Импровизацияланған жарыққыш құрылғылар

Кіріспе

Стандартты емес жасалған бомба

Импровизацияланған жарылғыш құрылғы (IED) – әдеттегі әскери қимылдардан өзгеше тәсілдермен жасалған және қолданылған бомба. Ол артиллериялық снаряд сияқты стандартты әскери жарылғыш заттардан және оқшаулағыш механизмге бекітілген күйінде жасалуы мүмкін. IED-тер көбінесе жол жиегінде орналасқан немесе қолдан жасалған бомба ретінде қолданылады. "IED" терминін Британ армиясы Солтүстік Ирландия қақтығысы кезінде ИРА жасаған тұзақтарды атау үшін қолданды, ал бұл термин Ирак соғысы кезінде АҚШ-та кеңінен таралды. IED-тер көбінесе террористік операцияларда, асимметриялық соғыста немесе қалалық соғыста көтерілісшілердің партизандық немесе коммандос күштері қолданады. Ирак соғысында (2003–2011) көтерілісшілер АҚШ басшылығындағы күштерге қарсы IED-терді кеңінен пайдаланды, ал 2007 жылдың соңына қарай Ирактағы коалиция күштерінің өлімінің шамамен 63% IED-терге тиесілі болды. Шри-Ланкадағы азаматтық соғыс кезінде Тамил Иламның азат ету жолбарыстары (ТТИ) және ағымдағы Англофондық дағдарыста Амбазондық сепаратистер де IED-терді жиі қолданды.

Өмірбаян

ЖЭҚ – бұл адамдарды немесе көлік құралдарын жоюға немесе қабілетсіз етуге арналған, құрылғы жасау кезінде қолданылған, зиянды, уытты, пиротехникалық немесе өртке қабілетті химиялық заттарды қамтитын, импровизациялық түрде жасалған бомба. Кейбір жағдайларда ЖЭҚ қарсы күштерді алаңдату, бұзу немесе кешіктіру үшін қолданылады, соның арқасында басқа шабуыл жасауға мүмкіндік туады. ЖЭҚ әскери немесе коммерциялық көздерден алынған жарылғыш заттарды қамтуы мүмкін, көбінесе екі түрін де біріктіреді немесе үйде жасалған жарылғыш заттармен (ҮЖЗ) жасалуы мүмкін. ҮЖЗ зертханасы – үйде жасалған жарылғыш заттарды дайындауға арналған орын немесе құрылғылар жасалатын физикалық мекенжай. ЖЭҚ бес компоненттен тұрады: қосқыш (активатор), бастауыш (детонатор), контейнер (корпус), заряд (жарылғыш зат) және қуат көзі (батарея). Зы бронетехникаға, мысалы, бронетранспортерлерге немесе танктерге қарсы қолдануға арналған ЖЭҚ броняны тесіп өтуге арналған пішінді зарядты пайдалану арқылы жасалады. ЖЭҚ конструкциясы әртүрлі болуы мүмкін және көптеген түрдегі бастауыштар, детонаторлар, тесіп өту құралдары және жарылғыш зарядтарды қамтуы мүмкін. Адамдарға қарсы ЖЭҚ әдетте тырнақтар, шарлы подшипниктер немесе тіпті кішкентай тастар сияқты сынықтарды таратуға арналған заттарды қамтиды, бұл жарылыс қысымынан гөрі үлкен қашықтықта жараларды тудырады. 21 ғасырдың қақтығыстарында адамдарға қарсы қолдан жасалған жарылғыш құрылғылар (ЖЭҚ) жиі жағдайда әскери миналардың орнын басып, жаяу әскерлер мен азаматтардың жарақаттануына себеп болады. BMJ Open журналында жарияланған мәліметтерге сәйкес, ЖЭҚ-тан туған жарақаттар миналардан гөрі ауыр болып келеді, нәтижесінде көптеген аяқ-қолдар ампутацияланады және дене төменгі бөлігі қирап қалады. Мұндай жарақаттар жиынтығы "Жаяу әскердің күрделі жарылыс жарақаты" деп аталады және соғыста тірі қалған ең ауыр жарақат деп есептеледі. ЖЭҚ түрлі әдістермен іске қосылады, соның ішінде қашықтан басқару, инфрақызыл немесе магниттік сенсорлар, қысымға сезімтал тақталар немесе тұтқыр сымдар (жәбірленушінің әрекетімен). Кейбір жағдайларда бірнеше ЖЭҚ тізбектеліп тігіліп, жол бойында орналасқан көліктер колоннасына шабуыл жасау үшін қолданылады. Тәжірибесіз конструкторлар жасаған немесе нашар сапалы материалдардан жасалған ЖЭҚ жарылмауы мүмкін, ал кейбір жағдайларда құрылғыны жасаған немесе орналастырған адамға қарсы жарылады. Алайда, кейбір топтар кәдімгі оқ-дәрілерден алынған компоненттермен және стандартты тұтынушы электроникасының элементтерімен, мысалы ұялы телефондар, екі жақты радиостанциялар, кір жуғыш машина таймерлері, пейджерлер немесе гараж қақпаларын ашатын құрылғылармен жасалған күрделі құрылғыларды жасауға белгілі. ЖЭҚ-тың күрделілігі конструктордың біліктілігіне және қолда бар құралдар мен материалдарға байланысты. ЖЭҚ артиллериялық снарядтарды немесе әдеттегі жоғары жарылғыш зарядтарды, сондай-ақ үйде жасалған жарылғыш заттарды жарылғыш зат ретінде пайдалануы мүмкін. Алайда, құрылғыға уытты химиялық, биологиялық немесе радиоактивті (қоқыс бомбасы) материалдар қосылуы мүмкін, бұл жарылыс, сынықтар және өрт сияқты әдеттегі қауіптерден өзге де өмірге қауіпті салдарларды тудырады. Ирактағы ЖЭҚ-қа хлор сұйықтығы қосылып, хлор газын шығарды. Көлік құралында жасалған ЖЭҚ немесе КҚЖЭҚ – автомобиль бомбасы немесе жүк көлігі бомбасы үшін қолданылатын әскери термин, бірақ велосипед, мотоцикл, есек және т.б. сияқты кез келген көлік түрі болуы мүмкін. Олар көбінесе көтерілісшілер, әсіресе ИИДҰ (ДАИШ) тобымен жұмыс істейді және салыстырмалы түрде үлкен жүк тасымалдай алады. Оларды қашықтан да жарытуға болады. КҚЖЭҚ көліктің өзін жою арқылы қосымша сынықтарды тудырады және көліктің отынын өртке қабылдану үшін пайдаланады. Адамның көлік құралына кіріп, оны жарытуы – КҚЖЭҚ-тің қасақана өзін-өзі өлтіруі. Ирактағы көтерілісші күштер арасында үйде жасалған ЖЭҚ немесе ҮЖЭҚ, үйлерді тазартудың әскери практикасынан пайда болды; көтерілісшілер үйдің барлық бөлігін жарылып, тазарту тобы кіргеннен кейін бірден құлап кетуі үшін дайындайды.

