Кіріспе

Балық аулауға арналған құрылғы. Балық ілгегі, бұрын «бұрыш» деп те аталатын (ескі ағылшын тіліндегі «angol» және протогерман тіліндегі «*angulaz» сөздерінен), балықты аулау үшін қолданылады – балықтың аузына тігіліп, ішке ену арқылы (құрлы балық аулау) немесе сирек жағдайларда, балықтың денесіне қадалып, іліну арқылы. Балық ілгектері әдетте балықты аулаушыға байлайтын жіпке бекітіледі, содан кейін балықты жем немесе жалқаумен әсемдеу арқылы, балықтың табиғи жем іздеу немесе аң аулау инстинктін оятып, ілгекті жұтуға итермелейді. Балық аулаушылар мыңдаған жылдар бойы тұщы және тұзды су балықтарын аулау үшін балық ілгектерін пайдаланып келеді. Балық аулауда сан алуан балық ілгектері кездеседі. Олардың мөлшері, пішіні, дизайны және материалы қолданылу мақсатына қарай әртүрлі болады. Балық ілгектері жалпы балық аулаудан бастап, өте шектеулі және арнайы мақсаттарға дейін әртүрлі қолданулар үшін жасалады. Балық ілгектері түрлі жасанды, өңделген, тірі немесе өлі жемдерді ұстауға (жемді балық аулау); омыртқасыз жәндіктердің жасанды бейнесін жасауға (мысалы, шырықпен балық аулау); немесе жемді еліктейтін басқа құрылғыларға қосылуға немесе кіріктірілуге арналған. 2005 жылы Forbes журналы балық ілгісін адамзат тарихындағы ең маңызды 20 құралдың бірі деп таныды.

Тарих

Балық аулау ілгегі немесе оған ұқсас құралдар адамдармен мыңдаған жылдар бойы жасалып келеді. Ең ерте тарихқа дейінгі құрал – шаңқа – ортасына жұқа арқан байланған екі ұшты таяқтан тұратын қазық. Балық аулау кезінде шаңқа сызыққа параллель орналастырылады және балық оңай жұта алатын жем доптың ішіне жасырылады. Балықтың аузына ішкеннен кейін, жем добы жиі жұмсарып, жұтқыншақ тістерімен бөлінеді, ал сызықтың тартылуы босаған шаңқаны көлденең бұрып, балықтың өңешінде қадалып қалуына себеп болады, сияқты балық сүйегі немесе тауық сүйегі адамның өңешін тесіп, бітеуі мүмкін. Бұл құралдар ілгек сияқты бекіту қызметін атқарды, бірақ дұрыс жұмыс істеуі үшін екі ұшы да балықтың өңешіне берік тірелуі керек еді. Әлемдегі ең көне балық ілгектері (теңіз қабығынан жасалған) Окинава аралындағы Сакитари үңгірінен табылды, олардың жасы 22 380 мен 22 770 жыл аралығында. Олар Шығыс Тимордағы Джерималай үңгірінен табылған 23 000–16 000 жылдық және Папуа – Жаңа Гвинеядағы Жаңа Ирландиядағы 20 000–18 000 жылдық балық ілгектерінен ертерек. Қабықтар әлемнің көптеген аймақтарында табылған балық ілгектері үшін кең таралған материалды құрады, ал Америкаға адамдардың қоныс аударуы туралы ақпарат бере ме деп, ежелгі қабықтан жасалған балық ілгектерінің пішіндері кейде салыстырылады. Балық ілгегіне алғашқы жазбаша сілтеме – Иов кітабының 41:1 аятында Левиафан туралы айтылады: «Сіңірдің ілгегімен Левиафанды тартып аласың ба?» Ілгектер ағаш, жануарлар мен адам сүйектері, мүйіз, қабықша, тас, қола, темір және қазіргі заманғы материалдардан жасалған. Көп жағдайларда, әр материалдың артықшылықтарын пайдалану үшін ілгектер бірнеше материалдан жасалған. Норвегиялықтар 1950 жылдарға дейін Бёрбот ілгектерін жасау үшін арша ағашын қолданған. Еуропада сапалы болаттан жасалған ілгектер 17 ғасырда пайда болды, ал ілгек жасау мамандықтың жұмысына айналды.

Қалқа түрлері

Балық аулау ілгектерінің көптеген түрлері бар. Жалпы деңгейде, олар жемге арналған ілгектер, құс ілгектері және жалқау ілгектерге бөлінеді. Осы кең санаттардың ішінде әртүрлі қолданысқа арналған ілгек түрлерінің көптеген нұсқалары бар. Ілгек түрлері пішіні, материалдары, ұштары мен тікенектері, көздерінің түрі және олардың арналуы бойынша ерекшеленеді. Нақты ілгек түрлерін жобалағанда, әрбір компоненттің ерекшеліктері ілгектің мақсатына қарай оңтайландырылады. Мысалы, нәзік құрғақ құс ілгегі жеңіл сымнан жасалады және көзі конус тәрізді болады, себебі салмақ – басты фактор. Ал Carlisle немесе Aberdeen жеңіл сымды жем ілгектері тірі жемге зиян тигізбеу үшін жұқа сымды пайдаланады, бірақ көздері конус тәрізді емес, себебі салмақ маңызды емес. Ілгек дизайнына коррозияға төзімділік, салмақ, беріктік, ілгіштік тиімділігі, сондай-ақ ілгек белгілі бір жем түрлеріне, әртүрлі жалқауларға немесе әртүрлі құстарға қолданылатыны сияқты көптеген факторлар әсер етеді. Әрбір ілгек түрі үшін қабылданатын өлшемдердің диапазоны бар. Барлық ілгек түрлерінің өлшемі 32 (ең кішкентай) және 20/0 (ең үлкен) аралығында болады.

