Кіріспе
Евгений О’Ниллдің 1920 жылғы пьесасы «Император Джонс» – американдық драматург Евгений О’Ниллдің 1920 жылғы трагедиялық пьесасы. Ол Брут Джонстың, епті, өзіне сенімді афроамерикалық және бұрынғы Пуллман вагонындағы қызметкердің, ойын кезінде тағы бір қара нәсілді адамды өлтіргенін, түрмеге қамалғанын және кейін Кариб теңізіндегі шағын, артта қалған аралға қашқандарын баяндайды, онда ол өзін император деп жариялайды. Пьесада Брут өзіне қарсы көтерілген бұрынғы поддандықтарынан қашу үшін джунгли арқылы қашып бара жатқандағы оқиғалары көрсетіледі. Алғашқыда «Күміс оқ» деп аталған бұл пьеса – О’Ниллдің экспрессионизм мен реализмді үйлестіріп, сенімсіз баяндаушы мен түрлі көзқарастарды қолданған маңызды тәжірибелік туындыларының бірі. Сонымен қатар, бұл пьеса АҚШ-тың Гаитиді қанды көтерілістерден кейін оккупациялауына жасалған сырттай сын болып табылады, бұл империализм актісі О’Ниллдің Нью-Йорктегі радикалды саяси айналымында кеңінен айыпталыпты. «Император Джонс» О’Ниллдің 1909 жылы Гондураста алтын іздеу кезінде джунглиде басып өткен галлюцинациялық тәжірибесіне, сондай-ақ Гаитидің Вильбрун Гийом Сэмнің қысқа да қатыгез президенттігіне негізделген. «Император Джонс» О’Ниллдің алғашқы үлкен табысы болды. Ол «Көк горизонттың ар жағында» (1920) пьесасы үшін драматургия саласындағы Пулитцер сыйлығын жеңіп алғаннан кейін, оны сәтті драматург ретінде бекітті. «Император Джонс» Бернс Мантлдің «1920–1921 жылдардағы ең жақсы пьесалар» жинағына енді.
The Emperor Jones is a 1920 tragic play by American dramatist Eugene O'Neill that tells the tale of Brutus Jones, a resourceful, self assured African American and a former Pullman porter, who kills another black man in a dice game, is jailed, and later escapes to a small, backward Caribbean island where he sets himself up as emperor. The play recounts his story in flashbacks as Brutus makes his way through the jungle in an attempt to escape former subjects who have rebelled against him. Originally called The Silver Bullet, the play is one of O'Neill's major experimental works, mixing expressionism and realism, and the use of an unreliable narrator and multiple points of view. It was also an oblique commentary on the U. S. occupation of Haiti after bloody rebellions there, an act of imperialism that was much condemned in O'Neill's radical political circles in New York. The Emperor Jones draws on O'Neill's own hallucinatory experience hacking through the jungle while prospecting for gold in Honduras in 1909, as well as the brief, brutal presidency of Haiti's Vilbrun Guillaume Sam. The Emperor Jones was O'Neill's first big box office hit. It established him as a successful playwright, after he won the Pulitzer Prize for Drama for his first play, the much less well known Beyond the Horizon (1920). The Emperor Jones was included in Burns Mantle's The Best Plays of 1920–1921.
Қысқаша мазмұны
"Император Джонс" – Брутус Джонс туралы, ол Батыс Үндістандағы аралға қашып кеткен афроамерикалық пульман-портёр. Екі жылдың ішінде Джонс өзін сол жердің "Императоры" етіп жасайды. Бір туалас Джонсқа оқ атуға тырысты, бірақ мылтық істемеді; содан кейін Джонс өзін қорғап тұрған сиқырлы күш туралы және оны тек күміс оқтар ғана зиянға салуға болатынын жариялады. Пьеса басталған кезде, ол арал тұрғындарына ауыр салықтар салып, түрлі масштабтағы сыбайлас жемқорлық арқылы байлық жинауға жететіндей ұзақ уақыт император болып үлкерді. Көтеріліс пісіп жетіп келеді. Арал тұрғындары жергілікті құдайлар мен орман рухтарын шақырып, күреске дайындықтарын арттырып, қайраттарын жинап жатыр. Орманың тереңінен олардың соққан үлкен барабанының үні естіледі, пьесаның соңына қарай темпі күшейеді және императордың қорқатын бүлікшілердің бар екенін көрсетеді. Бұл жүрек соғуының жылдамдығының артуымен тең; жақындаған сайын ол жазаның алға басқандығын және кейіпкердің ішкі кінәсінің күрт сезімін білдіреді; ол джунглиде адасып, теңселіп қалады, ал пьесаның өзі алғашқы қорқыныш пен қараңғылыққа толы. Пьеса негізінен Джонс кейіпкерінің монологы болып табылады, Шекспирдің мәнерлерімен теңдестірілген, патшалық биліктен қорқыныш пен ақылсыздық шегіне дейінгі диапазонда, Лир немесе Макбеттей. 2-7-ші көріністер Джонстың көзқарасынан бейнеленген, басқа ешбір кейіпкер сөйлемейді. Бірінші және соңғы көріністер негізінен Смитерс атты кейіпкермен жасалған, ол заңсыз қызметтерге қатысқан ақ нәсілді саудагер. Бірінші көріністе Смитерске көтеріліс туралы бір қарт әйел хабарлайды, содан кейін ол Джонспен ұзақ әңгімелеседі. Соңғы көріністе Смитерс көтерілістің жетекшісі Леммен сөйлеседі. Смитерс Джонсқа қатысты әртүрлі сезімдерде, бірақ көбінесе бүлікшілерге қарағанда Джонсты құрметтейді. Соңғы көріністе Джонс күміс оқтан қаза табады, бүлікшілер Джонсты өлтірудің жалғыз жолы деп санайды, және Джонс өзін-өзі өлтіруді жоспарлаған жағдай.
