күшті болды. Бір жағынан, Бурлар өздерінің төменгі жазықтарында күреске қатысудан бас тартқан көптеген бургерлерді көре алды. Санасыздық сезімі, майдан шабуылдарының қанды сәтсіздіктері, азаматтық әскерге тән тәртіпсіздік және британдық позицияның қауіпсіздігі кейбір Бурлар үшін тым көп болып шықты, олар ауыр жеңіп алған позицияларынан бас тарта бастады. Екінші жағынан, британдықтар бомбалаудан кейін өз зардаптарын тарта бастады. Вудгейт шамамен 08:30-да снарядтың сынығынан жараланып құлап қайтыс болды. Түрлі бөлімшелердің офицерлері мен сарбаздары араласып, британдықтар басшысыз, шатасып, ауыр Бур артиллериясы мен мылтық атысымен қамалды. Спион Коптың төменгі беткейінде орналасқан британдық артиллерия Бур қаруларына қарсы шабуылдай алмады. Корольдік Ланкастерлердің полковнигі Малби Крофтон жауапкершілікті өз мойнына алды және көмек сұрап, "Жедел күшейтіңіз, әйтпесе бәрі жоғалады. Генерал қайтыс болды" деген өтінішті жіберді. Осыдан кейін, таңғалған полковник ешқандай басшылықты жүзеге асыра алмады. Торникрофт басқаруды қолға алған сияқты, ол оттың алдында сәтсіз болған қайраткерлік қарсы шабуылға көшті. Уоррен саммитты нығайту үшін екі қалыпты батальон мен Дурбан қаласында құрылған Империялық Жеңіл Инфантерия бригадасын генерал-майор Джон Талбот Кокқа жіберді. Алайда, ол Табаниямаға шабуыл жасаудан бас тартты және Алоэ Кнолға атуға тыйым салды, оның британдық позицияның бөлігі екеніне сенді. 11:40-та Буллер, жағдай жақсы болмайтынын көріп, Уорренге Торникрофтты Коптағы командир етіп тағайындауды ұсынды. Торникрофтқа бірінші елші сөз айта алмай, оққа ұшырап қаза болды. Соңында, екінші елші хабар жеткізді: "Сіз генералсыз". Уинстон Черчилль Оңтүстік Африкадағы тілші болды және Буллер генералы оның Бур тұтқындығынан танымал қашқаннан кейін Оңтүстік Африка Жеңіл Атқыштар отрядына лейтенант болып тағайындалды. Черчилль Спион Коптан Буллер штаб-пәтеріне хабар жеткізуші ретінде жұмыс істеді және оқиға туралы мәлімдеме жасады: "Мәйіттер мұнда-сонда жатыр. Көптеген жаралар қорқынышты болды. Снарядтардың сынықтары мен бөліктері оларды жыртып, қиратқан. Төменгі окоптар өлі және жараланғандармен бітеліп қалған". Шамамен 13:00-де Ланкашир Фузилиярларының кейбір сарбаздарының жағдайы шыдай алмай, капитуляциялауға тырысты. Торникрофт жеке араласып, тұтқынды алуға келген Бурларға айқайлады: "Мен мұндағы командирмін, адамыңды тозаққа қайтар, мырза. Мен капитуляцияға жол бермеймін". Таңда Уоррен Литтелтон дивизиясынан күш сұрады, өзінің 11 батальоны бар болса да. Буллерді сұрамай, Литтелтон екі батальонды Спион Копқа жіберді. Бір батальон, Корольдік Атқыштар, Егіз Төбелерге шабуыл жасау үшін бұрылып кетті. Лейтенант-полковник Ридделл қаза болып, 100-ге жуық адам жарақаттанғаннан кейін, атқыштар жұқа Бур шебін бұзып, 17:00-де екі төбені басып алды. Ол бригадаға шегінуге бұйрық берді. Сонымен қатар, Буллер Литтелтонға Егіз Төбелерден әскерін қайтару туралы қатаң бұйрық берді. Таң келгенде Бур генералдары Спион Коптың үстінде екі Бурдың жеңіспен толқып, шляпаларын желбіретіп тұрғанын көріп таң қалды. Копта тек қана өлі және өлmekте жатқан британдықтар болды. Британдықтар шайқаста 243 адамнан қаза тапты, көптегендері қайтыс болған жерлерінде жерленді. Шамамен 1250 британдық жараланды немесе тұтқынға алынды. Мохандас Ганди үндік амбуланс корпусында ұйымдастырған амбуланс жүргізушісі болды және марапатталды. Бурлар 335 адамнан зардап шекті, оның 68-і қаза тапты, оның ішінде командир Принслуоның командасынан 55 адам қаза тауып, 88 адамнан 55-і жараланды. Британдықтар Тугеладан шегінді, бірақ Бурлар шаршап, жеңіске жеткендерін пайдалана алмады. Өзеннен өткеннен кейін Буллер әскерін қайта жинады. Ледисмит британдықтар төрт аптадан кейін босататын еді.

