Кіріспе

1994 жылы Кеннет Брананың режиссерлік жұмысы болған Мэри Шеллидің "Франкенштейн" фильмі Лондон кинофестивалінде тұңғыш рет көрсетілді және 1994 жылғы 4 қарашада TriStar Pictures тарапынан кинотеатрларда кеңінен көрсетілді. Фильм сыншылар тарапынан ара-жібірлі бағаланды, 45 миллион долларлық бюджетпен әлем бойынша 112 миллион долларлық табыс әкелді. Бұл көрсеткіш Фрэнсис Форд Копполаның бұрынғы хоррор адаптациясы – "Брам Стокердің Дракуласы" (1992) фильмінен кем нәтиже көрсетуімен аяқталды.

Сюжет

1794 жылы капитан Уолтон Солтүстік полюске жету үшін қиын экспедицияға басшылық етеді. Кемелері Арктика теңізінің мұздарында тұтқындалған кезде, экипаж қорқынышты дыбыс естіп, құлаққап иттерін өлтіріп, жоғалып кеткен құпия тұлғаға куә болады. Екіпаж Арктика суларына құлаған Виктор Франкенштейнді құтқарады. Уолтон Викторға экспедицияны жалғастыруға бел буғанын айтқанда, Виктор: "Сен менің ақымақтығыммен бөлісесің бе?" деп жауап береді. Ол Уолтонға және командаға өзінің өмірлік оқиғасын айтып береді. Виктор Женевада өзінің асырап алған әпкесі, өмірінің сүйіктісі Элизабет Лавенцамен бірге өседі. Ол Ингольштадт университетіне барар алдында Виктордың анасы оның інісі Уильямды туғанда қайтыс болады. Апасынан айырылған Виктор анасының қабірінде өлімді жеңудің жолын табамын деп ант береді. Виктор және оның досы Генри Клервал Шмаэль Август Вальдманның қолында оқиды, профессордың жазбаларында өмірді қалай жасау туралы ақпарат бар; Вальдман Викторды оларды пайдаланбауға ескертеді, әйтпесе ол "жамандықты" жасайды. Вакцинация кезінде Валдманды пациенті өлтіреді, кейіннен ол ауыл алаңында асылады. Қатылының денесі, шешеден қайтыс болған студенттің аяғы және Валдманның миы арқылы Виктор профессордың жазбаларына негізделген жанды құрастырады. Ол өз жұмысына соншалықты құмар, ол Елизаветаны оны холера эпидемиясы кезінде карантинге алынған Ингольштадттан алып кетуге келгенде қуып жібереді. Виктор ақыры жаратылысына өмір береді, бірақ ол жаратылыстың қорқынышты көрінісінен қорқады және оны өлтіруге тырысады. Қорқып, шатасып кеткен жаратылыс Виктордың пальтосын ұрлап, зертханадан қашады, кейіннен оны қала тұрғындары тамақ ұрлауға тырысқанда қуып жібереді. Бұл жануар бір отбасының қорасына барып, бірнеше ай бойы олардың көзінше қалады да, оларды бақылап, оқуға, сөйлеуге үйреніп кетеді. Ол атын атамай, оларға тамақ әкеліп, олардың сенімін арттыруға тырысады, ақырында қарт, соқыр патриархпен сөйлеседі. Алайда, соқырдың отбасы қайтып келгенде, олар аңнан қорқып, оны қуып жібереді. Жаратылыс Виктордың күнделік жазбасын табады және оның жаратылысының мән-жайларын біледі. Ол фермаға оралғанда, отбасының оны тастап кеткенін, оны тағы да жалғыз қалдырғанын біледі. Ол ферманы өртеп, оны жек көретін әлемге әкелгені үшін Виктордан кек алуды уәде етеді. Виктор Женеваға Елизаветаға үйленуге оралады, бірақ оның кіші інісі Уильям өлтірілгенін біледі. Франкенштейндердің қызметшісі Джастин қылмыс жасады деп айыпталып, асылды, бірақ Виктор жаратылыстың кінәлі екенін біледі. Жаратылыс Викторды ұрлап, оған әйел серігін жасауын талап етеді, ал ол өз иесін тыныштықта қалдыруға уәде береді. Виктор өмірді жарату үшін қолданған құралдарды жинауға кіріседі, бірақ жаратылыс Юстиннің денесін серіктес жасауға пайдалануды талап еткенде, Виктор уәдесін бұзады. Жаратылыс Виктордың үйлену тойының кешінде Елизаветаның қонақ бөлмесіне кіріп, оның жүрегін жұлып алады. Қайғыдан құтылып, Виктор Елизаветаны қайта тірілту үшін үйіне жүгіреді. Ол Елизаветаның басын Жюстиннің денесіне тігеді және оны бұрынғы өзіндікінің қираған, ақылсыз көлеңкесі ретінде қайта тірілтеді. Жаратылыс келіп, Елизаветаны өзінің қалыңдығы ретінде талап етеді. Виктор мен аң Елизаветаның махаббаты үшін күреседі, бірақ Елизавета өзінің бейнесінен қорқып, өзін-өзі өртеп өлтіреді. Виктор да, жәндік те сарай өртеніп жатқанда қашып құтылады. Бұл оқиға Арктикаға қайта оралады. Виктор Уолтонға оны өлтіру үшін бірнеше айдан бері оның жаратылысын іздеп жүргенін айтады. Виктор оқиғасын еске түсіргеннен кейін көп ұзамай өкпе қабынуынан қайтыс болады. Уолтон Виктордың денесінде жылап жатқан аңды табады, ол өзінің жалғыз таныс отбасын жоғалтты. Экипаж жерлеу шалы даярлайды, бірақ рәсім кеме айналасындағы мұз жарылып, үзіледі. Уолтон жаратылысты кемеде қалуға шақырады, бірақ жаратылыс өртенушімен қалуға мәжбүр болады. Ол шамды алып, өзін Виктордың денесімен бірге тірідей өртеп жібереді. Виктордың маңдайына түскенін көрген Уолтон кемеге үйіне қайтуға бұйрық береді.

