Сиерра-Леонедегі БҰҰ бейбітшілік операциясы (1999-2006)

Кіріспе

Біріккен Ұлттар Ұйымының Сьерра-Леонедегі бейбітшілік операциясы 1999-2006 жылдары

Біріккен Ұлттар Ұйымының Сьерра-Леонедегі миссиясы (UNAMSIL) – 1999 жылдан 2006 жылға дейін Сьерра-Леонедегі Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілік операциясы. Ол 1999 жылдың қазан айында Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесімен Сьерра-Леонедегі азамат соғысын аяқтау мақсатында жасалған Ломэ бейбіт келісімін іске асыруға көмектесу үшін құрылды. UNAMSIL 2000 және 2001 жылдары бірнеше рет кеңейтілді. Оның мандаты 2005 жылдың соңында аяқталды, Қауіпсіздік Кеңесі миссиясы толыққанды орындалғанын жариялады. Бұл мандат физикалық зорлық-зомбылықтың алдындағы (бірақ "өзінің мүмкіндіктері мен орналасқан аймақтары шегінде") тұрғындарды қорғауға UNAMSIL-ді уәкілеттендіруімен ерекшеленді – БҰҰ бейбітшілік сақтау операциясының белсенді стиліне қайта оралу. UNAMSIL бұрынғы Сьерра-Леонедегі Біріккен Ұлттар Ұйымының бақылау миссиясының (UNOMSIL) орнын басты. 2005 жылдан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Сьерра-Леонедегі интеграциялық кеңсесі (UNIOSIL) UNAMSIL-дің ізін жалғастыра отырып, жұмысын бастады. UNIOSIL-дің мандаты екі рет ұзартылып, 2008 жылдың қыркүйегінде аяқталды.

Қақтығыстың тарихы

Азамат соғысы 1991 жылы Революциялық Біріккен фронттың (RUF) президент Жозеф Момохты биліктен қуу науқанымен басталды. Заңсыз алмаз саудасы қақтығысты қаржыландыруда орталық рөл атқарды, және екі тарапқа да сыртқы араласумен бірнеше күштер қатысты. Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығы (ЭКОУАС) 1991 жылы Момох үкіметін қорғау үшін Әскери бақылаушы тобын (ЭКОМОГ) жіберді. Сьерра-Леоне мемлекет басшысының өтінішімен БҰҰ Бас хатшысы 1993 жылдың желтоқсан айында Сьерра-Леонеге зерттеу миссиясын жіберді. Миссияның нәтижелері Берхану Динканың арнайы елші болып тағайындалуына ықпал етті, ол ЭКОУАС және Африка Бірлігі Ұйымы (АБУ) мен бірлесіп бейбіт келісімге қол жеткізу үшін келіссөздер жүргізді. Дегенмен, үзіліс-үзіліс келіссөздер келесі он жылда әскери төңкерістер мен бірнеше үкімет алмасуына кедері келтіре алмады. Абиджан бейбіт келісімі Сьерра-Леоне президенті Ахмад Тежан Кабах пен RUF жетекшісі Фодэй Санко арасындағы күш-жігер болды, бірақ нәтижесінде келісім орындалмады және Кабах бірнеше айдан кейін әскери төңкеріске ұшырады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 1998 жылғы шілдедегі 1181 қаулысы Біріккен Ұлттар Ұйымының Сьерра-Леонедегі бақылау миссиясын (БҰҰБМСЛ) құрды, оның мақсаты алғашқы алты айдың ішінде қауіпсіздік жағдайын бақылау болды. 1999 жылдың қаңтар айының басында RUF көтерілісшілері Сьерра-Леоне астанасы Фритаунның бірнеше аудандарына шабуыл жасап, бақылауға алды, бірақ ЭКОМОГ оларды жылдамдықпен ығыстырып шығарды. 1999 жылдың 7 шілдесінде соғысушы тараптар қол қойған Ломэ бейбіт келісімінде соғысқа қатысушыларға кешірім беру және RUF-ті саяси партияға айналдыру мәселелері қарастырылды.

Рұқсат беру

1999 жылдың 20 тамызында БҰҰ Сьерра-Леонедегі әскери бақылаушылардың санын 70-тен 210-қа дейін арттырды.

