Кіріспе
Танкіге қарсы соғыста танкіге қарсы мина (қысқаша "AT мина") – танкілер мен бронетехниканы қоса алғанда, көліктерді зақымдау немесе жоюға арналған жер минасының бір түрі. Адамға қарсы миналармен салыстырғанда, танкіге қарсы миналар көбінесе әлдеқайда күшті жарылғыш затқа ие, және көліктердің үстінен немесе кейбір жағдайларда қашықтан немесе минаға тиісу арқылы іске қосылатын механизммен жабдықталған.
In anti tank warfare, an anti tank mine (abbreviated to "AT mine") is a type of land mine designed to damage or destroy vehicles including tanks and armored fighting vehicles. Compared to anti personnel mines, anti tank mines typically have a much larger explosive charge, and a fuze designed to be triggered by vehicles or, in some cases, remotely or by tampering with the mine.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші танкіге қарсы миналар Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, соғыстың соңында британдықтар енгізген алғашқы танктарға қарсы шара ретінде импровизацияланды. Бастапқыда олар жерленген жоғары жарылғыш снаряд немесе миномет бомбасынан, оның оқдырылғышы тік тұрған күйде болды. Кейіннен, арнайы жасалған миналар дамытылды, оның ішінде Flachmine 17 – жарылғыш заттармен толтырылған ағаш қорап, ол қашықтан немесе қысымға сезімтал оқдырылғыш арқылы іске қосылды. Соғыс соңына қарай немістер қатарлап мина қою техникасын жетілдірді, ал миналар Сент-Михель шайқасында, Энаның үшінші шайқасында, Сель шайқасында және Мёз-Аргонн шабуылында АҚШ танктерінің шығындарының 15% құрады.
Соғыс аралығы
Кеңес Одағы 1920 жылдардың басында миналарды әзірлеуді бастады, ал 1924 жылы алғашқы танкке қарсы минаны – EZ минасын жасады. Егоров пен Зелинский жасаған минаның заряды 1 кг болды, бұл сол кездегі танктердің тізбектерін жұлып салуға жеткілікті еді. Сонымен қатар, Германияда жеңіліс танкке қарсы миналарды дамытуға түрткі болды, ал 1929 жылы пайдалануға түскен Теллермин 29 – алғашқы нағыз заманауи мина болды. Бұл диаметрі шамамен 30 см-ге жететін, дискі тәрізді құрылғы, ішінде 5 кг-ға жуық жарылғыш зат толтырылған. 1935 жылы екінші мина – Теллермин 35 әзірленді. Испания азамат соғысы кезінде екі тарап та танкке қарсы миналарды қолданды. Қызықтысы, республикалық күштер ұлтшыл күштер орнатқан миналарды алып, оларды ұлтшылдарға қарсы пайдаланды. Бұл танкке қарсы миналарды қолдануға қарсы құрылғыларды жасауға себеп болды. Совет Одағы мен Финляндия арасындағы Қысқы соғыста да танкке қарсы миналар кеңінен қолданылды. Фин армиясы танкке қарсы қару-жарақ жетіспеушілігіне байланысты, қиын жер бедері мен ауа райы жағдайларында моторизацияланған бөлімшелердің болжамды қозғалысын пайдалана алды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Неміс Теллерминасы – бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында жасалған, алғашқы үлгісі 1929 жылы енгізілген, танкіге қарсы мақсатта салынған мина. Кейбір түрлері тіктөртбұрышты болды, бірақ барлық жағдайларда сыртқы қабық жарылғыш заттар мен детонаторды сақтауға арналған контейнер ретінде ғана қызмет етті, оның өзінің зиянды әсері болған жоқ (мысалы, сынықтар). Теллермина – танкіге қарсы минаның прототипі, оның көптеген элементтері Pignone P 1, NR 25 және M6 миналарында (басқаларының