An IED is a bomb fabricated in an improvised manner incorporating destructive, lethal, noxious, pyrotechnic, or incendiary chemicals and designed to destroy or incapacitate personnel or vehicles. In some cases, IEDs are used to distract, disrupt, or delay an opposing force, facilitating another type of attack. IEDs may incorporate military or commercially sourced explosives, and often combine both types, or they may otherwise be made with homemade explosives (HME). An HME lab refers to a Homemade Explosive Lab, or the physical location where the devices are crafted. An IED has five components: a switch (activator), an initiator (fuse), container (body), charge (explosive), and a power source (battery). An IED designed for use against armoured targets such as personnel carriers or tanks will be designed for armour penetration, by using a shaped charge that creates an explosively formed penetrator. IEDs are extremely diverse in design and may contain many types of initiators, detonators, penetrators, and explosive loads. Antipersonnel IEDs typically also contain fragmentation generating objects such as nails, ball bearings or even small rocks to cause wounds at greater distances than blast pressure alone could. In the conflicts of the 21st century, anti personnel improvised explosive devices (IED) have partially replaced conventional or military landmines as the source of injury to dismounted (pedestrian) soldiers and civilians. These injuries were reported in BMJ Open to be far worse with IEDs than with landmines resulting in multiple limb amputations and lower body mutilation. This combination of injuries has been given the name "Dismounted Complex Blast Injury" and is thought to be the worst survivable injury ever seen in war. IEDs are triggered by various methods, including remote control, infrared or magnetic triggers, pressure sensitive bars or trip wires (victim operated). In some cases, multiple IEDs are wired together in a daisy chain to attack a convoy of vehicles spread out along a roadway. IEDs made by inexperienced designers or with substandard materials may fail to detonate, and in some cases, they detonate on either the maker or the placer of the device. Some groups, however, have been known to produce sophisticated devices constructed with components scavenged from conventional munitions and standard consumer electronics components, such as mobile phones, consumer grade two way radios, washing machine timers, pagers, or garage door openers. The sophistication of an IED depends on the training of the designer and the tools and materials available. IEDs may use artillery shells or conventional high explosive charges as their explosive load as well as homemade explosives. However, the threat exists that toxic chemical, biological, or radioactive (dirty bomb) material may be added to a device, thereby creating other life threatening effects beyond the shrapnel, concussive blasts and fire normally associated with bombs. Chlorine liquid has been added to IEDs in Iraq, producing clouds of chlorine gas. A vehicle borne IED, or VBIED, is a military term for a car bomb or truck bomb but can be any type of transportation such as a bicycle, motorcycle, donkey , etc. They are typically employed by insurgents, in particular ISIS, and can carry a relatively large payload. They can also be detonated from a remote location. VBIEDs can create additional shrapnel through the destruction of the vehicle itself and use vehicle fuel as an incendiary weapon. The act of a person's being in this vehicle and detonating it is known as an SVBIED suicide. Of increasing popularity among insurgent forces in Iraq is the house borne IED, or HBIED, from the common military practice of clearing houses; insurgents rig an entire house to detonate and collapse shortly after a clearing squad has entered.

Жарылыс басына қарай

Әскери және байланысты терминдер сөздігі (JCS Pub 1 02) қолдан жасалған құрылғыларға қатысты екі анықтаманы қамтиды: қолдан жасалған жарылғыш құрылғылар (IED) және қолдан жасалған ядролық құрылғы (IND). Бұл анықтамалар CBRNe-дегі ядролық және жарылғыш қауіптерді қарастырады. Химиялық, биологиялық және радиологиялық қауіптер анықталмаған күйде қалады. JCS анықтамасының құрылымын пайдалана отырып, төрт жаңа анықтама жасалды. Бірінші кезектегі жауап берушілер мен әскерилердің терминологиясын біртектеу және жағдайды бағалау үшін терминдер әзірленді.

Жарылғыш

Бүлдіруге, жарақаттауға, зиян келтіруге немесе назарды аударуға арналған, құрамында жарылғыш, өлімге әкелетін, зиянды, пиротехникалық немесе өртеуге қабілетті химиялық заттар бар, қолдан жасалған немесе дайындалған құрылғы. Ол әскери жабдықтарды қамтуы мүмкін, бірақ көбінесе әскери емес бөлшектерден құрастырылады.

Химиялық

Уытты химиялық заттардың зиянды қасиеттерін біріктіретін, олардың таралуына бағытталған және үлкен топқа біріншілік патофизиологиялық уытты әсер (ауру және өлім-жітім) немесе екіншілік психологиялық әсер (қорқыныш пен мінез-құлқының өзгеруі) тудыруға арналған құрылғы. Мұндай құрылғылар толығымен импровизацияланып жасалуы немесе қолданыстағы қарудың өңделген түрі болуы мүмкін.

Биологиялық

Вектор арқылы тасымалданатын биологиялық материалды таратуға арналған, биологиялық материалды қамтитын және үлкен популяцияда біріншілік патофизиологиялық уытты әсер (ауру және өлім-жітім) немесе екіншілік психологиялық әсер (қорқыныш пен мінез-құлықты өзгерту) тудыруға бағытталған құрылғы.

Өрт сөндіруші

Өрттің жылдам таралуын қамтамасыз ету үшін экзотермиялық химиялық реакцияларды қолданатын, үлкен топқа негізгі патофизиологиялық (ауру және өлім-жітім) немесе екінші психологиялық (қорқыныш пен мінез-құлықты өзгерту) әсер ету мақсатында жасалған құрылғы, немесе тактикалық басымдық алу үшін пайдаланылуы мүмкін. Мұндай құрылғылар толығымен импровизацияланған немесе қолданыстағы қарудың өңделген түрі болуы мүмкін. Осы құрылғылардың кең таралған мысалы – Молотов коктейлі.

Радиологиялық

Аймақты бақылаусыз қалдыру және экономикалық зиян келтіру мақсатында, сондай-ақ ірі халыққа алғашқы патофизиологиялық уытты әсерді (сырқаттану мен өлім-жітімді) немесе екіншілік психологиялық әсерді (қорқыныш пен мінез-құлықты өзгертуді тудыру) жасау үшін радиоактивті материалдарды қолданатын, радиоактивті материалдарды таратуға бағытталған болжамдық құрылғы. Мұндай құрылғылар толығымен импровизацияланған немесе қолданыстағы ядролық қарудың импровизацияланған өзгертілген нұсқасы болуы мүмкін. Бұл құрылғы радиологиялық тарату құрылғысы (РТҚ) немесе "ластанған бомба" деп те аталады.