Актерлік құрам

Роберт Де Ниро – Адамзаттың бәрінен қабылдамағандықтан, бүкіл әлемге кек алуға ант берген қайта тірілген мәйіт рөлінде. Де Ниро сондай-ақ профессор Валдманды өлтірген адамды сомдайды, оның денесі жаратылысты жасау үшін қолданылды. Кеннет Брана – өлімді жеңуге құмар ғалым Виктор Франкенштейн, осы құмарлықтың салдарынан өмірі қирап кетеді. Рори Дженнингс – жас Виктор Франкенштейн рөлінде. Том Хулс – Генри Клервал, Франкенштейннің ең жақын досы және медицина студенті, кейін әкесінің практикасын мұраға алғаннан кейін сенімді серігі. Хелена Бонэм Картер – Франкенштейннің никелес әйелі және асырап алынған қарындасы Элизабет Лавенза Франкенштейн. Ол жаратылыс тарапынан өлтіріледі, бірақ Франкенштейн оны өз-өзіне қол жұмсамас бұрын қайта тірілтеді, өзінің келбетінен қорқып қалғандықтан. Ханна Тейлор Гордон – жас Элизабет Лавенза рөлінде. Иан Холм – Виктор Франкенштейннің қарт әкесі, барон Альфонс Франкенштейн және жаратылыстың құрбандарының бірі. Джон Клиз – Франкенштейннің ұстазы және әріптесі, профессор Валдман, ол өмірді жасауға қызығушылық танытады, бірақ оның салдарынан қорқады. Оның миы кейіннен науқас қолынан қаза тапқаннан кейін жаратылыс үшін қолданылады. Айдан Куинн – Франкенштейнді Арктикадан алып кеткен кеменің капитаны, капитан Роберт Уолтон рөлінде. Ричард Брайерс – жаратылысқа мейірімді көрсеткен, қарт соқыр әке рөлінде. Роберт Харди – медицина ғылымдарының профессоры, профессор Кремп, ол Франкенштейннің өлімнен кейінгі өмір туралы теориясын айыптайды. Тревин Макдауэлл – миссис Морицтің қызы, Джастин Мориц, Франкенштейн үйіндегі медбике, ол Элизабетпен жақын дос және Викторға сыртымнан ғашық. Ол Уильямды өлтірді деген айыппен жазаланады, бірақ бұл қылмысты шын мәнінде жаратылыс жасаған. Кристина Катталл – жас Джастин Мориц рөлінде. Селия Имри – Франкенштейн үйінің үй шаруашылығын басқаратын миссис Мориц, ол жиі қызы Джастинмен дауласады. Шери Лунги – Виктордың кіші інісі Уильямның тууы кезінде қайтыс болған анасы, Каролина Франкенштейн. Райан Смит – Виктордың кіші інісі Уильям Франкенштейн рөлінде. Чарльз Уин Дэвис – жас Уильям Франкенштейн рөлінде. Хью Бонневилл – Шиллер рөлінде. Дженни Галлоуэй – сатушының әйелі рөлінде. Алекс Лоу – экипаж мүшесі рөлінде. Джордж Аспри – полиция қызметкері рөлінде. Патрик Дойл (аталмаған) – бал залы оркестрінің дирижері. Стюарт Хазелдин (аталмаған) – көшедегі адам рөлінде. Фэй Рипли (жойылған көріністерде) – тоғышар рөлінде.

Шығару

Фильмнің әлемдік премьерасы 1994 жылғы 3 қарашада Лондон кинофестивалінде болды, ал 4 қарашада Ұлыбритания мен АҚШ кинотеатрларында көрсетіле бастады.

