1931 жылғы "Франкенштейн" фильмі

Кіріспе

1931 жылы Джеймс Уэйл түсірген фильм

«Франкенштейн» – 1931 жылы Джеймс Уэйл режиссерлік еткен, Карл Лэммл-младший продюсерлік еткен және Пегги Веблингтің 1927 жылғы пьесасы негізінде жасалған американдық ғылыми-фантастикалық қорқыныш фильмі. Бұл пьеса, өз кезегінде, Мэри Шеллидің 1818 жылғы «Франкенштейн, немесе Заманауи Прометей» романына негіделген. Веблингтің пьесасын Джон Л. Балдерстон бейімдесе, ал сценарийін Фрэнсис Эдвард Фараго және Гаррет Форт жазды, Роберт Флори мен Джон Расселдің авторлық құқығы көрсетілмеген үлесі де бар. «Франкенштейн» фильмінде Колин Клайв Генри Франкенштейн (романда Виктор Франкенштейн) рөлінде ойнайды – ол дене мүшелерінен жаңа тіршілік құру үшін көмекшісімен бірге қабірлерді қазып, мәйіттерді іздейтін, құштар ғалым. Нәтижесінде пайда болған, көбінесе «Франкенштейннің монстры» деп аталатын жаратылысты Борис Карлофф сомдайды. Монстрдың макияжын Джек Пирс жасады. Клайв пен Карлоффтан басқа, фильмде Мэй Кларк, Джон Боулз, Дуайт Фрай және Эдвард Ван Слоан да ойнайды. Universal Pictures компаниясы түсірген және таратқан бұл фильм шығуымен-ақ коммерциялық сәттілікке жетті және сыншылар мен көрермендер тарапынан жақсы қабылданды. Одан кейін көптеген жалғастар мен спин-оффтар пайда болды және бұл фильм халық мәдениетіне зор әсер етті: «құмар» ғалым мен оның дөңгелектеген көмекшісінің бейнесі және «Франкенштейннің монстрының» фильмдегі бейнесі – бәрі де классикалық символға айналды. 1991 жылы АҚШ Конгресінің кітапханасы «Франкенштейн» фильмін «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» деп танып, Ұлттық кино тізіліміне енгізді.

Сюжет

Бавария Альптарының бір ауылында Генри Франкенштейн және оның көмекшісі Фриц, дөңгелектеу адам, адам денесін бөліктеп жинап жатыр. Кейбір бөліктері жаңадан жерленген денелерден, ал кейбіреулері жақында дарға асылған қылмыскерлердің денелерінен алынған. Генри бақылау мұнарасының ішінде салған зертханасында электр құралдары арқылы осы денеге өмір беру арқылы адам жаратуды қалайды. Ол жаратылысына ми да керек еді. Жақын жердегі мектепте Генридің бұрынғы ұстазы доктор Валдман сыныпқа салыстыру үшін қалыпты адамның миын және қылмыскердің бұзылған миын көрсетеді. Генри Фрицті Валдманның сыныбынан сау миды ұрлауға жібереді. Фриц оны қателікпен зақымдап, Генриге бұзылған миды әкеліп береді. Генридің никелесi Элизабет олардың досы Виктормен ғалымның ерекше әрекеттері мен жалғыздығы туралы сөйлеседі. Элизабет пен Виктор Валдманнан Генридің мінез-құлқын түсінуге көмектесуін сұрайды, ал Валдман Генридің өмір жаратуды қалағанын білетінін айтады. Генридің жағдайына алаңдап, олар зертханаға келіп, оның соңғы дайындықтарын жасап жатқанда, операциялық үстелдегі жансыз денеге тап болады. Дауыл күшейгенде Генри Элизабет пен басқаларын көруге шақырады. Генри мен Фриц операциялық үстелді мұнараның жоғарғы жағындағы тесікке көтереді. Жаратылыс пен Генридің құралдары молния шауып, қуат алып, жаратылысқа өмір сыйлайды. Франкенштейннің монстры, оның қорқынышты сыртқы түріне қарамастан, нəзік, балаша жаратылыс сияқты көрінеді. Генри оны зертханасына шақырып, отыруды сұрайды, ол отырады. Ол төбені ашып, Монстрдің күн сәулесіне қарай созуына мүмкіндік береді. Фриц тұтанатын шаммен кіреді, бұл Монстрді қорқытады. Оның қорқынышын Генри мен Валдман оларға шабуыл жасау әрекеті деп қате түсіндіреді және оны шынжырмен байлап, түрмеге қамап қояды, онда Фриц оны шаммен мазалайды. Фрицтің түрмедегі айқайын естіген Генри мен Валдман асығып барып, Монстр Фрицті күшпен дарға асып тастағанын көреді. Монстр екеуіне шабуылдайды, бірақ олар Монстрді ішке қамап қояды. Монстрді жою керектігін түсінген Генри күшті дәріні дайындап, екеуі Монстрды босатып, шабуыл жасағанда дәрі салмаққа келіседі. Есікті ашқанда Монстр Генриге шабуылдайды, ал Валдман Монстрдің арқасына дәрі салады. Монстр есінен танып, жерге құлайды. Генри шаршаудан құлап түседі, ал Элизабет пен Генридің әкесі оны үйіне алып кетеді. Генри Монстр туралы уайымдайды, бірақ Валдман оны жоятынын айтады. Генри үйде, сауығып, үйлену тойына дайындалып жатқанда, Валдман Монстрді тексереді. Ол оны тірідей кесуге дайындалғанда, Монстр оны құшақтап өлтіреді. Ол мұнарадан қашып, ландшафтта саяхаттап, фермердің қызы Мариямен кездеседі. Ол жігіттен өздерімен бірге көлге гүл тастайтын ойын ойнауын сұрайды. Монстр ойынға қызығады, бірақ гүлдер бітіп қалған кезде, ол Марияны көлге лақтырып, қасақана батырады. Үйлену тойына дайындық аяқталғаннан кейін Генри Элизабетпен бақытты. Олар Валдман келген кезде үйленетін болады. Виктор асығып кіріп, Валдманның құшақтап өлтірілгенін айтады. Генри Монстрдан күдіктенеді. Монстр Элизабеттің бөлмесіне кіреді, ол айқайлайды. Іздеушілер келгенде, Элизабет шокта, содан кейін есінен танып қалады. Монстр қашып кетті. Марияның әкесі судан батып кеткен қызының денесін алып келеді. Ол оның өлтірілгенін айтады, ал ауыл тұрғындары Монстрді ұстауға жиналады. Іздеу кезінде Генриге Монстр шабуыл жасайды. Монстр Генриді есінен танытып, ескі жел тегершігіне алып барады. Шаруалар Монстр Генриді көтеріп алып бара жатқанын естіп, оның Генриді сүйреп, шыңға көтерілгенін көреді. Монстр ғалымды жерге лақтырады. Оның құлауын жел тегершігінің ағаш қанаттары жұмсартады, оның өмірін сақтап қалады. Ауыл тұрғындарының кейбірі оны үйге алып келеді, ал қалғандары жел тегершігін өртеп жібереді, Монстр ішінде қамалып, қашып құтыла алмайды. Франкенштейн сарайында Генридің әкесі қалпына келген ұлының үйлену тойын болашақ немересіне тост айтып атап өтеді.