Шабыт
Брут Джонстың кең ауқымды тұлғасы мен сөйлеу стилі О'Ниллдің жақын досы, афроамерикалық Адам Скотттың үлгісімен жасалған. Скотт О'Ниллдің сүйікті тавернасында, оның туған қаласы Нью-Лондонның Коннектикут штатындағы Мейн-стриттегі Холт азық-түлік дүкенінің арт жағында бармен болып жұмыс істеді. О'Ниллдің өмірбаянында Артур мен Барбара Гелб Скотттың билеушілік мінезі О'Ниллге қатты әсер еткенін, кейін ол оны "Император Джонс" пьесасы үшін пайдаланғанын айтады. Пьеса басқа да көздерден алынған болса да, Скотттың батылдығы, оның сенімдері мен діни көзқарастары Брут Джонстың кейіпіне сіңді. Харлемдегі "Лафайетті ойыншылары" тобының беделді жетекші актерлерінің бірі Чарльз Сидни Гилпин сахнада Брут Джонстың рөлін ойнаған алғашқы актер болды. Гилпиннің пьеса барысында О'Ниллдің "неггер" деген сөзін "негр" және "қоңыр" деп өзгертуге бейімділігіне байланысты даулар туды. Бұл қойылым О'Ниллдің алғашқы нағыз табысы болды. "Players" тобының кішкентай театры билетке деген көрермендердің сұранысын қанағаттандыра алмады, сондықтан пьеса басқа театрға көшірілді. Ол 204 рет көрсетілді және өте танымал болды, ал келесі екі жыл бойы осы актерлер тобымен АҚШ бойынша гастрольдік сапарда болды.
1925 жылы қайта жаңғыру
Гилпин Бродвейдегі қойылымның жабылуынан кейін АҚШ бойынша гастрольдік саяхатында Брут Джонс рөлін орындауын жалғастырды, бірақ ол О'Ниллмен араздыққа түсті. Гилпин О'Ниллдің пьесада жиі кездесетін "нигер" сөзін жоюын қалаған, бірақ драматург оның қолданылуын өзінің драматургиялық мақсатына сай деп есептеді. О'Нилл бұл тілді кейіпкердің прототипі болған Адам Скотттың мінез-құлқы мен сөйлеу стиліне сәйкес келеді деп қорғады. Екеуі де келісімге келмеген соң, О'Нилл Гилпиннің орнына бұрын концерт сахнасында ғана өнер көрсеткен, сол кезде танылмаған жас Пол Робсонды алды. Робсон 1925 жылы Нью-Йоркте қайта қойылған спектакльде (28 қойылым) және кейіннен Лондондық өндірісте басты рөлді сомдады. Робсон 1941 жылы жазғы қойылымда Айворитон ойын үйінде, Айворитон, Коннектикут штатында ойнады.
1926 жылы қайта жаңғыру
Шоу 1926 жылы Манхэттендегі Мейфэр театрында қайта қойылды, онда Гилпин тағы да Джонс рөлін сомдады және Джеймс Лайтпен бірге қойылымды қоюға басшылық етті. 61 қойылымнан тұратын бұл өндіріс жас Мосс Харттың Смитерс рөліндегі актерлік дебютімен атақты.
Федералдық театр жобасы
АҚШ-тың әртүрлі қалаларында, оның ішінде 1938 жылы Лос-Анджелесте қуыршақтармен қойылған спектакльді қоса, Жұмыс жобалары әкімшілігінің (WPA) Федералды театр жобасы пьесаның бірнеше қойылымдарын ұйымдастырды.