Бір, екі және үш бұрандалы ілгектер

Ілгектер бір қақпақтан – бір көз, сабы және ұшы бар; екі қақпақтан – бір көз екі сабы мен ұшына біріктірілген; немесе үш қақпақтан – бір көз үш сабы мен тең аралықта орналасқан үш ұшы бар етіп жасалады. Екі қақпақты ілгектер бір сымнан жасалады және олардың сабы күшті болуы үшін бір-біріне қосымша дәнекерленуі мүмкін немесе дәнекерленбеуі де мүмкін. Үш қақпақты ілгек екі қақпақты ілгекке көзсіз ілгек қосылып, үш сабы да дәнекерленіп жасалады. Екі қақпақты ілгектер кейбір жасанды әйелдерде қолданылады және Атлант мұхитының лосось балықтарына арналған дәстүрлі ілгек болып табылады, бірақ басқа жағдайларда сирек кездеседі. Үш қақпақты ілгектер барлық түрлі жасанды әйелдерде, сондай-ақ әртүрлі балық аулау тәсілдерінде қолданылады.

Балық аулау ілгегінің түрлері мен атаулары

Баулық ілгегінің пішіндері мен атауларына Salmon Egg, Beak, O'Shaughnessy, Baitholder, Shark Hook, Aberdeen, Carlisle, Carp Hook, Tuna Circle, Offset Worm, Circle Hook, suicide hook, Long Shank, Short Shank, J Hook, Octopus Hook және Big Game Jobu ілгектері кіреді.

Ұшқан ілгектің пішіні мен атауы

Ұшқан ілгек пішіндеріне Sproat, Sneck, Limerick, Kendal, Viking, Captain Hamilton, Barleet, Swimming Nymph, Bend Back, Model Perfect, Keel және Kink shank кіреді.

Ұштары мен тікенектері

Қармақ ұшы – қармақтың ең маңызды бөлігі, себебі қармаққа қандай да бір ұстау қабілеті болса, оның бірінші балық етіне енуі керек. Қармақ ұшының пішіні мен бұрышы тінді қалай тесіп өтетініне әсер етеді. Қармақтардың ұштары механикалық (тастау арқылы) немесе химиялық түрде кестеленеді. Көптеген қазіргі заманғы қармақтар тікенекті болып келеді, олардың артқа қарай шығыңқы тікенегі (яғни, тікені) қармақтың ұстауын нығайтуға көмектеседі, қоршаған етті ұстап, ұшының енген жерден сырғуына жол бермейді. Тікені қармақ ұшының көлденең қимасының ауданын арттырғандықтан, ол бірдей күшпен тегілу тереңдігіне де кері әсер етеді (әсіресе, қатты тінді тесу кезінде), бірақ тікенінің тінді ұстау қабілеті көбінесе қармақты терең енгізбестен ұстау үшін жеткілікті. Кейбір қармақтар тікенсіз болып келеді, олардың ұшы жай ғана конус тәрізді және тікені жоқ. Тарихи тұрғыдан алғанда, ежелгі балық қармақтарының барлығы тікенсіз болған, бірақ бүгінде тікенсіз қармақтар негізінен қармақты жылдам шығаруды жеңілдету және балықты аулап босатқанда оған аз зиян келтіру үшін қолданылады. Тікенсіз қармақтардың кемшілігі – ұштың ұстауын нығайтуға тікен болмағандықтан, егер ену тұрақты тартылған баудың күшімен сақталмаса, қармақ теориялық тұрғыдан ығысуға бейім. Дегенмен, кейбір мамандар тікенсіз қармақ ұшы балық тініне тегіс еніп, тереңірек қармауға мүмкіндік береді, бұл тікеннің жоқтығын өтемелейді деп санайды. Терең қармау сонымен қатар кернеудің қармақ ұшына емес, қармақ иіліміне жақын шоғырлануына мүмкіндік береді, бұл ауыр тартым күшіне жақсы төтеп беруге мүмкіндік береді.

Қиғаштарының түрлері

Ілгек ұштары ілгек сабынан қашықтығына қатысты сипатталады. Жиектелген ілгек ұшы сол жаққа қарай жылған, тік ілгек ұшы жылмаған, ал кері ілгек ұшы оң жаққа қарай жылған болады. Ілгек ұштарын көбінесе мынадай атаулармен атайды: ине ұшы, ішке оралған, қуыс, сүйек ұшы, мүсік мұрты, кішкентай тікенек, жартылай түсірілген және пышақ жиегі. Кейбір өндірушілер өз брендтерін тану үшін басқа да ілгек ұшы атауларын қолданады.

Өлшемі

Ілгектер үшін халықаралық стандарты жоқ, сондықтан әртүрлі өндірушілерде өлшемдері біркелкі болмайды. Дегенмен, бір өндірушінің ілгектерінің ассортиментінде өлшемдері дұрыс сақталады. Ілгек өлшемдері көбінесе нөмірлеу жүйесімен белгіленеді, онда 1-өлшемді ілгек өлшем диапазонының ортасында орналасады. Кішірек ілгектер үлкен бүтін сандармен көрсетіледі (мысалы, 1, 2, 3). Ал үлкен ілгектердің өлшемін арттыру үшін бүтін саннан кейін "/" және "0" қойылады (яғни, нөлден үлкен өлшемдер), мысалы, 1/0 (бір ноль деп оқылады), 2/0, 3/0. Бұл сандар салыстырмалы өлшемдерді көрсетеді, әдетте, ілгек аралығымен (ұшынан сабына дейінгі қашықтық) байланысты. Ең кішкентай өлшемі – 32, ал ең үлкені – 20/0.