арасында) көшірілген. Жұмыс қысымы жоғары болғандықтан, минаны жарқызу үшін көлік тікелей оның үстінен өтуі керек еді. Бірақ танк гусеницасы танк енінің шамамен 20% ғана болғандықтан, қысымдық детонатордың әсер ету аймағы шектеулі болды. Бір дереккөз былай дейді: «Қысыммен жарқызылатындықтан, бұл алғашқы танкіге қарсы миналар көбінесе танк гусеницасына көп зиян келтірді, экипажын зардапсыз қалдырып, қаруларын жұмыс істеуге мүмкіндік берді, бірақ оны қозғалмайтын және ұшақтар мен қарсы танктық қаруларға осал қалдырды». Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде (Вермахт) минаға тіреу тігілген детонатормен жабдықталған миналарды қолдана бастады – зарядтың ортасынан шамамен екі футқа көтерілген, жерге көмілгеннен кейін көруге қиын жатқан жұқа тіреу. Танк минадан өтетін кезде, тіреу итеріліп, заряд тікелей астында жарқылайтын еді. Жарылыс көбінесе экипажды өлтірді және кейде бортындағы оқ-дәрілерді жарылды. Енді экипаж тікелей қауіпке ұшырағандықтан, мина даласын аралап өтуге әлдеқайда аз бейім болды. Капсулалық зарядтар, жабысқақ бомбалар және танктерге магниттік түрде жабысуға арналған бомбалар сияқты басқа да шаралар әзірленгенімен, олар жер асты миналарының санатына жатпайды, өйткені олар жерге көмілмейді және қашықтан немесе қысыммен жарқызылмайды. Хокинс минасы – британдық танкіге қарсы құрылғы, оны танк жүріп өтетіндей жол бетіне орнатылған мина ретінде немесе танкқа лақтырылатын мина ретінде қолдануға болады, сонда уақыттық детонатор қолданылады. Соғыстың соңында Германия Hohl Sprung 4672 сияқты пішінделген зарядты құрылғыларды да жасады, бірақ олар кеңінен қолданылмады. Соғыстың ең жетілген неміс танкіге қарсы минасы – олардың минималды металлдан жасалған Topfmine минасы болды. Неміс Теллерминасы сияқты «тарелка» тәрізді миналарға қарағанда, неміс Riegel 43 және итальяндық B 2 сияқты «құбыр» тәрізді миналар бар еді. Бұл ұзын миналар көлікті оны жарқызуға ықтималдығын арттыру үшін жасалған. B2 минасы бойымен орналасқан бірнеше кішкентай пішінделген зарядтардан тұрады, олар жау машиналарының гусеницаларын жойып, оларды қозғалмайтын қалдыруға арналған. Осы типтегі мина британдық L9 минасының прототипі болды.
Дизайн
Қазіргі заманғы танкке қарсы миналар, көбінесе, қашықтан немесе көліктің қысымымен жарылатын жарылғыш заттармен толтырылған қарапайым контейнерлерге қарағанда күрделірек болады. Ең маңызды жаңарулар келесі салаларда жасалды: жарылғыш заттардың қуаты (РДХ сияқты жарылғыш заттар). Зәрлі қабатты тесу тиімділігін арттыру үшін пішінді зарядтар. Жақсартылған тарату жүйелері. Күрделірек немесе нақтырақ детонациялық механизмдер. Көптеген қазіргі заманғы мина корпустары оңай анықталуын болдырмау үшін пластиктен жасалған. Олар көлік құралдарымен ғана іске қосылатынын қамтамасыз ету үшін қысымға немесе магниттік күшке сезімтал детонаторлардың комбинацияларын қолданады.
Power of the explosives (explosives such as RDX). Shaped charges to increase the armour piercing effect. Advanced dispersal systems. More advanced or specific detonation triggers. Most modern mine bodies or casings are made of plastic material to avoid easy detection. They feature combinations of pressure or magnetically activated detonators to ensure that they are only triggered by vehicles.