Соңғы қойылымдар
1980 жылы Ричард Негри Манчестердегі Корольдік биржада Пит Постлтвейт пен Альби Вудингтон қатысқан қойылымды сахналады. The Wooster Group 1992 жылы пьесаның қойылымын дамыту жұмыстарын көрсетілімдер арқылы бастады. Аяқталған туынды 1993 жылы The Performing Garage-де көрсетілді. Бұл сахналау постдрамалық эстетикасының бір бөлігі ретінде Джонс рөлін әйел, ақ терілі және қара бояумен (Кейт Валк) ойнаған актердің болғандығымен ерекшеленді. Бұрынғы қойылымға қара бояу қолдану ұсынылған, бірақ О'Нилл оған қарсы дауыс берген. 2005 жылы Теа Шаррок Паттерсон Джозефтің басты рөлде ойнаған пьесаны Лондонның Буш театры үшін қойды. Көрермендер құмға толы шұңқырға қарады. Майкл Биллингтон сияқтылардың арасында бұл клаустрофобиялық әсерге жоғары баға берілді. 2007 жылы қойылым Лондонның Ұлттық театрындағы Оливье залына көшірілді. Нью-Йорктегі Ирланд репертуарлық театры 2009 жылы пьесаны қайта қойды, ол жағымды пікірлер алды. Джон Дуглас Томпсон Джонс рөлін сомдады.
Бейімделулер
Пьеса 1933 жылы Пол Робсонның қатысуымен түсірілген фильмге бейімделді. Оны О'Ниллдің Гринвич-Виллидж айналасындағы авангард режиссері Дадли Мерфи түсірді. Ол он жыл бойы тартынған драматургті іздеп, одан құқықтарды алды. Луи Груенберг пьеса негізінде опера жазды, ол 1933 жылы Нью-Йорктегі Метрополитен опера театрында тұңғыш рет қойылды. Баритон Лоуренс Тиббет қара бояумен жүзіне бояп, басты рөлді орындады. Пол Робсонның 1936 жылғы «Еркіндік әні» фильмінде операдан Робсонның Джонс рөлін орындаған көрініс бар. Бұл кейде О'Ниллдің 1933 жылғы пьесасының опера фильмі деген жаңылыс пікірге әкеледі. Ұлыбританияда BBC телеарнасы 1938 жылы Роберт Адамстың, ал 1953 жылы Гордон Хиттің қатысуымен бейімдеулер жасады. 1950-жылдары Робсонның өзі «қара тізімге» енгізілген, Мемлекеттік департамент оның паспортын қабылдамаған және оның фильмдері, соның ішінде 1933 жылғы фильм, жазбалары мен қойылымдары АҚШ-та тыйым салынды. Бұл жаңа өндірістер Маккартизм мен ФБР-дің 1950 жылдан 1958 жылға дейінгі осы ұлы жұлдызды қудалауына және басуына наразылық білдірді, сондай-ақ тыйымды жоюға бағытталған суретшілердің бүкіл әлемдік күш-жігерінің бір бөлігі болды. Біріншіден, Нью-Йорктің көрнекті актері Осси Дэвис 1955 жылы Kraft Television Theatre үшін теледидарлық бейімдеуде ойнады – бұл қара беттер американдық теледидар экранында сирек көрінетін заманда болды. 1956 жылы Хейтор Вилла-Лобос Нью-Йорктегі Империя музыка фестивалінің тапсырысымен пьеса негізінде балет жазды, оны Хосе Лимонның труппасы биледі, олардың көпшілігі қара бояумен жүзіне бояған – Лимон өзі Джульярдта құрметті оқытушы және түрлі-түсті өнер иесінің жаңашыл орындаушысы. 1958 жылдың 30 наурызында Ұлыбритания теледидарында ABC Television-нің «Үйреншек театр» сериясының бірінші маусымы үшін жасалған тікелей эфирдегі британдық теледидар өндірісі көрсетілді. Бұл фильмде афроамерикандық әнші Кеннет Спенсер ойнады, режиссурасын канадалық режиссер Тед Котчефф жасады, ал сценарийін американдық «бит» романының авторы Терри Саузерн өзінің алғашқы сценарийшілік жұмысында жазды. Басқа британдық теледидарлық нұсқаларынан айырмашылығы, ол әлі де сақталып, DVD-де шығарылды. 1960 жылы Австралия теледидары үшін бейімделді. Кристофер Кондек пен Элизабет ЛеКомпттің эксперименталды видеосы Нью-Йорк негізделген The Wooster Group труппасының пьесаны қоюын, Кейт Валк пен Виллем Дафойдың қатысуымен көрсетеді.