Ядролық

Жасалма ядролық құрылғы, ең мүмкін қару түрі немесе ішкі жарылыс түрі.

Көлік

Көлік жарылғыш заттармен толтырылуы мүмкін, оларды қашықтан басқару арқылы немесе жолаушы/жүргізушінің өзі жарылтуы мүмкін, бұл көбінесе автомобиль бомбасы немесе көліктік құралдағы жарылғыш құрылғы (VBIED, «ви бид» деп айтылады) деп аталады. Кейде автомобиль бомбасын жүргізуші қысыммен көлікті жеткізуге мәжбүр болып, «прокси-бомба» деп аталатын жағдайға түсіп қалуы мүмкін. Оның ерекше белгілері – салмағы артық, төмендетілген көліктер, бір жолаушысы бар көліктер және ішкі бөліктері бұрыннан алынып, қайтадан құрастырылған сияқты көрінетін көліктер. Автомобиль бомбалары мыңдаған фунт жарылғыш заттарды тасымалдай алады және фрагментацияны күшейту үшін оқ-дәрілермен толықтырылуы мүмкін. ИСИД (ISIS) жойқын салдарлармен жүк көліктерін жарылғыш заттармен толтырып қолданған.

Қайық (WBIED)

Суда жүретін импровизацияланған жарылғыш құрылғылар (WBIED), яғни жарылғыш заттарды тасымалдайтын қайықтар, кемелерге және сумен байланысты аймақтарға қарсы қолданылуы мүмкін. Осы типтің алғашқы мысалы – Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі жапондық "Шиньо" шабуылдық қайықтары. Бұл қайықтар жарылғыш заттармен толтырылып, одақтас кемелерін тарануға тырысты, кейде сәттілікке жетіп, соғыс аяғына қарай бірнеше американдық кемелерді батырып немесе ауыр зақымдады. Өзін-өзі құрбан етушілер USS Cole кемесіне шабуыл жасау үшін қайықпен жүретін IED-ті пайдаланды; АҚШ және Ұлыбритания әскерлері де Иракта қайықпен жүретін IED-терден қаза тапты. Шри-Ланка азаматтық соғысы кезінде Тамил жолбарыстарының теңіз бөлімдері SWBIED-терді қолданғаны белгілі. WBIED-тер Қызыл теңізде де қолданылған.

Жануар

1000 жылы маймылдар мен соғыс шошқалары өртеу құралдары ретінде пайдаланылды. Көбінесе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде "антитанктік иттер" және "жарылыс бомбалары" жасалды. Соңғы кезде Колумбияның Чита қаласында атқа бекітілген жарылғыш заттар салдарынан екі жасар бала мен тағы жеті адам қаза тапты. Ирактағы көтерілісшілер кейбір жануарлардың денелерін жарылғыш құрылғыларды жасыру үшін де қолданды.

Жағасы

Колумбияда партизандар кем дегенде үш рет фермерлердің мойнына жарылғыш құрылғыны (ЖҚ) орнатып, осылайша қорқытып ақша талап еткен. 2003 жылы американдық пицца жеткізуші Брайан Дуглас Уэллс бомба жасаушының қысымымен мойнына бекітілген жарылғыш құрылыстың салдарынан қаза тапты. 2011 жылы Австралияның Сидней қаласындағы мектеп оқушысының үйінде шабуылдаушы оның мойнына күдікті бомба байлаған. Полиция он сағаттық операциядан кейін құрылғыны алып тастады, ол жалған екені анықталды.

Өзін-өзі өлтіру

Өзін-өзі өлтіруші бомбалау көбінесе жарылғыш заттарды киіп, оларды өзін қоса басқаларды өлтіру үшін жарылатын жеке тұлғаны білдіреді. Бомбалаушы жарылғыш заттарды өзінің үстінде және айналасында жасырады, көбінесе жилет пайдаланады, ал жарылғыш заттарды жарылуға келтіру үшін таймер немесе басқа да қозғаушы құрылғы қолданады. Мұндай шабуылдардың логикасы – адам жеткізетін IED (жарылғыш құрылғы) басқа шабуыл әдістеріне қарағанда табысқа жету мүмкіндігі жоғары деген сенімде жатыр. Сонымен қатар, өз мақсаты үшін өздерін құрбан етуге дайын бала-әскерлердің болуының психологиялық әсері де бар. Бұл құрылғылар анықтамау үшін жасалған. Құрылғыларда металл болмағандықтан, оларды рентген сәулелері арқылы анықтау мүмкін емес еді. Қауіпсіздік қызметкерлері бомбалардың жанкештілердің "белдеміне" хирургиялық жолмен имплантацияланғанын айтты. Бомбалаушы имплантацияланған жарылғыш заттарды химиялық затты енгізу арқылы жарылғызатын болды. Сонымен қатар, 2018 жылы Венесуэла президенті Николас Мадуроға жасалған қастандыққа қатысты күдік тудырған жарылғыш заттарды тасымалдаған дрондар қолданылды.

Импровизацияланған зымыран

2008 жылы әскерилер импровизацияланған зымырандық-қолданбалы оқ-дәрілер, импровизацияланған зымырандық-қолданбалы минометтер және (IRAM) деп аталатын зымырандық-қолданбалы жарылғыш құрылғылар (IED) АҚШ-тың Ирактағы күштеріне қарсы көптеп қолданыла бастады. Олар жарылғыш заттармен толтырылған және 107 мм-лік зымыранмен итермеленетін пропан баллондары ретінде сипатталған. Олар кейбір Уақытша ИРА казармаларды бұзатын минометтеріне ұқсас. Сирия азаматтық соғысы кезінде Вулкан ИРАМ және Филдік ракеталар сияқты жаңа типтегі ИРАМ-дар қолданылды. ИРА әскери базаларды қиратушы деп аталатын қолдан жасалған минометтерді пайдаланды. Сирия азаматтық соғысы кезінде көтерілісшілер қолдан жасалған артиллерияны, соның ішінде "тозақтық оқтарды" қолданады.

Қылқалам

Командалық сыммен жасалған жарылғыш құрылғылар (CWIED) пайдаланушыға құрылғыны іске қосылғанға дейін толық бақылауға мүмкіндік беретін электрлік оқ ату кабелін пайдаланады.

