Кіріспе
Солтүстік Атлант айналымының бөлігі болып табылатын желмен қозғалатын беттік ағын – Канар ағыны. Бұл шығыс шекаралық ағын Солтүстік Атлант ағынынан оңтүстікке қарай бөлініп, Сенегалға дейін оңтүстік-батысқа қарай ағады, онда батысқа бұрылып, кейін Атланттың Солтүстік Экваторлық ағынымен қосылады. Ағын Канар аралдарының құрметіне аталған. Архипелаг Канар ағынының ағынын ішінара тоқтатады (Gyory, 2007). Бұл кең және баяу ағын батыс Марокко жағалауындағы ежелгі финикиялықтардың теңіз саяхаттары мен қоныстануында пайдаланылған деп саналады. Ежелгі финикиялықтар осы ағын аймағындағы көптеген балық аулау орындарын пайдаланған ғана емес, сонымен қатар қазіргі Эссауираның жанындағы Iles Purpuraires фабрикасын құрып, теңіз құсбегі мурекс түрінен Тир қызыл бояуын өндірген. Ағын Канар аралдары мен Марокконың жағалауындағы ауа-райына күшті әсер етеді, жылдың көп бөлігінде жағалау температурасын төмендетіп, суық судың үстінде конвекция болмауынан жағалауларда кең шөлдердің пайда болуына себеп болады. Шығыстан Сахараның кең даласынан соққан желдер жағалау аймақтарына да ыстық ауа әкелуі мүмкін.
The Canary Current is a wind driven surface current that is part of the North Atlantic Gyre. This eastern boundary current branches south from the North Atlantic Current and flows southwest about as far as Senegal where it turns west and later joins the Atlantic North Equatorial Current. The current is named after the Canary Islands. The archipelago partially blocks the flow of the Canary Current (Gyory, 2007). This wide and slow moving current is thought to have been exploited in the early Phoenician navigation and settlement along the coast of western Morocco. The ancient Phoenicians not only exploited numerous fisheries within this current zone, but also established a factory at Iles Purpuraires off present day Essaouira for extracting a Tyrian purple dye from a marine gastropod murex species. The current heavily influences the weather of the Canaries and coastal Morocco, cooling down shoreline temperatures for much of the year and also causing vast deserts on coastlines due to the absence of convection above the cool water. Winds from the vast Saharan Desert to the east may still bring hot temperatures also to coastal areas.
Жоғарыға көтерілу
Шығыс шекара ағыстарының ерекше бір белгісі – жоғары көтерілудің болуы. Экман ағыны беттік сулардың теңізден тысқары тасымалдануына себеп болады, олардың орны төменнен терең сулармен толтырылады. Терең сулар суық және қоректік заттарға бай, ал олар бастапқы өнімділікті ынталандыруда маңызды рөл атқарады. Жоғары көтерілу Марокконың батысындағы жағалау балық шаруашылығының өркендеуіне әкелді (Hance, 1975). Жоғары көтерілудің салдарынан судың салқындауы, жағалауға жақын жерлерге қолайлы микроклимат сыйлайды, себебі тропиктік ауа суық судан өтетін кезде беткі қабатында суынады. 23 және 25 градус солтүстік ендігінде күшті жоғары көтерілу жүзеге асады (Канар ағыны, 2002). Кап-Блан (Рас-Нуадибу) және солтүстікке қарай жыл бойы жоғары көтерілу байқалады. Кап-Бланның оңтүстігінде жоғары көтерілу жаз айларында Азор антициклонының солтүстікке қарай жылжуына байланысты желдің экваторға қарай соғуының нәтижесінде қыс пен көктемге ғана шектеледі. Минас және авторлар тобы (1982) Кап-Блан ендігінде Солтүстік Атлантиканың Орталық Суын (NACW) және Оңтүстік Атлантиканың Орталық Суын (SACW) бөліп тұратын фронт бар екенін көрсетті. Кап-Бланның оңтүстігіндегі SACW, NACW-ге қарағанда қоректік заттарға бай. SACW-ды Кап-Блан аймағына жеткізіп, бастапқы өндірістің максималды деңгейге жетуіне полюске қарай бағытталған терең қарсы ағын жауапты. Солтүстіктегі бастапқы өндіріс NACW-дағы қоректік заттардың жетіспеуімен шектеледі. Кап-Бланның оңтүстігіндегі бастапқы өндіріс жоғары көтерілу оқиғаларының болуымен шектеледі.