In a village of the Bavarian Alps, Henry Frankenstein and his assistant Fritz, a hunchback, piece together a human body. Some of the parts are from freshly buried bodies, and some from the bodies of recently hanged criminals. In a laboratory he's built inside a watchtower, Henry desires to create a human, giving this body life through electrical devices. He still needs a brain for his creation. At a nearby school, Henry's former teacher Dr. Waldman shows his class the brain of an average human being and the corrupted brain of a criminal for comparison. Henry sends Fritz to steal the healthy brain from Waldman's class. Fritz accidentally damages it, and so brings Henry the corrupt brain. Henry's fiancée Elizabeth speaks with their friend Victor about the scientist's peculiar actions and his seclusion. Elizabeth and Victor ask Waldman for help understanding Henry's behavior, and Waldman reveals he is aware Henry wishes to create life. Concerned for Henry, they arrive at the lab just as he makes his final preparations, the lifeless body on an operating table. As a storm rages, Henry invites Elizabeth and the others to watch. Henry and Fritz raise the operating table toward an opening at the top of the tower. The creature and Henry's equipment are exposed to the lightning storm and empowered, bringing the creature to life. Frankenstein's Monster, despite its grotesque form, seems to be an innocent, childlike creation. Henry welcomes it into his laboratory and asks it to sit, which it does. He opens up the roof, causing the Monster to reach out towards the sunlight. Fritz enters with a flaming torch, which frightens the Monster. Its fright is mistaken by Henry and Waldman for an attempt to attack them, and it is chained in the dungeon, where Fritz antagonizes it with a torch. Hearing Fritz screaming in the dungeon, Henry and Waldman run down, finding that the Monster has forcefully hanged Fritz. The Monster lunges at the two but they lock the Monster inside. Realizing the Monster must be destroyed, Henry prepares an injection of a powerful drug and the two conspire to release the Monster and inject it as it attacks. When the door is unlocked the Monster lunges at Henry as Waldman injects the drug into the Monster's back. The Monster falls to the floor unconscious. Henry collapses from exhaustion, and Elizabeth and Henry's father take him home. Henry is worried about the Monster, but Waldman reassures him that he will destroy it. While Henry is at home, recovered and preparing for his wedding, Waldman examines the Monster. As he prepares to vivisect it, the Monster strangles him. It escapes from the tower and wanders through the landscape, encountering a farmer's young daughter, Maria. She asks him to play a game with her in which they toss flowers onto a lake. The Monster enjoys the game, but when he runs out of flowers, he throws Maria into the lake, inadvertently drowning her. With preparations for the wedding completed, Henry is happy with Elizabeth. They are to marry as soon as Waldman arrives. Victor rushes in, saying that Waldman has been found strangled. Henry suspects the Monster. The Monster enters Elizabeth's room, causing her to scream. When the searchers arrive, they find Elizabeth in shock, then unconscious. The Monster has escaped. Maria's father arrives, carrying his drowned daughter's body. He says she was murdered, and the villagers form a lynch mob to capture the Monster. During the search, Henry is attacked by the Monster. The Monster knocks Henry unconscious and carries him to an old windmill. The peasants hear the creature carrying Henry and find it climbing to the top, dragging Henry with it. The Monster hurls the scientist to the ground. His fall is broken by the wooden blades of the windmill, saving his life. Some of the villagers bring him home while the rest of the mob set the windmill ablaze, with the Monster trapped inside with nowhere to escape. At Castle Frankenstein, Henry's father celebrates the wedding of his recovered son with a toast to a future grandchild.