Радио

Радиомен басқарылатын жасалған жарылғыш құрылғының (RCIED) іске қосылысы радиобайланыс арқылы басқарылады. Құрылғы қабылдағышы электрлік оттау тізбегіне қосылған және қылмыскердің қашықтықтан хабар таратушыны басқаруына мүмкіндік беретіндей етіп жасалған. Хабар таратушыдан келетін сигнал қабылдағышты оттау импульсін тудыруға мәжбүр етеді, ол коммутаторды іске қосады. Әдетте, коммутатор бастауыш құрылғыны іске қосады; алайда, шығыс жарылғыш тізбегін қашықтан қосу үшін де қолданылуы мүмкін. Көбінесе хабар таратушы мен қабылдағыш үйлесімді кодтау жүйесімен жұмыс істейді, бұл RCIED-ті қате радиожиілік сигналдарымен немесе кедергілермен іске қосудан сақтайды. Кейбір жағдайларда, озық әдіс бұзылғанда, көтерілісшілер бұзылмайтын тәсілдерге, мысалы, IED-ден детонаторға дейінгі қатты сымдарға қайта оралды; алайда, бұл тәсілді тиімді жасыру әлдеқайда қиын. Бірақ кейіннен бұл "озық" ЖЭҚ-тардың шын мәнінде ИРА-ның ескі технологиясы екені анықталды. Инфрақызыл сәуле әдісі ИРА 1990-жылдардың басында британдық армияның сәтсіз жасырын операциясынан технология алғаннан кейін жетілдірді. Ирактағы коалициялық күштерге қарсы қолданылып жатқан көптеген ЖЭҚ-тар бастапқыда британдық армиямен әзірленген, олар бұл ақпаратты IRA-ға жеткізді. ИРА өзінің тәсілдерін Палестина Азат ету Ұйымына үйретті, ал білім Иракқа тарады.

Қарсы күш-жігер

IED-ге қарсы күрес шаралары көбінесе әскери, құқық қорғау органдары, дипломатиялық, қаржылық және барлау қызметтері арқылы жүргізіледі. Бұл шаралар IED қолданатын қауіпті желілерді жоюға бағытталған кешенді тәсілді қамтиды, тек дерлік құрылғыларды заласыздандырумен ғана шектелмейді.

Анықтау және қарусыздандыру

Бұл құрылғылардың компоненттері өндірушілер көздемеген мақсатта қолданылып жатқандықтан және жарылыс жасау тәсілі тек қана жасаушының ғылымы мен қиялымен шектелгендіктен, жақында ғана жасалған құрылғыны анықтау және залалсыздандыру үшін қадамдық нұсқаулықты орындау мүмкін емес. Сондықтан, жарылғыш заттарды жою (IEDD) операторы жарылғыш заттар мен оқ-дәрілердің негізгі принциптерін жақсы білуі керек, жасаушының не істегенін болжауға тырысып, содан кейін ғана құрылғыны қауіпсіздендіріп, жоюға немесе пайдалануға дайындауы тиіс. Бұдан өзге, қауіп деңгейі жоғарылағанда және IED-лер тікелей зақым келтіру үшін ғана емес, сонымен қатар IEDD операторларын және күзетшілерді нысанаға алу үшін орналастырылғанда, IEDD операторы тактиканы жақсы түсінуі керек, өйткені ол өз командасының немесе күзетшілердің шабуылға ұшырауына мүмкіндік бермеуі керек, сондай-ақ өзі де қауіпке түспеуі керек. IED құрамында химиялық, биологиялық, радиологиялық немесе ядролық (CBRN) материалдың болуы қосымша сақтық шараларын талап етеді. Басқа миссиялар сияқты, EOD операторы аймақ командиріне жағдайды бағалау және миссияны орындау үшін қажетті қолдау туралы ақпарат береді. Әлемнің әртүрлі елдерінен әскери және құқық қорғау органдарының қызметкерлері IED-термен күресу үшін бірқатар қауіпсіздендіру процедураларын (RSP) әзірледі. RSP құрылғылармен тікелей тәжірибе негізінде немесе қауіпке қарсы зерттеулер нәтижесінде жасалуы мүмкін. IED-ні бұғаттау жүйелерінің, соның ішінде көлік құралдарына және жеке орнатылатын жүйелердің тиімділігі туралы болжамдар IED технологиясының сымды жарылу әдістеріне қайта оралуына әкелді. Бұл детонатор мен жарылғыш құрылғы арасындағы физикалық байланыс болып табылады және оны бұғаттау мүмкін емес. Дегенмен, мұндай IED-лерді жылдам орнату қиын, және оларды анықтау оңайырақ. Үндістан, Канада, Ұлыбритания, Израиль, Испания және АҚШ-тың әскери күштері мен құқық қорғау органдары IED-ке қарсы күресте жетекшілік етеді, өйткені олардың барлығы қақтығыстарда немесе террористік шабуылдарда өздеріне қарсы қолданылған IED-термен жұмыс істеген тәжірибеге ие. Зерттеу және даму саласында, жаңа канадалық адамсыз жүйелер сынағы сияқты бағдарламалар студенттер топтарын IED-терді табу және бүлікшілерді анықтау үшін адамсыз құрылғыны ойлап табуға біріктіреді.

Because the components of these devices are being used in a manner not intended by their manufacturer, and because the method of producing the explosion is limited only by the science and imagination of the perpetrator, it is not possible to follow a step by step guide to detect and disarm a device that an individual has only recently developed. As such, explosive ordnance disposal (IEDD) operators must be able to fall back on their extensive knowledge of the first principles of explosives and ammunition, to try and deduce what the perpetrator has done, and only then to render it safe and dispose of or exploit the device. Beyond this, as the stakes increase and IEDs are emplaced not only to achieve the direct effect, but to deliberately target IEDD operators and cordon personnel, the IEDD operator needs to have a deep understanding of tactics to ensure they are neither setting up any of their team or the cordon troops for an attack, nor walking into one themselves. The presence of chemical, biological, radiological, or nuclear (CBRN) material in an IED requires additional precautions. As with other missions, the EOD operator provides the area commander with an assessment of the situation and of support needed to complete the mission. Military and law enforcement personnel from around the world have developed a number of render safe procedures (RSPs) to deal with IEDs. RSPs may be developed as a result of direct experience with devices or by applied research designed to counter the threat. The supposed effectiveness of IED jamming systems, including vehicle and personally mounted systems, has caused IED technology to essentially regress to command wire detonation methods. These are physical connections between the detonator and explosive device and cannot be jammed. However, these types of IEDs are more difficult to emplace quickly, and are more readily detected. Military forces and law enforcement from India, Canada, United Kingdom, Israel, Spain, and the United States are at the forefront of counter IED efforts, as all have direct experience in dealing with IEDs used against them in conflict or terrorist attacks. From the research and development side, programs such as the new Canadian Unmanned Systems Challenge will bring student groups together to invent an unmanned device to both locate IEDs and pinpoint the insurgents.

Тарихи қолданысы

Фугас ғасырлар бойы импровизацияланып, кейіннен зауытта жасалған миналарға әсер етті. Эрнст Юнгер өзінің соғыс естеліктерінде Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сомма аймағында неміс әскерлерінің шегінуін қамтамасыз ету үшін IED және тұзақтарды жүйелі түрде қолдануды айтады. IED-терді үйлесімді түрде кең ауқымда пайдаланудың тағы бір ерте мысалы – екінші дүниежүзілік соғыс кезінде белорус партизандары немістерге қарсы ұйымдастырған Белорус теміржол соғысы. 1943–1944 жылдары мыңдаған неміс пойыздарын жолдан шығару үшін қашықтан жарғызылатын және кешіктірілген қозғалтқышты IED-тер қолданылды.