Spion Kop, just northeast of Warren's force, was the largest hill in the region, being over in height (relative height from its base). It lay almost exactly at the centre of the Boer line. If the British could capture this position and bring artillery to the hill then they would command the flanks of the surrounding Boer positions. to secure Spion Kop. Lieutenant Colonel Alexander Thorneycroft was selected to lead the initial assault. (Thorneycroft was one of six "special service" officers, among who were also Robert Baden Powell and Herbert Plumer, despatched to South Africa shortly before the war to recruit local irregular corps. Thorneycroft's mounted infantry were raised in Natal and numbered 360.) The British climbed up the hill at night and in dense mist. They surprised the small Boer piquet and drove them off the kop at bayonet point. Of the 15 men in the Boer piquet, one was mortally wounded and his grave lies on the hill to this day. Ten British soldiers were wounded in the charge. As dawn broke, the British discovered that they held only the smaller and lower part of the hilltop of Spion Kop, while the Boers occupied higher ground on three sides of the British position. The British had no direct knowledge of the topography of the summit and the darkness and fog had compounded the problem. Furthermore, the British trenches were inadequate for all defensive purposes. Because the summit of the kop was mostly hard rock, the trenches were at most deep and provided an exceptionally poor defensive position – the British infantry in the trenches could not see over the crest of the plateau and the Boers were able to fire down the length of the crescent shaped trench from the adjacent peaks. The Boer generals were not unduly concerned by the news that the British had taken the kop. They knew that their artillery on Tabanyama could be brought to bear on the British position and that rifle fire could be brought to bear from parts of the kop not yet occupied by the British. Minutes later, hundreds of Boers swarmed in to attack the British positions at the Spion Kop crestline, much to the surprise of the British. It was very unusual for the Boers to launch a daytime massed attack quickly resulting in vicious, close quarters combat. This was not a custom of the Boers' style of warfare. The British Lee–Metford and Lee–Enfield rifles were no less effective than the Boer Mauser rifles. However, the British excelled in close combat; albeit the surprise of the unusually direct Boer attack likely aided the Boer in the early stages of the engagement. Both sides exchanged fire at close range and engaged in hand to hand combat, with the British wielding fixed bayonets and the Boers wielding hunting knives and their own rifles used as bludgeons. After suffering serious losses, the Boer assault carried the crest line after several minutes of brutal hand to hand combat, but could advance no further. Over the next several hours, a kind of stalemate settled over the kop. The Boers had failed to drive the British from the kop, but the surviving men of the Pretoria and Carolina commando now held a firing line on Aloe Knoll from where they could enfilade the British position and the British were now under sustained bombardment from the Boer artillery. The British had failed to exploit their initial success, and the initiative now passed to the Boers. Morale began to sag on both sides as the extreme heat, exhaustion and thirst took hold. On the one hand the Boers on the kop could see large numbers of burghers on the plains below them who refused to join the fight. A sense of betrayal, the bloody failure of the frontal assault, the indiscipline inherent in a civilian army and the apparent security of the British position proved too much for some Boers, who began to abandon their hard won positions. On the other hand, the bombardment began to take its toll on the British. Woodgate fell at about 08:30, mortally wounded by a shell splinter. Officers and men from different units were intermingled, and the British were now leaderless, confused and pinned down by the heavy Boer artillery and rifle fire. The British artillery, positioned lower down the slopes of Spion Kop, were unable to hit back at the Boer guns. Colonel Malby Crofton of the Royal Lancasters took charge and semaphored a plea for help, "Reinforce at once or all is lost. General dead." After that the stunned colonel failed to exercise any leadership. Thorneycroft seems to have taken charge, leading a spirited counterattack that failed in the face of withering fire. Warren had already dispatched Major General John Talbot Coke's brigade of two regular battalions and the Imperial Light Infantry (raised in Durban) to reinforce the summit. However, he refused to launch an attack on Tabanyama and barred his guns from firing on Aloe Knoll, believing this to be part of the British position. At 11:40, Buller, who could see that things were not going well, suggested to Warren that Thorneycroft be appointed commander on the kop. The first runner to Thorneycroft was shot dead before he could utter a word. Finally, a second runner brought the news, "You are a general." Winston Churchill was a journalist stationed in South Africa and had been commissioned as a lieutenant in the South African Light Horse by General Buller after his well publicised escape from Boer captivity. Churchill acted as a courier to and from Spion Kop and Buller's headquarters and made a statement about the scene: "Corpses lay here and there. Many of the wounds were of a horrible nature. The splinters and fragments of the shells had torn and mutilated them. The shallow trenches were choked with dead and wounded." About 13:00, the situation proved too much for some men of the Lancashire Fusiliers who attempted to surrender. Thorneycroft personally intervened and shouted at the Boers who advanced to round up prisoners, "I'm the commandant here; take your men back to hell sir. I allow no surrenders." In the morning, Warren had asked for reinforcements from Lyttelton's division, even though he had eleven battalions of his own to draw upon. Without asking Buller, Lyttelton sent two battalions toward Spion Kop. One battalion, the King's Royal Rifle Corps, turned aside to attack Twin Peaks. After losing Lieutenant Colonel Riddell killed and 100 other casualties, the rifles cracked the thin Boer line and carried the double summit at 17:00. He ordered the brigade to retreat. At the same time, Buller sent Lyttelton strict orders to recall his troops from Twin Peaks. When morning came, the Boer generals were astonished to see two burghers on the top of Spion Kop, waving their slouch hats in triumph. The only British on the kop were the dead and the dying. The British suffered 243 fatalities during the battle; many were buried in the trenches where they fell. Approximately 1,250 British were either wounded or captured. Mohandas Gandhi was a stretcher bearer at the battle, in the Indian Ambulance Corps he had organised, and was decorated. The Boers suffered 335 casualties of which 68 were dead, including Commandant Prinsloo's commando casualties of 55 killed and wounded out of 88 men. The British retreated back over the Tugela, but the Boers were too exhausted to pursue and follow up their success. Once across the river, Buller managed to rally his troops. Ladysmith would be relieved by the British four weeks later.