Өндіріс

1930 жылы Universal Studios 2,2 миллион долларлық кіріс жоғалтты. 1931 жылғы 12 ақпанда Нью-Йорктегі Roxy театрында көрсетілгеннен кейін 48 сағат ішінде Бела Лугози ойнаған «Дракула» фильмі 50 000 билет сатты, нәтижесінде 700 000 доллар пайда әкелді, бұл Universal компаниясының 1931 жылғы ең табысты жобасы болды. Осыған байланысты өндіріс жетекшісі Карл Лэммл кіші дереу қорқынышты фильмдерді түсіруді жалғастыру жоспарларын жариялады. Ол Джон Л. Балдерстонның Мэри Шеллидің түпнұсқа романының Пегги Веблингтің британдық сахналық бейімделуіне жасалған сахналық бейімделуіне қатысты кино құқықтарын сатып алды. «Дракуладағы» сәттілігінен кейін Лугози Universal компаниясының алғашқы түсірілім концепциясында Генри Франкенштейн рөлін ойнауға ниеттенген. Алайда, продюсер Карл Лэммл кіші актердің танымал атын сақтап қалу үшін оның Монстр рөлін (сол кездегі киностудиядағы келісімшартты актер үшін бұл әдеттегі жағдай еді) ойнауын күтті. «Франкенштейн» романы еврей халық фольклорына негізделген «Голем» сюрреалистік романынан және оның киноға бейімделуінен де шабыт алды – бұл Голем романдағы екіұшты жағдайдан гөрі нақты бейнеленген үнсіз қорқынышты фильм болды. Бұл актер мансабындағы ең нашар шешімдердің бірі деп есептелсе де, шындығында Лугозиге ұсынылған рөл Карлоффтың кейін ойнаған кейіпкерінен мүлдем өзгеше болды. Бастапқы режиссер Роберт Флори болды, ол Монстрді Шеллидің түпнұсқа романындағыдай адамдық сезімдер мен қайғыдан мүлдем айырып, тек өлтіру машинасы ретінде бейнеледі. Бұл Лугозидің: «Мен өз елімде жұлдыз болдым, ал мұнда мен қорқыныш тудыратын қуыршаққа айналғым келмейді!» деп наразылық білдіруіне себеп болды. Флори кейіннен «венгр актері рөлге қызығушылық танытпады және оны ойнағысы келмеді» деп жазды. Дегенмен, бұл шешім Лугозиге байланысты болмауы мүмкін, өйткені соңғы деректерге сәйкес, ол жаңа келген Джеймс Уэйл мүлікті сұрағаннан кейін режиссер Роберт Флоримен бірге жобадан шығарылды, ал Уэйлге ұқсайтын Карлофф рөлге таңдалды. Жобаға қатысқан актерлердің көпшілігі Universal компаниясының қорқынышты фильмдерінің жанкүйерлеріне жақсы таныс болды. Олардың ішінде Генри Франкенштейннің әкесі – ескі барон Франкенштейн рөлін ойнаған Фредерик Керр, қала әкімі герр Фогель рөлін ойнаған Лионель Белмор, Монстрдің қазақстандық қыз Марияны кездейсоқ өлтіретін қызы – кішкентай Мария рөлін ойнаған Мэрилин Харрис, Франкенштейннің дөңгелектеп жүретін көмекшісі Фриц рөлін ойнаған Дуайт Фрай және Марияның әкесі Людвиг рөлін ойнаған Майкл Марк болды. Кеннет Стрикфаден «жаратылыс сахнасында» қолданылған электрлік эффекттерді жасады. Олардың сәттілігі соншалықты жоғары болды, осы эффекттер Франкенштейннің монстры қатысқан Universal компаниясының барлық келесі фильмдерінің маңызды бөлігіне айналды. Осыған байланысты, оларды жасауға қолданылған құралдар жанкүйерлер арасында «Стрикфадендер» деп аталды. Стрикфаден өнертапқыш Никола Тесланың өзі жасаған кемінде бір Тесла катушкасын пайдалануға рұқсат алған көрінеді. Фильм 1931 жылғы 4 желтоқсанда Нью-Йорктегі Mayfair театрында көрсетілді және бір апта ішінде 53 000 долларлық табыс әкелді.