Ауғанстан

1979 жылғы 27 желтоқсанда КСРО Ауғанстанға басып кіргенге дейін алты ай бұрын, Ауғанстан моджахедтеріне ЦРУ және басқалар үлкен көлемде әскери жабдықтармен көмектесті. Олардың ішінде көптеген түрлі танкке қарсы миналар болды. Көтерілісшілер көбінесе бірнеше шетелдік танкке қарсы миналардан жарылғыш заттарды алып, оларды күштірек жарылыс үшін қаз құйма май шелектеріне салып қоятын. Бірнеше минадан алынған жарылғыш заттарды біріктіріп, оларды металл шелектерге салып, көтерілісшілер оларды күштірек етті, бірақ кейде совет саперлері мина іздегіштермен оларды анықтау оңайырақ болды. Жарылғыш құрылғы (IED) жарылғаннан кейін көтерілісшілер шабуылды жалғастыру үшін автоматтар мен гранататар сияқты тікелей ату қаруларын қолданды. Пакистанмен шекарадан алыс аудандардағы Ауғанстан көтерілісшілері шетелдік танкке қарсы миналармен үнемі қамтамасыз етілмеді. Олар советтердің жарылмаған оқ-дәрілерінен IED жасауды қалаған. Бұл құрылғылар көбінесе қысымға сезімтал оқталатын болмады, олар дерлік әрқашан қашықтан басқарылатын. 2001 жылы Ауғанстанға басып кіргеннен бері Талибан және оның жақтастары НАТО және Ауғанстан әскері мен азаматтық көліктеріне қарсы IED-терді қолданып келеді. Бұл НАТО күштеріне қарсы шабуылдың ең көп таралған тәсіліне айналды, IED шабуылдары жыл сайын тұрақты түрде артып келеді. Бригада командирі иттің жарылғыш заттарды анықтаудың ең сенімді тәсілі екенін айтты. Дегенмен, Форт Леонард Вудтағы (Миссури штаты) АҚШ армиясының маневрлік қолдау орталығы жинаған статистикалық мәліметтер иттің IED-ді анықтауда ең тиімді құрал емес екенін көрсетті. АҚШ армиясының 10-шы тау дивизиясы Оңтүстік Ауғанстанда жарылғыш заттарды анықтауға арналған итті енгізген алғашқы бөлімше болды. Екі жыл ішінде иттің 15 тоннадан астам заңсыз оқ-дәрі, IED және қару-жарақ тапқан. 2012 жылдың шілдесінде Ауғанстанда Ирак соғысында кең таралған магниттік жабысқақ IED – «жабысқақ бомбалар» пайда болғаны туралы хабарланды. 2021 жылы Кабулда күніне кем дегенде бір жабысқақ бомбалық шабуыл болды. Олар дәстүрлі және мақсатты өлтірулерде, сондай-ақ халыққа қарсы терроризмдік қару ретінде қолданылады. 2013 жылдың қарашасында Шығыс Ауғанстандағы Гардез қаласының жанында ең ірі IED-тің бірі ұсталды. 61 000 фунт жарылғыш заттар ағаш үйінділерінің астында жасырылған. 1995 жылы Оклахома-Ситидегі Альфред П. Мурра федералды ғимаратын жарып, 168 адамды өлтірген жүк көлігіндегі бомба 5000 фунттан кем салмақта болған. Жақын жердегі FOB Lightning-ке тағайындалған АҚШ Армиясының инженерлік корпусы офицері жарылыс зақымдануының ықтимал деңгейін талдады, нәтижесінде FOB Goode тас жолға жақын болғандықтан жабылды. Ауғанстанда және басқа да IED-ге бейім аймақтарда орналасқан ISAF әскерлері көбінесе жарылысқа қауіпті деп саналған IED-терді және басқа да жарылғыш заттарды «BIP» (орнында жару) әдісімен жойды.

Starting six months before the invasion of Afghanistan by the USSR on 27 December 1979, the Afghan Mujahideen were supplied by the CIA, among others, with large quantities of military supplies. Among those supplies were many types of anti tank mines. The insurgents often removed the explosives from several foreign anti tank mines, and combined the explosives in tin cooking oil cans for a more powerful blast. By combining the explosives from several mines and placing them in tin cans, the insurgents made them more powerful, but sometimes also easier to detect by Soviet sappers using mine detectors. After an IED was detonated, the insurgents often used direct fire weapons such as machine guns and rocket propelled grenades to continue the attack. Afghan insurgents operating far from the border with Pakistan did not have a ready supply of foreign anti tank mines. They preferred to make IEDs from Soviet unexploded ordnance. The devices were rarely triggered by pressure fuses. They were almost always remotely detonated. Since the 2001 invasion of Afghanistan, the Taliban and its supporters have used IEDs against NATO and Afghan military and civilian vehicles. This has become the most common method of attack against NATO forces, with IED attacks increasing consistently year on year. A brigade commander said that sniffer dogs are the most reliable way of detecting IEDs. However, statistical evidence gathered by the US Army Maneuver Support Center at Fort Leonard Wood, MO shows that the dogs are not the most effective means of detecting IEDs. The U. S. Army's 10th Mountain Division was the first unit to introduce explosive detection dogs in southern Afghanistan. In less than two years the dogs discovered 15 tons of illegal munitions, IED's, and weapons. In July 2012 it was reported that "sticky bombs", magnetically adhesive IED's that were prevalent in the Iraq War, showed up in Afghanistan. By 2021 there was at least one sticky bomb attack a day in Kabul. They are used in both traditional assassinations and targeted killings and as terror weapons against the population at large. In November 2013 one of the largest IEDs constructed was intercepted near Gardez City in Eastern Afghanistan. The 61,000 pounds of explosives was hidden under what appeared to be piles of wood. By comparison, the truck bomb that all but razed the Alfred P. Murrah Federal Building in Oklahoma City and killed 168 people in 1995 weighed less than 5,000 pounds. A United States Army Corps of Engineers officer assigned to the nearby FOB Lightning analyzed the potential blast damage, which resulted in closing FOB Goode due to its proximity to the highway. ISAF troops stationed in Afghanistan and other IED prone areas of operation would commonly "BIP" (blow in place) IED's and other explosives that were considered too dangerous to defuse.

Мысыр

Египеттегі (2013 жылдан қазірге дейін) және Синайдағы бүлік кезінде, бүлікшілер үкіметтік күштерге қарсы IED-терді пайдалануда.