Дисперсиялық жүйелер
Бірнеше миналарды тарату жүйелері бар, олар жеке-жеке саперлерге қарағанда кең аумақтарды жылдам жабуға арналған. Бұл жүйелер кассеттік бомбалар түрінде немесе артиллериядан атылатын болуы мүмкін. Кассеттік бомбалардың ішінде бірнеше мина болады, олар жеке адамдарға қарсы миналардың қоспасынан тұруы мүмкін. Кассеттік бомба белгіленген биіктікке жеткен кезде миналарды кең аумаққа шашыратады. Кейбір танкке қарсы миналар артиллериямен атылу үшін жасалған және нысанаға тигеннен кейін ғана белсендіріледі.
Жолдан тыс миналар
Жолдан тыс миналар көліктің астынан емес, оның қасына жарылғанда тиімді болу үшін жасалған. Олар жердің немесе беткі қабатының минаны көмуге немесе жасыруға жарамсыз болған жағдайларда пайдалы. Әдетте, олар Мисне-Шардин пішіндес зарядын нысананың бронясын тесіп өтетін снарядты ату үшін қолданады. Өздігінен жасалатын снаряд принципі кейбір француз және советтік жолдан тыс миналарында қолданылған, сондай-ақ Израильде және әсіресе Иракта қолдан жасалған жарылғыш құрылғы (IED) ретінде кеңінен танымал болды. Тесіп өту үшін қажетті қашықтық пен осы қашықтықты жоятын технологиялардың дамуына байланысты, Манро эффектін пайдаланатын пішіндес зарядты жолдан тыс миналар сирек кездеседі. Бірақ, британдық/француздық/неміс ARGES минасы, тандемдік оқ-дәрісімен, осындай сәтті мысалдың бірі болып табылады. "Жолдан тыс мина" термині мақсатты түрде жобаланған және өндірілген танкке қарсы миналарды білдіреді. Жарылғышпен жасалған снарядтар (EFP) – Иракта қолданылған IED-тің бір түрі, бірақ көптеген "қолдан жасалған" IED-лер осылай қолданылмайды.
Қарсы шаралар
Миналы жерлерге қарсы қолданылатын ең тиімді шара – миналарды жарылғыш немесе механикалық әдістермен жою. Жарылғыш әдістер, мысалы, Giant Viper және SADF Plofadder 160 AT, мина өрісіне жарылғыш заттарды орналастыруды қамтиды, яғни зарядтарды ракеталармен өріс бойына жіберуді немесе оларды ұшақтан тастап, содан кейін жарылғыш затты жарылып, жол ашуды. Механикалық әдістерге жырту және қысыммен жарылу жатады. Жырту кезінде, қатты броньды танк алдына бекітілген арнайы жырғыш жерді және оған сіңген миналарды ығыстырып, танк жүргенге дейін кең жол ашады. Қысыммен жарылуда, қатты броньды танк ауыр шар немесе цилиндр пішіндес металл роликты алға итеріп, миналарды жарылуға мәжбүр етеді. Экипаждың жарақат алу мүмкіндігін азайту үшін көліктерді мина жарылысының әсеріне төзімді етудің де бірнеше жолдары бар. Мина жарылысы болған жағдайда, бұл жарылыс энергиясын сіңіру, оны көлік корпусынан бұрып шығару немесе экипаж бен дөңгелектердің жерге тиетін жерлері арасындағы қашықтықты ұлғайту арқылы жасалуы мүмкін, себебі жарылыс осы жерлерде орталықтасады. Сондай-ақ, жау әскерінің магниттік миналарды орнатуына жол бермеу үшін, брондалған көліктердің қабырғаларына ағаш тақтайлар бекітілген. Мысалы, Иво Джима шайқасында кейбір танктер осылай қорғалған. Жапондық солдат жасырын ордан шығып, ағашпен қапталған танкке магниттік минаны жабыстыра алмайды. Дөңгелекті көліктегі жолаушыларды қорғаудың қарапайым және тиімді тәсілі – дөңгелектерді сумен толтыру. Бұл минаның жарылыс энергиясын сіңіріп, бұрып жібереді. Кабина мен дөңгелектер арасындағы болат пластиналар