Фрэнк Дарабонт

Франсис Форд Копполаның "Американ Зоотропы" киностудиясына сценарийін сатқан сценарий авторы Степф Леди: "Фильм қатты көңіл көшірді; Кеннет Брананың шектен шыққан эгосынан туған деформацияланған монстр. Ол терең ойға жетелейтін, мағыналы трагедияны алып, оны ауыр металл стиліндегі қорқыныш фильміне айналдырды. Роберт Де Нироны монстр рөлінде түсіру түсініксіз болды". Екінші нұсқасын жасаған Франк Дарабонт кейін фильмді "Мен жазған ең жақсы сценарий, бірақ көрген ең нашар фильм" деп атады. Ол былай деді:
"Мен фильмді көріп отырғанда, қызық екіұстаздық әсер пайда болады. Бұл мен жазған фильмге ұқсайды, бірақ мүлдем басқаша. Оның нәзіктікке шыдамдылығы жоқ. Оның тыныш сәттерге шыдамдылығы жоқ. Оның тіпті шыдамдылық деңгейі де жоқ. Ол үлкен, шулы, тікелей және режиссердің барлық мүмкіндігінде қайта жаңартылған. Нәтижесінде, мүлдем басқа фильм шықты. Бранаға неге осындай шулы фильм түсіру қажет болды, мен түсінбеймін. Материал өте нәзік болды. Шеллидің кітабы көп жағынан ерекше болғанмен, сонымен қатар өте нәзік. Неге оны опералық фильм түсіруге тырысты, мен білмеймін. Шеллидің кітабы опералық емес, ол сізге сыбырлайды. Фильм жаман болды. Бұл менің Ватерлоом болды. Сценарийші ретінде менің ең көп қиындыққа тап болған жерім осы – [Бранаг] осы фильм үшін кінәлаудың ең ауыр салмағын өз мойнына алды, және бұл дұрыс болды. Бұл фильм толығымен оның көрегендігінің жемісі. Егер сіз бұл фильмін ұнатсаңыз, Кен Брананың аяқтарына барлық гүлдеріңізді тастаңыз. Егер сіз оны жек көрсеңіз, онда да найзаларыңызды тастаңыз, өйткені бұл оның фильмі еді."

Сыни жауап

Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыздың екі жарым жұлдызын беріп, былай деп жазды: "Мен Де Нироның [Жаратылыс рөлінде] сахналарын осыншалықты бағаладым, тіпті Мэри Шеллидің «Франкенштейн» романына жақсы баға беруге құлшынып тұрмын. Бірақ бұл сәл ғана жетпейді. Жаратылыс дұрыс жасалған, бірақ фильмнің қалған бөлігі тым шаршатады, тым асығыс, оның әсерлері байқалып тұрғанына көз жеткізу үшін тоқтап та тұрмайды". Жанет Маслин: "Бранагтың күші жетпейді. Ол үлкен, көрнекті фильмді түсіруге қажетті техникалық шеберлік пен осы оқиғаның жаңа, қоздыратын нұсқасын жасауға қажетті көрегендік танытқан жоқ. Керісінше, бұл 90-шы жылдарға арналған, қатесіз, жамандықтан мүлдем уақ Франкенштейн, зұлымдыққа толы емес, бірақ қайғылы жағдайдағы түсінбеушілікке толы. Тіпті «Жаратылыс» (Роберт Де Ниро) да, өзін тастап кеткен әкесі бар, эстетикалық тұрғыдан кемшін жалғыз адам, күндізгі телешоудың кез келгенінде керемет қонақ бола алады". Ал, Reelviews.net сайтынан Джеймс Берардинелли фильмге төрт жұлдыздың үшеуін берді: "Мэри Шеллинің «Франкенштейн» романының 1818 жылғы түпкі нұсқасы болмауы мүмкін, режиссер екі сағаттық фильмге артық көлемдік жұмыс жасауға тырысқан болуы мүмкін, бірақ артық амбиция баламасынан жақсы, әсіресе ол Голливудтың әдеттегі, уақыт-уақыт ойын-сауықтан гөрі маңыздырақ нәрсеге әкелсе". CinemaScore жүргізген сауалнама бойынша фильмге A+ мен F шкаласы бойынша орташа баға "B−" берілді.

Кассалық жинақ

Мэри Шеллидің «Франкенштейн» фильмі тұңғыш аптасында 11 212 889 доллар жинап, кассада «Жұлдыздар қақпасынан» кейін екінші орынға тұрды. АҚШ және Канадада фильм 22 006 296 доллар табыс етті, ал оның жалпы табысының жартысынан астамын аталған аптаның өзі құрады. Фильм Ұлыбритания мен Ирландияда бірдей күні көрсетілімге шығып, 320 экранда 2 миллион фунт стерлинг жинады. АҚШ-тан тыс елдерде 90 миллион доллар жиналып, жалпы әлемдік кассасы 112 миллион долларға жетті.

Видео ойындар

1994 жылы фильм негізінде жасалған видео ойын көптеген үйлік ойын консольдары үшін шығарылды. 1995 жылдың басында Sega Pinball компаниясы тақырыптық пинбол машинасы шығарды; ол The Pinball Arcade видео ойынындағы пинбол машиналарынң бірі болып табылады.