Үндістан

Үндістанда маоистердің импровизацияланған жарылғыш құрылғыларын (ИЖҚ) қолдануы жиілеуде. 2011 жылдың 13 шілдесінде Жамму мен Кашмирдегі бүлікшілер Мумбай қаласына шабуыл жасап, үш ИЖҚ қолданды, нәтижесінде 19 адам қаза тауып, 130 адам жарақаттанды. 2013 жылдың 21 ақпанында Үндістанның Хайдарабад қаласында екі ИЖҚ қолданылып бомбалау шарасы жасалды. Бомбалар қаланың көп тұрғындары бар Дилсухнагар сауда ауданында, бір-бірінен 150 метрдей қашықтықта жарылды. 2013 жылдың 17 сәуірінде Бангалордағы Малешварам ауданында болған жарылыста екі килограмм жарылғыш зат қолданылды, 16 адам жарақат алды, бірақ қаза болған жоқ. Ақпарат көздері бомбаның импровизацияланған жарылғыш құрылғы (ИЖҚ) болғанын мәлімдеді. 2014 жылдың 21 мамырында Куданкулам атом электр стансасын қолдаушы Индинтакарай ауылының тұрғындары қарсыластары тарапынан жарты оннан астам "жергілікті дайындалған бомбалармен" шабуылға ұшырады. Сонымен қатар, өткен жылы Тамил Надуда кем дегенде төрт осындай бомбалау оқиғасы болған. 2014 жылдың 28 желтоқсанында Бангалордағы Черч-стриттегі Коконат-Гроув мейрамханасының жанында жексенбі күні сағат 20:30-да кішігірім жарылыс болды. Жарылыста бір әйел қаза тауып, тағы біреуі жарақат алды. 2016 жылғы Патанкот шабуылында көптеген жандар ИЖҚ салдарынан зардап шекті. 2019 жылдың 14 ақпанында Пулвама шабуылында ИЖҚ жарылысынан бірнеше адамның қаза тапқаны хабарланды. 2023 жылдың 29 қазанында Каламассериде (Индия) Ехоба куәгерлерінің конгресіне қатысқан екі адам ИЖҚ жарылысынан қаза тапты.

Ирак

2003–2011 жылдардағы Ирак соғысында IED-тер (жарылғыш құрылғылар) Коалиция күштеріне қарсы кеңінен қолданылды және 2007 жылдың соңына дейін олар Ирактағы Коалиция күштерінің өлімінің кем дегенде 64% жағдайына жауапты болды. 2003 жылдың шілдесінен бастап ирактық көтерілісшілер Коалиция күштерінің көліктерін нысанаға алу үшін IED-терді пайдаланды. The Washington Post газетінің мәліметінше, Ирактағы АҚШ әскерлерінің өлімінің 64% IED-тердің салдарынан болған. Француздық зерттеу көрсеткендей, 2003 жылдың наурызынан 2006 жылдың қарашасына дейін Ирактағы АҚШ әскерлерінің өлімінің 41% IED-терден туындаған, яғни «қалыпты жағдайлардағы» (1027 қаза тапқан, 34%) ұрыстардан асып түседі. Қазір көтерілісшілер бомбаларды Коалиция күштерінің көліктерін ғана емес, сонымен қатар ирак полициясын да нысанаға алады. Бұл бомбаларды жерге орналастыру үшін табиғи орталар, мысалы, жануарлардың денелері, сусын шұбатының банкалары мен қораптар жиі қолданылады. Әдетте, олар көліктің астынан немесе жанынан жарылып, максималды зиян келтіреді. Бірақ, әскери көліктердің броньдалуы жақсарғаннан кейін, көтерілісшілер IED-терді жол көрсеткіштеріне, электр бағаналарына немесе ағаштарға орналастыра бастады, бұл қорғанысы нашарлау аймақтарға тигізу үшін жасалды. Ирактағы IED-тер артиллериялық немесе минометтік снарядтармен, сондай-ақ әртүрлі көлемдегі немесе қолдан жасалған жарылғыш заттармен жасалуы мүмкін. Ирак соғысының басында көтерілісшілер көбінесе жер миналарынан алынған жарылғыш заттарды қолданып, сақталған оқ-дәрі қоймаларынан жарылғыш заттарды алды. Броньдалу деңгейі жоғарылағанмен, IED-тер әскери қызметшілер мен азаматтардың өліміне себеп болып, жиірек оқиғаларға айналуда. 2007 жылдың мамыр айы IED шабуылдарының салдарынан ең көп адамның қаза тапқан айы болды, 129 басқыншы Коалиция күштерінің 89-ы IED шабуылдарынан қаза тапты. Пентагон мәліметінше, 250 000 тонна (жалпы 650 000 тоннаның ішінде) ирактық ауыр қару-жарақ тоналды, бұл көтерілісшілерге үлкен мөлшерде оқ-дәрілерді қамтамасыз етті. 2005 жылдың қазанында Ұлыбритания үкіметі Иранның көтерілісшілерге өздігінен жасалған жарылғыш құрылғыларды жасау технологиясын ұсынып отыр деп айыптады. Иран мен Ирак үкіметтері бұл айыптауларды жоққа шығарды. 2014–2017 жылдардағы Ирак азаматтық соғысы кезінде ИМИИ (Ислам мемлекеті) балалар, қарттар және мүгедектер басқарған, өздігінен жарылатын VBIED-терді (көлік құралындағы жарылғыш құрылғылар) кеңінен пайдаланды. 2023 жылдың 27 тамызында Израиль қауіпсіздік күштері Иорданиядан Израильге Иранда жасалған жарылғыш заттарды контрабанда арқылы әкелу әрекетін табысты тоқтатып, жолын кесті. Иордан аңғарындағы тоқтатылған контрабанда операциясы Батыс жағалаудағы террористік топтарды жарылғыш заттармен қамтамасыз етуді мақсат еткен. Шекарадағы контрабандаға қарсы күрес шаралары қару-жарақ пен жарылғыш заттарды ұстап алудың көбеюіне әкелді.