Жоғарыға қарай және бастапқы өндіріс
Хантсман мен Барбер (1977) жоғары өнімділік жоғары көтерілу оқиғалары мен салыстырмалы түрде тыныш кезеңдердің алмасуынан туындайды деп болжады. Көтерілу оқиғасы қоректік заттарды бетке жеткізу үшін қажет, бірақ егер бұл оқиға ұзаққа созылса, фитопланктонның эуфотикалық аймақта тұрақтап қалуы қиын. Тыныш кезеңдер қабаттанудың дамуына жағдай жасайды, яғни фитопланктон аралас қабаттың беткі бөлігінде ұсталып, өсіп-көбейе алады. Басқаша айтқанда, әр тыныш кезеңде шағын көктемгі гүлдену болады (Mann & Lazier, 1996).
Жоғарғы ағысы және зоопланктон
Үстіне көтерілу және бастапқы өндіріс күшті желдің басталуымен бірнеше күн ішінде жүзеге асады (Mann & Lazier, 1996). Зоопланктон, мысалы копеподтар, қол жетімді азық-түліктің көп болуына жауап беруге көбірек уақыт алады, себебі олардың өмірлік циклдары бірнеше күн емес, апталарға созылады. Канар ағынындағы зоопланктон күзге қарай, үстіне көтерілу қарқындылығы төмендеген кезде ең жоғары тығыздыққа жетеді. Үстіне көтерілудің азаюы зоопланктонға олардың азық-түлік қоры бар сөреде қалуға мүмкіндік береді. Фитопланктонның үстіне көтерілген қоректік заттарға жылдам жауап беруіне байланысты зоопланктон көбінесе азық-түлік тапшылығына тап болмайды.
Жоғарыға қарай және балық
Балықтың төрт түрі Кап Блан аймағындағы жалпы уловтың 75% құрайды (Mann & Lazier, 1996). Клупеидтер (Sardina pilchardus, сардина және Sardinella aurita) ең көп кездесетін түрлер болды. S. pilchardus салқын солтүстік суларда басым, ал S. aurita жылы оңтүстік суларда кең таралған. Одан кейін ең көп кездесетін түрлер – Джек макрель (Trachurus spp.) және қызыл балық (Sparidae). Ansa Emmin (1982) 1974 жылы балықтың жалпы түсірілімі 2,68 миллион тоннаға жеткенін анықтады. Оның шамамен 1 миллион тоннасы – Clupeidae, ал 0,67 миллион тоннасы – сардина.
Қоректік заттарды қайта өңдеу
Жағалау аймағындағы фитопланктон либо төменге шөгіп, либо зоопланктонмен жекеді. Егер олар төменге шөгіп қонса, фитопланктон ыдырау кезінде аммиак бөліп шығарады, ол азотты суға қайтарады. Осының салдарынан фитопланктон қалдықтарын бентос тұрғындары жей алады, олар да аммиак бөліп шығарады. Егер зоопланктон фитопланктонды жесе, онда фитопланктонның азоты бөлініп шыққан аммиак немесе нәжіс түрінде қоршаған ортаға қайта оралады, ол төменге шөгеді. Қандай механизм болса да, фитопланктон азотының үлкен бөлігі су бағанасының төменгі қабатында, жағалауға қарай жылжып барады (Mann & Lazier, 1996). Бұл су кейіннен жоғары көтеріліп, қосымша біріншілік өндірісті ынталандыра алады. Барбер мен Смит (1981) Cap Blanc жағалауындағы шельфте регенерацияланған азоттың жалпы азоттың 72% құрайтынын бағалады.