In 1930, Universal Studios had lost $2.2 million in revenues. Within 48 hours of its opening at New York's Roxy Theatre on February 12, 1931, Dracula starring Bela Lugosi had sold 50,000 tickets, building a momentum that culminated in a $700,000 profit, the largest of Universal's 1931 releases. As a result, the head of production, Carl Laemmle Jr., announced immediate plans for more horror films. It purchased the film rights to John L. Balderston's planned stage adaptation of Peggy Webling's British stage adaptation of Mary Wollstonecraft Shelley's original novel. Immediately following his success in Dracula, Lugosi had hoped to play Henry Frankenstein in Universal's original film concept. However, the actor was expected by producer Carl Laemmle Jr. to play the Monster (a common move for a contract player in a film studio at the time) to keep his famous name on the bill. Frankenstein was also inspired by The Golem, a surreal novel based on Jewish folklore, and its film adaptation, a silent horror film where the Golem is a literal being rather than the ambiguous existence it was in the novel. Although this is often regarded as one of the worst decisions in any actor's career, in actuality, the part that Lugosi was offered was not the same character that Karloff eventually played. The initial director was Robert Florey, who had re characterized the Monster as a simple killing machine, without a touch of human interest or pathos, unlike in the original Shelley novel. This reportedly caused Lugosi to complain, "I was a star in my country and I will not be a scarecrow over here!" Florey later wrote that "the Hungarian actor didn't show himself very enthusiastic for the role and didn't want to play it". However, the decision may not have been Lugosi's in any case, since recent evidence suggests that he was kicked off the project, along with director Robert Florey, when the newly arrived James Whale asked for the property and later cast Karloff, who resembled Whale. Actors who worked on the project either were, or shortly became familiar to the fans of the Universal horror films. These included Frederick Kerr as the old Baron Frankenstein, Henry's father; Lionel Belmore as Herr Vogel, the Bürgermeister; Marilyn Harris as Little Maria, the girl the Monster accidentally kills; Dwight Frye as Frankenstein's hunchbacked assistant, Fritz; and Michael Mark as Ludwig, Maria's father. Kenneth Strickfaden designed the electrical effects that were used in the "creation scene". They were so successful that such effects came to be considered an essential part of every subsequent Universal film involving Frankenstein's Monster. Accordingly, the equipment used to produce them has come to be referred to in fan circles as "Strickfadens". It appears that Strickfaden managed to secure the use of at least one Tesla Coil built by the inventor Nikola Tesla himself. The film opened in New York City at the Mayfair Theatre on December 4, 1931, and grossed $53,000 in one week.

Кодқа дейінгі кезеңнің көріністері және цензура тарихы

Монстрдың кішкентай қызды көлге лақтырып, қапысынан суға батып кеткен көрінісі ұзақтан бері дау тудырып келеді. 1931 жылы көрсетілген бұл сахнаның екінші бөлігі Массачусетс, Пенсильвания және Нью-Йорк штаттарының цензуралық кеңестерімен кесілді. Студиялық байланыстар комитетінің өкілі Джейсон Джой цензура өкілі Джозеф Бринді оларды қайта қарауға шақырып жіберді. Ақырында, өңделген нұсқа Канзаста көрсетілді, осылайша кесілген кадрлардың көп бөлігі жоғалып кетті. Дегенмен, қыздың көлге лақтырылған көрінісі 1980-ші жылдардың басында Ұлыбритания Ұлттық кино архивінің қорында қайта табылды және фильмнің қазіргі нұсқаларына қосылды. Ирландияда фильм 1932 жылдың 5 ақпанында балаларға немесе "жүйкесі жұқау адамдарға" зиянды деп танылып, көрсетілуіне тыйым салынды – елде жас бойынша шектеулер 1965 жылға дейін енгізілмеді. Апелляциялық кеңес 8 наурызда бұл шешімді жоққа шығарды, ал 9 наурызда фильм цензурадан өткізілді. Солтүстік Ирландия, Квебек, Швеция, Италия және Чехословакияда да фильм көрсетілуіне тыйым салынды. "The New York Times" газетінің кино сыншысы Мордаунт Холл "Франкенштейнге" өте жағымды баға берді. Ол фильмнің "кешегі Мейфэрде қатты қызығушылық тудырғанын, көрермендердің көпшілігі өз сезімдерін жасыру үшін күлгенін" айтты. "[Б]ұл өте тиімді, оған күмән жоқ. "Дракула" одан әлсіз, және, айта кетейік, "Дракула" да соның жемісі". "Film Daily" журналы да фильмді "қорқынышты, суыққан және қызықты драма" деп мақтады. "Variety" басылымы фильмді "Дракуладан да жақсы, қорқынышты пьесалардың жаңа биігіне көтерілген" деп жазды және Карлоффтың ойынын "таң қалдыратын актерлік шеберлік" деп сипаттады. Сондай-ақ, фильмнің визуальды стилі ерекше мақтауға ие болды, сурет салу "тамаша" деп аталды, ал жарықтандыру "кереметтің соңғы сөзі" деп сипатталды, себебі көптеген кадрлар әлсіз немесе түнгі эффектіні және көлеңкелерді қолдануды қажет етеді. "The New Yorker" журналының Джон Мошер фильмді "орташа табыс" деп атап, "макияж бөлімі монстрды жасауда үлкен жетістікке жеткен, фильмнің қызығы осында, бірақ жалпы фантазияда шағын миссис П. Б. Шеллидің кітабына берген өмірлік күші жоқ" деп жазды. Фильм Қытайда "ерекше" және ғылыми емес элементтеріне байланысты "жолсыз фильмдер" санатына жатқандықтан көрсетілуіне тыйым салынды. "Франкенштейн" сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, 1931 жылғы ең жақсы фильмдердің бірі және барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің бірі саналады. 1991 жылы фильм "мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар" деп танылып, АҚШ Ұлттық кино тізіміне енгізілді. 2004 жылы "The New York Times" газеті фильмді "барлық уақыттағы ең жақсы 1000 фильм" тізіміне қосты. "Франкенштейн" Америка кино институтынан да марапат алды. Ол "100 жыл 100 фильм" тізімінде барлық уақыттағы 87-ші ең ұлы фильм деп аталды. Фильм AFI-нің бірнеше "100" сериялы тізіміне ілікті, соның ішінде ғылыми фантастика санатындағы "10 үздік 10", "100 жыл 100 фильм" (10 жылдық шығарылымы) және Генри Франкенштейн мен Монстр зұлымдар санатындағы "100 жыл 100 батыр және зұлымдар" тізіміне екі рет енді. Фильм AFI-нің "100 жыл 100 қызықты фильм" тізімінде 56-орынды иеленді. Сондай-ақ, ол Bravo арнасының "100 ең қорқынышты кино сәттері" тізімінде 27-орында тұрды. Сонымен қатар, Чикаго кино сыншылары қауымдастығы оны әлемдегі ең қорқынышты фильмдердің 14-і деп атады.