In the 2003–2011 Iraq War, IEDs have been used extensively against Coalition forces and by the end of 2007 they have been responsible for at least 64% of Coalition deaths in Iraq. Beginning in July 2003, the Iraqi insurgency used IEDs to target invading coalition vehicles. According to The Washington Post, 64% of U. S. deaths in Iraq occurred due to IEDs. A French study showed that in Iraq, from March 2003 to November 2006, on a global deaths in the US led invading coalition soldiers, were caused by IEDs, i. e. 41%. That is to say more than in the "normal fights" (1027 dead, 34%). Insurgents now use the bombs to target not only invading coalition vehicles but Iraqi police as well. Common locations for placing these bombs on the ground include animal carcasses, soft drink cans, and boxes. Typically, they explode underneath or to the side of the vehicle to cause the maximum amount of damage. However, as vehicle armour was improved on military vehicles, insurgents began placing IEDs in elevated positions such as on road signs, utility poles, or trees, to hit less protected areas. IEDs in Iraq may be made with artillery or mortar shells or with varying amounts of bulk or homemade explosives. Early during the Iraq war, the bulk explosives were often obtained from stored munitions bunkers to include stripping landmines of their explosives. Despite the increased armor, IEDs are killing military personnel and civilians with greater frequency. May 2007 was the deadliest month for IED attacks thus far, with a reported 89 of the 129 invading coalition casualties coming from an IED attack. According to the Pentagon, 250,000 tons (out of 650,000 tons total) of Iraqi heavy ordnance were looted, providing a large supply of ammunition for the insurgents. In October 2005, the UK government charged that Iran was supplying insurgents with the technological know how to make shaped charge IEDs. Both Iranian and Iraqi government officials denied the allegations. During the Iraqi Civil War (2014–2017), ISIL has made extensive use of suicide VBIEDs, often driven by children, elderly and disabled. On August 27, 2023, Israeli security forces successfully foiled an attempt to smuggle Iranian made explosives into Israel from Jordan. The thwarted smuggling operation in the Jordan Valley aimed to supply terror groups in the West Bank with explosives. Counter smuggling efforts along the border have led to increased seizures of weapons and explosive devices.

Израиль

Палестиналық милитанттар көптеген шабуылдарда қолданбалы жарыққыш құрылғыларды (IED) пайдаланды және соңғы шабуылдарда да пайдаланып келеді.

Ливан

Ливан Ұлттық Қарсылық Фронты, Палестинаны азат ету халықтық фронты, Ливандағы басқа да қарсылық топтары, кейіннен Хезболла, 1982 жылы Израильдің Ливанға басып кіргенінен кейін Израиль күштеріне қарсы тұру үшін IED-терді кеңінен пайдаланды. Израиль 1985 жылы Бейрут, Солтүстік Ливан және Ливан тауынан шықты, бірақ Оңтүстік Ливанды оккупациялап алды. Хезболла осы аймақтағы Израиль әскери күштеріне шабуыл жасау үшін, Израильдің Ливанға басып кіруі аяқталғанға дейін және 2000 жылдың мамырында Ливаннан шыққанға дейін IED-терді жиі қолданды. Мұндай бомбалардың бірі 1999 жылдың 28 ақпанында Израильдің бригадир генералы Эрез Герштейнді өлтірді. Ол 1982 жылы Екутиел Адамның қазасынан бері Ливанда қаза тапқан ең жоғары ранкті Израиль офицері болды. 2006 жылғы Ливан соғысында Хезболланың алдын ала орналастырылған IED-і Меркава Mark II танкысын жойды, оның ішіндегі 4 IDF әскери қызметшісі қаза тапты. Бұл Меркава танкысына зақым келтірген екі IED-тің біріншісі еді.

Ливия

Ливияда азамат соғысынан кейінгі қақтығыстар кезінде қолдан жасалған жарыққыш құрылғылар (IED) кеңінен қолданылады, көбінесе Бенгази қаласында полиция бөлімшелеріне, көліктерге немесе шетелдік елшіліктерге қарсы.

Непал

Непалдағы 10 жылдық маоистердің азамат соғысында да жарыққыш құрылғылар (ИЭМ) кеңінен қолданылды. Олар Үндістан мен Қытайдағы заңсыз топтардан сатып алынған, сондай-ақ өздері жасаған құрылғыларды қамтыды. Көбінесе қолданылатын құрылғылар: қысымды қазан бомбалары, розетка бомбалары, құбыр бомбалары, шелек бомбалары және т.б. Бұл құрылғылар көбінесе адам өліміне себеп етуден гөрі, қала халқын қорқыту мақсатымен үкіметтік кеңселердің алдына, көше төбелеріне немесе жол жиегіне орналастырылды. Бастысы, үй жасаған ИЭМ-дер маоистердің нысанаға алған көптеген құрылыстарын қиратуға жауапты болды және халық арасында үрей таратуға зор көмек көрсетті.

Нигерия

Боко Харам көтерілісі барысында жарыққыш құрылғыларды пайдалануда.

Пәкістан

Талибан және басқа да көтерілісшіл топтар полиция, әскери, қауіпсіздік күштеріне және азаматтарға қарсы IED қолданады.

Ресей

Өзіндік жарғыш құрылғылар Чечняда да жиі қолданылды, онда Ресей әскерлері көтерілісшілермен қақтығыстар жүргізіп жатты. Бұл мәселе бойынша нақты статистика болмаса да, бомбалар Бірінші (1994–1996) және Екінші (1999–2009) Чечен соғыстарында көптеген ресейліктердің қаза болуына себепкер болды.

Сомали

"Аль-Шабааб" Сомали азаматтық соғысында жарықшақтарды пайдалануда.

Сирия

Сирия азаматтық соғысы кезінде, жауынгер-инсургенттер автобустарға, көліктерге, жүк машиналарына, танктерге және әскери колонналарға шабуыл жасау үшін IED-терді (жарыққыш құрылғыларды) пайдаланды. Бұған қоса, Сирия әуе күштері қалалар мен басқа да аймақтардағы нысаналарды бомбалау үшін баррельді бомбаларды қолданды. Мұндай баррельді бомбалар жоғары қуатты жарылғыш заттар, май және сынықтармен толтырылған бөшкелерден тұрады және тікұшақтардан тасталады. ИДҰ (ДАИШ) миналармен және IED-термен қатар, Сирияда VBIED-терді (көлік құралындағы жарыққыш құрылғыларды) да қолданды, соның ішінде 2017 жылы Алепподағы қанатын нысана алған автомобиль бомбалауында. Қосымша қараңыз: Сирия азаматтық соғысында импровизацияланған артиллерия.

Уганда

2021 жылдың 16 қарашасында Уганданың астанасы Кампаланың орталығында сағат түскі уақытта жанкешті бомбалаушылар екі күшті жарылыс жасады, жауапкершілікті Ислам мемлекеті өз мойнына алды. 2021 жылы бірнеше бомба жарылысы болды. Қазан айында 20 жасар официант әйел сауда сөмкесіне қойылған құрылғының салдарынан қаланың бір барында қаза тапты. Бірнеше күннен кейін Кампала маңындағы автобуста жанкешті бомбалаушы өзін-өзі жарғанда бірнеше адам жарақат алды.