Реакция және мұра

Бұл шайқас Лувренс Пеннингтің ең белгілі романы – «Спионкоптың батыры» (1901, De held van Spionkop) үшін негіз болды. Пеннингтің әңгімесі нағыз болған Комендант Луи Весселс туралы, ол бур командасын жетектеп, шайқаста британдықтарды жеңіске жеткізеді.

Комментарийлер

Бюллер Уорренды тәуелсіз командир етіп тағайындауда қателік жасады, тіпті өзінің бағыныштысының қабілетіне күмәндаған болатын. Шабуыл басталған күні кешкі сағат 21:00-де Уоррен тек қосымша күштер мен ауыр артиллерияны келтіруге бұйрық берді. Медициналық көмек, су және оқ-дәрілер де кешігіп жетті. "Дегенмен, бәлкім, Уорреннің осы кемшіліктерді жоюға тырыспауы оның ең ірі қателігі болды. Ол Торникрофтқа өз жоспарларын хабарламады. Қалай болғанда да, ол орталықтан келген телеграммадан кейін Торникрофтқа тікелей ешқандай нұсқау жібермеді. Торникрофтті сендіруді Кокке жүктеді, бірақ (тағы да таңғажайып қателікпен) Уоррен Кокке Торникрофтты жауапты ету туралы ешқашан айтпады. Одан кейін, барлық қателіктерді күшейту үшін, сағат 21:00-де Уоррен Кокті кеңесу үшін штабқа қайтаруға бұйырды, Торникрофтты төбедегі қорқынышты жағдайларда жалғыз қалдырды."

Атауы туралы ескерту

Соғыстың жалпы ағылшынша атауы - "Спион Коп" бүкіл Ұлт Достастығы және оның тарихи әдебиетінде, ал Оңтүстік Африканың ресми ағылшын және африкаанс тіліндегі аты - "Spioenkop": "spioen" сөзі "шпион" немесе "қарауыл" мағынасын білдіреді, ал "kop" сөзі "төбе" немесе "шығанақ" дегенді білдіреді. Кейде "Spioenkop" деп біріктіріп қолданылатын нұсқасы да бар. Ескіше жазудың халықаралық деңгейде қолданылу себебі – "Spioenkop" атауының түбі голланд тілінде, "Spion [спее йон]" сөзінде жатыр, "spioen [спее йун]" емес. Голланд тілінде "шпион" сөзі осылай айтылады. 1920 жылдарға дейін голланд тілі бурлардың ресми жазба тілі болғандықтан, Оңтүстік Африкадан тыс жерлерде осы ескі голланд тіліндегі жазу сақталған. Оңтүстік Африка ішінде африкаанс тілінің орфографиялық реформасымен және оның дербес тіл ретінде мойындалуымен бірге жазу өзгертілді.