The scene in which the Monster throws Maria, the little girl into the lake and accidentally drowns her has long been controversial. Upon its original 1931 release, the second part of this scene was cut by state censorship boards in Massachusetts, Pennsylvania, and New York. Jason Joy of the Studio Relations Committee sent censor representative Joseph Breen to urge them to reconsider. Eventually, an edited version was released in Kansas. and thus most of the excised footage is often lost. However, the scene of the girl being thrown into the lake was rediscovered during the early 1980s in the collection of the British National Film Archive, and it has been restored to modern prints of the film. In the Irish Free State, the film was banned on February 5, 1932, for being demoralizing and unsuitable for children or "nervous people" – age restricted certificates were not introduced in the country until 1965. The decision was overturned by the Appeal Board on March 8, and the film was passed uncut on March 9. The film was successfully banned in Northern Ireland, Quebec, Sweden, Italy, and Czechoslovakia.]] The New York Times film critic Mordaunt Hall gave Frankenstein a very positive review. He said that the film "aroused so much excitement at the Mayfair yesterday that many in the audience laughed to cover their true feelings. [T]here is no denying that it is far and away the most effective thing of its kind. Beside it Dracula is tame and, incidentally, Dracula was produced by the same firm". Film Daily also lauded the picture, calling it a "gruesome, chill producing and exciting drama" that was "produced intelligently and lavishly and with a grade of photography that is superb". Variety reported that it "looks like a Dracula plus, touching a new peak in horror plays", and described Karloff's performance as "a fascinating acting bit of mesmerism". Its review also singled out the look of the film as uniquely praiseworthy, calling the photography "splendid" and the lighting "the last word in ingenuity, since much of the footage calls for dim or night effect and the manipulation of shadows to intensify the ghostly atmosphere". John Mosher of The New Yorker was less enthused, calling the film only a "moderate success" and writing that "the makeup department has a triumph to its credit in the monster and there lie the thrills of the picture, but the general fantasy lacks the vitality which that little Mrs. P. B. Shelley was able to give her book". The film was banned in China due to falling under the category of "superstitious films" as a result of its "strangeness" and unscientific elements. Frankenstein has continued to receive acclaim from critics and is widely regarded as one of the best films of 1931, as well as one of the greatest movies of all time. In 1991, the film was selected for preservation in the United States National Film Registry as being deemed "culturally, historically or aesthetically significant". In 2004, The New York Times placed the film on its Best 1000 Movies Ever list. Frankenstein also received recognition from the American Film Institute. It was named the 87th greatest movie of all time on 100 Years 100 Movies. The film was on the ballot for several of AFI's 100 series lists, including AFI's 10 Top 10 for the sci fi category, 100 Years 100 Movies (10th Anniversary Edition), and twice on 100 Years 100 Heroes and Villains for both Henry Frankenstein and the Monster in the villains category. The film was ranked number 56 on AFI's 100 Years 100 Thrills, a list of America's most heart pounding movies. It was also ranked number 27 on Bravo's 100 Scariest Movie Moments. Additionally, the Chicago Film Critics Association named it the 14th scariest film ever made.

Кассалық жинақ

Фильм коммерциялық табысқа ие болды. 1932 жылдың маусым айында фильмтен түскен жалға алу ақысы 1,4 миллион долларды құрады. 1943 жылы Universal компаниясы 708 871 доллар пайда тапқанын мәлімдеді. 1953 жылға қарай, Франкенштейннің барлық қайта жарықтандырылымдары шамамен 12 миллион доллар пайда әкелді.