Америка Құрама Штаттары

1995 жылы Оклахома-Ситиде болған жарылыста Тимоти Маквей мен Терри Николс жалдаған жүк көлігінде аммоний нитраты тыңайтқышы, нитрометан және ұрланған жарылғыш заттардан IED жасады, ал жарылғыш күшті қажетті бағытта шоғырландыру үшін құм қаптары қолданылды. Маквей оны Альфред П. Мюрра федералдық ғимаратының жанында жарытып, 168 адамды өлтірді, оның 19-ы балалар еді. 1999 жылдың 20 сәуірінде Колумбайн орта мектебіндегі қаза кезінде Эрик Харрис пен Дилан Клебольд бірнеше IED қолданды, соның ішінде асханада орналастырылған екі үлкен пропан бомбасы, бөлмедегі барлық адамды өлтіруге немесе жарақаттауға жеткілікті, сондай-ақ құбыр бомбалары, Молотов коктейльдері және алғашқы жарылысқа жауап берген жедел жәрдем қызметкерлері мен журналистерге шабуыл жасау үшін жасалған екі автокөлік бомбасы. Пропан бомбалары мен екі автокөлік бомбасы да дұрыс жарылмады. Олар 13 адамды атып өлтірді, содан кейін өз-өздеріне қол жұмсады. Егер барлық бомбалар жарылған болса, онда осы оқиғада жүздеген адам қаза таруы мүмкін еді, бірақ жарылыс кезінде ешкім жарақат алмады. Олар төрт жыл бұрын Оклахома-Ситидегі жарылыстағы қаза болғандардың санын арттыруды жоспарлаған. 2011 жылдың қаңтарында Вашингтон штатының Спокан қаласында Мартин Лютер Кингтің естелік шеруі кезінде құбыр бомба табылып, залалсыздандырылды. ФБР бомбаның барынша зиян келтіруге арналғанын мәлімдеді, өйткені, Los Angeles Times газетінің хабарлауынша, жарылғыш құрылғы тышқан уымен жабылған балық аулау салмақтарымен толтырылған және нәсілдік жеккөрушілікке байланысты болуы мүмкін. Оқиға кезінде ешкім жарақат алмады. 2013 жылдың 15 сәуірінде Бостон марафоны аяқталып жатқанда, финиш сызығына жақын жерде екі бомба жарылды. ФБР-дің алғашқы реакциясы IED-дің қысымды қазандықтағы бомбалар болуы мүмкін деген күдік тудырды. 2016 жылдың 17-19 қыркүйегінде Манхэттен мен Нью-Джерсиде бірнеше жарылыс болды. Жарылыстардың себебі әртүрлі типтегі IED екені анықталды, мысалы, қысымды қазандықтағы бомбалар мен құбыр бомбалары. Жыл сайын көптеген IED-ге байланысты тұтқындаулар жасалады, мұнда жоспар құрылғыны қолдану алдында тоқтатылды немесе құрылғы жарылып, бірақ ешкім зардап шекпеді. Жыныстың белгіленуі кезінде болған бірнеше өлім мен мүліктік зиянға жасанды жарылғыш құрылғылардың жарылуы себеп болды. Олардың арасында 2017 жылғы Sawmill өртін айтуға болады, ол түсті ұнтақты таратуға арналған танериттің жарылуынан басталды, сондай-ақ 2019 жылы ұнтақ шығаруға арналған IED құбыр бомбасы сияқты жарылып, 56 жастағы әйелдің басына шрапнель тиіп қаза тапқан оқиға да бар.

In the 1995 Oklahoma City bombing, Timothy McVeigh and Terry Nichols built an IED with ammonium nitrate fertilizer, nitromethane, and stolen commercial explosives in a rental truck, with sandbags used to concentrate the explosive force in the desired direction. McVeigh detonated it next to the Alfred P. Murrah Federal Building, killing 168 people, 19 of whom were children. High school students Eric Harris and Dylan Klebold used multiple IEDs during the Columbine High School massacre on 20 April 1999, including two large propane bombs that were placed in the cafeteria, powerful enough to kill or injure everyone inside the room, along with pipe bombs, Molotov cocktails, and also two car bombs, designed to attack first responders and news reporters responding to the initial bombing. Both propane bombs and both car bombs failed to detonate correctly. They then went on to shoot and kill 13 people before committing suicide. If all bombs detonated, there could have been hundreds killed in the massacre, but nobody was injured by any of the explosives during the massacre. The pair had planned to exceed the death count during the Oklahoma City bombing four years earlier. In January 2011, a shaped pipe bomb was discovered and defused at a Martin Luther King Jr. memorial march in Spokane, Washington. The FBI said that the bomb was specifically designed to cause maximum harm as the explosive device was, according to the Los Angeles Times, packed with fishing weights covered in rat poison, and may have been racially motivated. No one was injured during the event. On 15 April 2013, as the annual Boston Marathon race was concluding, two bombs were detonated seconds apart close to the finish line. Initial FBI response indicated suspicion of IED pressure cooker bombs. On 17–19 September 2016, several explosions occurred in Manhattan and New Jersey. The sources of the explosions were all found to be IEDs of various types, such as pressure cooker bombs and pipe bombs. Many IED related arrests are made each year in circumstances where the plot was foiled before the device was deployed, or the device exploded but no one was injured. A number of deaths and property damage occurring during gender reveal parties have been caused by the detonation of improvised explosive devices. These include the 2017 Sawmill Fire, which was started by the detonation of a mass of tannerite intended to disperse coloured powder, and an incident in 2019 where an IED similarly designed to release powder exploded in a manner similar to a pipe bomb, killing a 56 year old woman after shrapnel struck her in the head.

Украина

2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіру кезінде жарылғыш құрылғылар (IED) қолданылып жатыр, сондай-ақ олар кісі өлтіру мақсатында да пайдаланылған.

Вьетнам

Вьетнам соғысы кезінде Вьетконг IED-терді құрлықтағы және өзен арқылы жүретін көліктерге, сондай-ақ жеке құрамға қарсы қолданды. Олар көбінесе жарылмаған американдық қару-жарақтан алынған материалдарды пайдаланып жасалған. АҚШ-тың Вьетнамдағы қаза табатындарының 33 пайызы және өлім-жітімнің 28 пайызы ресми түрде миналарға байланысты болды; бұл көрсеткішке IED-тер мен коммерциялық миналардан туған шығындар да кіреді.

Йемен

Хусилер Йемен азаматтық соғысында (2015 – қазірге дейін), Сауд Арабиясы бастаған Йемендегі араласу операциясында және Сауд-Йемен шекаралық қақтығысында Сауд Арабиясы бастаған коалиция мен Хади күштеріне қарсы ИИМ-дерді (жарылғыш құрылғыларды) қолданып отыр. Арабия түбегіндегі «Аль-Каида» және Йемендегі ИЖҰ (Ислам мемлекеті) ұйымдары да ИИМ-дерді қолданатыны мәлім.

Танымал мәдениетте

"Жарақат шкафы" фильмі Ирак соғысындағы жарылғыш заттарды залалсыздандыру тобының көтерісшілердің шабуылына ұшырауын және олардың соғыс стресіне психологиялық реакцияларын көрсетеді.