энергияны сіңіре алады және олардың тиімділігі кабинадан алысқа бұрыштап орналастырылса артады. Дөңгелектер мен жолаушылар кабинасы арасындағы қашықтықты ұлғайту, мысалы, Оңтүстік Африканың Casspir брондалған көлігінде жасалғандай, тиімді тәсіл, бірақ мұндай көліктердің жылдамдығы мен басқаруы қиын. V пішіндес корпусты көлік жарылыс энергиясын жолаушылардан аулаққа бұру үшін төмен қарай тік бұрышпен орналасқан жолаушылар кабинасын пайдаланады. Көлік еденіне құм қаптарын салу немесе еденге оқтан қорғалған жилеттер төсеу сияқты қолдан жасалған шаралар кішкентай миналардан қорғауға көмектеседі. Еден мен қабырғалардағы болат пластиналар және брондалған шынылар жолаушыларды сынықтардан қорғайды. Орындықтарды еденнен емес, көлік қабырғаларынан немесе төбесінен бекіту жолаушыларды көлік құрылымы арқылы берілетін соққылардан қорғайды, ал төрт нүктелі қауіпсіздік белдігі көлік аударылса немесе төңкерілсе жарақат алу мүмкіндігін азайтады – мина көлікті жарылыс орыннан 5-10 метрге лақтыруы мүмкін. Полиция және әскерилер аймақтан миналарды жою үшін роботты пайдалана алады.
Жауынгерлік қолдану
Танкіге қарсы миналар алғаш қолданылғаннан бері өткен көптеген соғыстарда маңызды рөл атқарды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Танкіге қарсы миналар Шығыс майданында маңызды рөл атқарды, онда оларды кеңес әскерлері үлкен көлемде қолданды. Ең көп таралғандары: TM 41, TM 44, TMSB, YAM 5 және AKS. Курск шайқасында жауынгерлік инженерлер таңғажайып 503,663 танкіге қарсы мина орналастырды, бұл бір километрге 1500 минаның тығыздығын құрады. Бұл Мәскеу шайқасында болған көрсеткіштен төрт есе көп. Сонымен қатар, жылдам әрекет ететін топтарға жау танкілерінің бағытына тікелей мина орнату міндеті жүктелді. Бір дереккөз бойынша: "Әр артиллериялық батальонда және кейбір жағдайларда әр батареяда 4-5 минамен жабдықталған 5-8 инженерден тұратын мобильді резерв болды. Олардың міндеті – жаудың шабуылының бағыты нақты анықталғаннан кейін, қорғалмаған танктарға арналған жолдарды миналау еді. Бұл миналар көптеген жау танкілерін тоқтатуға және тіпті жоюға өте тиімді болды." Вермахт Атлант қабырғасын қорғау үшін танкіге қарсы миналарға көп сүйенді, Солтүстік Францияда ғана алты миллион мина орнатылды. Миналар әдетте 500 метрге дейін тереңдікте қатарлап орналастырылатын. Адамға қарсы миналармен қатар, Теллермин, Топфмин және Ригель миналарының түрлі үлгілері де болды. Батыс майданында танкіге қарсы миналар одақтастардың танктарының 20-22% жоғалуына себеп болды. Бұл миналардың көпшілігі қысымдық фитильдермен (емес, серіппелі механизмдермен) жабдықталғандықтан, танктар көбінесе бірден жойылмай, жарақат алды.
Вьетнам соғысы
Вьетнам соғысы кезінде "қалыпты" НВА және Вьетконг күштері АТ миналарын қолданды. Олар советтік, қытайлық немесе жергілікті өндірісте жасалған. Танкіге қарсы миналар Камбоджада және Тайланд шекарасында да кеңінен қолданылды, оларды Пол Поттың маоистік партизандары мен Вьетнам армиясы орналастырды. Вьетнам армиясы 1979 жылы Камбоджаға басып кіріп, Қызыл Кхмерді құлатты. Тазалау жұмыстарына қарамастан, миллиондаған миналар әлі де сол аймақта қалпы тұр. Болжам бойынша, олар жыл сайын жүздеген адамның өліміне себеп болады.