Үй медиасы

1986 жылы MCA Home Video «Франкенштейн» фильмін LaserDisc форматында шығарды. Бұл шығарылым барлық қиылып алынған кадрларды, сондай-ақ «Франкенштейннің» «Құдай атынан!» деген сөзін қалпына келтірді. 1990 жылдары MCA/Universal Home Video «Universal Monsters Classic Collection» жинағының бөлігі ретінде VHS форматында фильмді шығарды, бұл Universal классикалық монстрлары фильмдерінің сериясы болды. 1999 жылы Universal «Франкенштейн» фильмін VHS және DVD форматында «Классикалық монстрлар жинағының» бөлігі ретінде шығарды; бұл шығарылым цензураланған материалдың қалған бөлігін қалпына келтірді. 2004 жылдың сәуір айында Universal «Universal Legacy Collection» жинағының бөлігі ретінде «Frankenstein: The Legacy Collection» DVD-ін шығарды. Бұл екі дискілік шығарылымға «Франкенштейн», «Франкенштейннің жартысы», «Франкенштейннің ұлы», «Франкенштейннің шайыры» және «Франкенштейннің үйі» фильмдері кірді. 2012 жылы «Франкенштейн» фильмі Blu-ray форматында «Universal Classic Monsters: The Essential Collection» жинағының бөлігі ретінде шығарылды, оған Universal классикалық монстрлары сериясынан тоғыз фильм кірді. 2013 жылдың қыркүйегінде «Франкенштейн» Blu-ray форматында жеке шығарылымды алды. Сол жылы «Франкенштейн» алты фильмнен тұратын «Universal Classic Monsters Collection» Blu-ray жинағының бөлігі ретінде енгізілді, оған сондай-ақ «Дракула», «Мумия», «Көрінбейтін адам», «Франкенштейннің жартысы» және «Қасқыр адам» фильмдері кірді. Келесі жылы Universal «Frankenstein: Complete Legacy Collection» DVD-ін шығарды. Бұл жинақта сегіз фильм бар: «Франкенштейн», «Франкенштейннің жартысы», «Франкенштейннің ұлы», «Франкенштейннің шайыры», «Франкенштейн қасқырмен кездеседі», «Франкенштейннің үйі», «Дракуланың үйі» және «Эбботт пен Костелло Франкенштейнмен кездеседі». 2016 жылы «Франкенштейн» Walmart дүкені үшін эксклюзивті Blu-ray шығарылымын алды, оның қаптамасы қараңғыда жарқырайтын болды. Сол жылы «Complete Legacy Collection» Blu-ray форматында шығарылды. 2017 жылдың қыркүйегінде фильм Best Buy дүкені үшін эксклюзивті steelbook Blu-ray шығарылымын алды, оның қаптамасында Алекс Росс салған сурет болды. «Франкенштейн» және оның жалғаулары 2018 жылдың тамызында «Universal Classic Monsters: Complete 30 Film Collection» Blu-ray жинағына енгізілді. Бұл жинақ DVD форматында да шығарылды. Қазан айының соңында «Франкенштейн» Best Buy дүкені үшін эксклюзивті, шектелген санымен шығарылған «Universal Classic Monsters: The Essential Collection» Blu-ray жинағының бөлігі ретінде енгізілді, оның қаптамасында Алекс Росс салған сурет болды. Universal Pictures Home Entertainment 2021 жылдың 5 қазанында фильмді 4K Ultra HD Blu-ray форматында шығарды.

In 1986, MCA Home Video released Frankenstein on LaserDisc. This release restored all the cut footage, as well as most of Frankenstein's "In the name of God!" line. In the 1990s, MCA/Universal Home Video released the film on VHS as part of the "Universal Monsters Classic Collection", a series of releases of Universal Classic Monsters films. In 1999, Universal released Frankenstein on VHS and DVD as part of the "Classic Monster Collection"; this release restored the rest of the censored material. In April 2004, Universal released Frankenstein: The Legacy Collection on DVD as part of the "Universal Legacy Collection". This two disc release includes Frankenstein, Bride of Frankenstein, Son of Frankenstein, The Ghost of Frankenstein and The House of Frankenstein. In 2012, Frankenstein was released on Blu ray as part of the Universal Classic Monsters: The Essential Collection box set, which also includes a total of nine films from the Universal Classic Monsters series. In September 2013, Frankenstein received a standalone Blu ray release. That same year, Frankenstein was included as part of the six film Blu ray set Universal Classic Monsters Collection, which also includes Dracula, The Mummy, The Invisible Man, Bride of Frankenstein, and The Wolf Man. The next year, Universal released Frankenstein: Complete Legacy Collection on DVD. This set contains eight films: Frankenstein, Bride of Frankenstein, Son of Frankenstein, Ghost of Frankenstein, Frankenstein Meets the Wolf Man, The House of Frankenstein, House of Dracula, and Abbott and Costello Meet Frankenstein. In 2016, Frankenstein received a Walmart exclusive Blu ray release featuring a glow in the dark cover. That same year, the Complete Legacy Collection was released on Blu ray. In September 2017, the film received a Best Buy exclusive steelbook Blu ray release with cover artwork by Alex Ross. Frankenstein and its sequels were included in the Universal Classic Monsters: Complete 30 Film Collection Blu ray box set in August 2018. This box set also received a DVD release. Later in October, Frankenstein was included as part of a limited edition Best Buy exclusive Blu ray set titled Universal Classic Monsters: The Essential Collection, which features artwork by Alex Ross. Universal Pictures Home Entertainment released the film on 4K Ultra HD Blu ray on October 5, 2021.

Жалғасы

Франкенштейннен кейін, 1935 жылғы «Франкенштейннің қалыңдығы» фильмінен бастап, бірнеше жалғаулар түсірілді, онда Эльза Ланчестер Жаратылыстың қалыңдығы рөлін ойнады. Келесі жалғасы, 1939 жылғы «Франкенштейннің ұлы», Уэйл мен Клайвсыз (соңғысы 1937 жылы қайтыс болды) жасалды, осылайша барлық келесі фильмдер де түсірілді. Бұл фильмде Карлоффтың Монстр рөліндегі соңғы толыққанды фильмдік жұмысы болды. «Франкенштейннің ұлы» фильмінде Базиль Ратбоун Барон Вольф фон Франкенштейн, Бела Лугоси сақалы бар дөңгелек Игорь, ал Лионель Атвилл инспектор Крог рөлінде көрінді. «Франкенштейннің арбағы» 1942 жылы шықты. Бұл фильмде Лон Чейни-младший Монстр рөлін сомдады, бұл рөлді алғашқы үш фильмде ойнаған Борис Карлоффтан алды, сондай-ақ Бела Лугоси екінші рет ақылдан асып кеткен Игорь рөлінде ойнады. 1943 жылы Рой Уильям Ниллдің режиссерлігімен түсірілген бесінші фильм – «Франкенштейн қасқыр адамды кездестіреді», онда Бела Лугоси Франкенштейннің жындысы рөлінде ойнады. Бұл сонымен қатар «Қасқыр адам» фильмінің жалғасы, Лон Чейни-младший тағы да Қасқыр адам рөліне оралды. 1944 жылғы «Франкенштейн үйі» фильмінде Карлофф серияға қайта оралды, бірақ Монстр рөлін емес, Ашулы дәрігер рөлін ойнады; ал Монстрды бұл жолы Глен Стрендж бейнеледі. Чейни-младший тағы да Қасқыр адам рөлінде оралды. Дракула да фильмде Джон Каррадин ойнауымен көрінді. Оның жалғасы, 1945 жылғы «Дракула үйі», сол үш жынды – Дракула, Франкенштейннің жындысы және Қасқыр адамды, олардың рөлдерін сомдаған бірдей актерлік құрамды көрсетті. Франкенштейннің жындысы бейнеленген көптеген келесі фильмдерде, оның соңғы Universal фильмінде, әдейі сатиралық «Эбботт пен Костелло Франкенштейнмен кездеседі» (1948) және жоғарыда аталған «Франкенштейн үйі» мен «Дракула үйі» сияқты, жаратылыс басқа біреудің жоспарындағы роботқа айналды.

Басқа бейімделулер

Карлофф 1962 жылы «Route 66» телешоуының бір эпизодында соңғы рет макияж киіп, монстр рөлін ойнауға оралды. 1960-жылдардағы танымал телекомедия «Мунстерлер» отбасының әкесі Германды граф Дракуланың қызына үйленген Франкенштейннің монстры ретінде көрсетеді. Германның макияжы Борис Карлоффтың макияжына негізделген. Франкенштейн «Ақымақ монстрлар партиясында?» (1967) – Ранкин/Басс Продакшнс Хэллоуинге арналған арнайы фильмде пайда болады, онда доктор Борис фон Франкенштейн (дауысы Карлоффқа тиесілі) зейнетке шығуын жариялау және ізбасарын тағайындау ниетімен әртүрлі классикалық монстрларды өз сарайына шақырады. Мел Брукстің «Жас Франкенштейн» (1974) комедиясы алғашқы үш «Universal Frankenstein» фильмінің элементтерін пародиялайды, сонымен қатар 1935 жылғы фильмге арналған түпнұсқа реквизиттерді пайдаланады, оларды олардың авторы Кеннет Стрикфаден ұсынған. Брукс сондай-ақ 2007 жылы Бродвейде сол аттас мюзиклді қайта жасады. Тим Бертон 1984 жылы Виктор Франкенштейнді қазіргі заманғы американдық бала, ал оның қайтыс болған үй жануары итін монстр ретінде бейнелейтін тірі экшн пародиалық қысқа фильмді түсірді. Бертон оны 2012 жылы толық метражды анимациялық фильм ретінде қайта өндірді.

Франкенштейннің көмекшісі

Франкенштейннің дөңес арқалы көмекшісі фильмдерде сипатталғанда көбінесе "Игор" деп аталғанымен, алғашқы фильмдерде осылай аталмайды. "Франкенштейн" және "Франкенштейннің жар-жолдасы" фильмдерінде Франкенштейннің көмекшісі бар, оны екі рет мүгедек Дуайт Фрай сомдайды. 1931 жылғы түпнұсқа фильмде кейіпкер "Фриц" деп аталады; ол дөңес және кішкентай таяқпен жүреді. Фриц Франкенштейн романында кездеспейді, ал Роберт Кили ойнаған ең алғашқы сахналық қойылым – "Презумпция; немесе Франкенштейннің тағдыры" адаптациясынан шыққан. "Франкенштейннің жар-жолдасы" фильмінде Фрай "Карл" рөлін ойнайды, ол тік тұрады, бірақ екі аяғында металл тірек бар, ол әр қадамда қатты дыбыс шығарады. Екі кейіпкер де өз фильмдерінде Карлоффтың монстрынан қаза табады. Фрай серияның кейінгі фильмдерінде де пайда болады, мысалы, "Франкенштейн қасқырға қарсы" (1943) фильмінде. Франкенштейннің көмекшісі Фрицтің "қалыпты ми" деп жазылған банканы тастап, оны "аномалды ми" деп жазылған банкадағы мимен ауыстыру көрінесінің бастауы Американдық антропометриялық қоғамдағы Уолт Уитман миының тағдырына байланысты деп саналады. Уитман өлімінен кейін миын қоғамға зерттеу үшін, интеллект пен ми өлшемі арасындағы байланысты анықтау үшін тапсырған. Бұл сюжеттік элемент 1818 жылғы Мэри Шеллидің түпнұсқа романында болған жоқ. "Франкенштейннің ұлы" (1939) фильмінде "Игор" есімді кейіпкер алғаш рет пайда болады, оны Бела Лугози сомдайды және ол "Франкенштейннің арбауы" (1942) фильмінде Лугози қайта жандандырады, бұрынғы фильмде оның өлтірілгенінен кейін. Бұл кейіпкер – мойны сынған және қисайған, дұрыс істемеген іс салдарынан зардап шеккен ұста – монстрмен дос болады және кейін доктор Вольф Франкенштейнге көмектеседі, нәтижесінде "Игор" деп аталған "дөңес арқалы көмекші" Франкенштейн туралы халық мәдениетінде кеңінен танымал болады. "Франкенштейннің ұлы" фильмі туралы айтқанда, режиссер Роуланд В. Ли өзінің командасына Лугозиге "кейіпкерді жасауға мүмкіндік берді; ол бізге берген түсіндіру қиялға толы және біз түсіруді аяқтаған кезде күтпеген болды, ол шоуды ұрлағанына ешкім күмәнданбады. Карлоффтың монстры салыстырғанда әлсіз болды".

Although Frankenstein's hunchbacked assistant is often referred to as "Igor" in descriptions of the films, he is not so called in the earliest films. In both Frankenstein and Bride of Frankenstein, Frankenstein has an assistant, who is played both times by Dwight Frye, who is disabled. In the original 1931 film the character is named "Fritz"; he is hunchbacked and walks with the aid of a small cane. Fritz did not originate from the Frankenstein novel, and instead originated from the earliest recorded play adaptation, Presumption; or, the Fate of Frankenstein, where he was played by Robert Keeley. In Bride of Frankenstein, Frye plays "Karl", a murderer who stands upright but has a lumbering metal brace on both legs that can be heard clicking loudly with every step. Both characters would be killed by Karloff's monster in their respective films. Frye also appears in later films in the series, such as in Frankenstein Meets the Wolf Man (1943). The genesis of the scene in which Frankenstein's assistant Fritz drops a jar labeled "normal brain" and replaces it with a brain in a jar labeled "abnormal brain" is believed to be based on the fate of Walt Whitman's brain at the American Anthropometric Society. Whitman had donated his brain after his death to the society for analysis to correlate intelligence with brain size. This story element was not present in the original 1818 Mary Shelley novel. It was not until Son of Frankenstein (1939) that a character called "Ygor" first appears, here played by Bela Lugosi and revived by Lugosi in The Ghost of Frankenstein (1942) after his apparent murder in the earlier film. This character – a deranged blacksmith whose neck was broken and twisted due to a botched hanging – befriends the monster and later helps Dr. Wolf Frankenstein, leading to the "hunchbacked assistant" called "Igor" commonly associated with Frankenstein in popular culture. Regarding Son of Frankenstein, the film's director Rowland V. Lee said his crew let Lugosi "work on the characterization; the interpretation he gave us was imaginative and totally unexpected when we finished shooting, there was no doubt in anyone's mind that he stole the show. Karloff's monster was weak by comparison".

Қайта іске қосу

2017 жылдың маусым айында продюсер және режиссер Алекс Курцман Universal Studios классикалық фильмдердегі монстрлардың ортақ әлемінде, "Қараңғы әлем" деп аталатын бөлім ретінде Франкенштейннің жаңа нұсқасын жасап жатқанын мәлімдеді. Хавьер Бардем бас рөлге шақырылды. Ортақ әлем идеясы кейіннен тоқтатылғанымен, 2017 жылғы "Мумия" фильмінің кассадағы сәтсіздігінен кейін Universal классикалық қорқыныш фильмдерін қайта түсіруді жалғастырды. 2019 жылдың қарашасында Джеймс Ван Франкенштейн фильмдер сериясын қайта іске қосуда продюсер болады деп хабарланды. Джейсон Блум өндіріс процесіне продюсер ретінде қосылуға ниет білдірді. 2020 жылдың наурызында Робби Томпсон сценарийші ретінде жұмысқа алынды, сюжетте жасөспірімдер тобы көршісінің жертөлесінде монстр жасап жатқанын біледі. Жоба Universal Pictures және Wan's Atomic Monster бірлесіп өндіретін фильм болады.