Қарусыздану, демобилизация және қайта кірігу (DDR)

Бұрынғы жауынгерлерді қарусыздандыру, демобилизациялау және қайта интеграциялау (DDR) бағдарламалары Сьерра-Леонедегі бейбітшілік шешімдерінің маңызды бөлігі болды. Үкімет ЭКОМОГ пен БҰҰ Даму бағдарламасының (UNDP) көмегімен іске асыру жоспарланған DDR-дың бірінші кезеңі 1999 жылдың 6 қаңтарында Фритаунда болған бүлікшілердің шабуылынан тоқырады. Ломе келісімінің екінші кезеңі демобилизациялық орталықтар құру үшін бірнеше қатысушылардың бірлескен операциялық жоспарын жасады. 2000 жылғы мамырдағы оқиғалардан бұрын осы кезеңде шамамен 19 000 жауынгер қарусыздандырылды. Қарусыздандыру үшін соғысқан топтар мен көшбасшылармен, оның ішінде Фодэй Санкохтың ынтымақтастығы қажет болды. БҰҰ Сьерра-Леоне бойынша миссиясы (UNAMSIL) қарусыздандыру орталықтарын қамтамасыз етті және DDR бағдарламасына бұрынғы жауынгерлерді тіркеуге көмектесті. ЮНИСЕФ БҰҰ Сьерра-Леоне бойынша миссиясымен (UNAMSIL) бірдей жұмыс істеді, оның басты міндеті бүлікші топтарға тартылған балаларды демобилизациялау және қайта интеграциялау болды. Лагерьлерде және Фритаунда DDR жәрдемақысын төлеудегі кешігулерге байланысты қиындықтар туды, бірақ миссияның соңғы кезеңінде DDR бағдарламасы көптеген жақсартуларға ие болды, соның ішінде ақпарат таратудың жақсаруы да бар. UNAMSIL радиосы миссияның ақпараттық стратегиясының маңызды бөлігі болды. UNAMSIL басқаратын Пәкістан контингенті шығыстағы Коно провинциясына орналастырылды. Пәкістан контингенті өте тиімді жұмыс істеп, аймақтағы бейбітшілік пен тәртіпті қалпына келтірді. Пәкістан контингентінің «Жүректер мен сананы жеңу» атты жобасы сәтті аяқталды және қоғам мен халықты біріктіруге көмектесті. Подполковник Зафар мен майор Кави Хан басқаратын Пак Бат 8 жасағы Койду халқының шынайы құрметіне ие болды. Пәкістан армиясының екі офицері де мектептер, шіркеулер мен мешіттер салудан бастап, балаларға арналған спорт жарыстарын және әйелдерге арналған семинарларды ұйымдастыруға дейін, қоғамның барлық саласына ықпал ету үшін талмай еңбек етті. Олардың еңбегі Койду халқының өмірінде ұзаққа созылатын із қалдырды.

Disarmament, demobilization and reintegration (DDR) programs for ex combatants were central to peace resolutions in the Sierra Leone context. The first phase of DDR that was designed to be carried out by the government with the help of ECOMOG and UNDP was disrupted by a rebel attack in Freetown on 6 January 1999. The second phase—part of the Lome Agreement created a joint operation plan between multiple actors to establish demobilization centers. Nearly 19,000 combatants were disarmed during this period before the May 2000 disturbances. Disarmament required coordination with the warring groups and leaders, including the cooperation of Foday Sankoh. UNAMSIL secured disarmament centers and facilitated the registration of ex combatants into the DDR program. UNICEF worked parallel to UNAMSIL with the main task of the demobilization and integration of child soldiers who had been recruited into rebel groups. There were disruptions at camps and in Freetown over the delayed payment of DDR allowances, but towards the latter part of the mission, the DDR program saw many improvements, including better information dissemination. Radio UNAMSIL was a central aspect of the mission's public information strategy. UNAMSIL led Pakistan contingent was deployed in eastern province of Kono. Pakistani contingent were extremely effective and were able to restore peace and order in the area. The effort undertaken by the Pakistani Contingent under the name of 'Hearts and Minds Winning Campaign' proved very successful and helped integrate the communities and people at large. The Pak Batt 8 led by Lieutenant Colonel Zafar and Major Qavi Khan earned a true acclaim of the people of Koidu. Both the officers of the Pakistan Army, in the Pakistani Contingent, worked relentlessly to affect the cross section of the community from building schools, churches and mosques to organising sports competitions for children and workshops for women. They impacted on the daily lives of the people in a way that left a lasting imprint on the lives of the people of Koidu.

Азаматтық полиция

Әскери қайта интеграция жоспары Сьерра-Леоне қауіпсіздік күштерін қайта құруға бағытталған. 2005 жылға қарай 9500 полиция қызметкеріне жету мақсаты қойылған. 2003 жылдың наурыз айына дейін бағдарлама 6000 мен 7000 полиция қызметкерін қамтыды, бұл көрсеткіш жоғары айрылу деңгейіне байланысты күтілгеннен төмен болды. Миссияның күші жаңа курсанттарды тартуға және Полиция оқу мектебінің мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталды. 2005 жылға қарай полиция күштері 9500 офицерлік құрамға жетті, UNAMSIL шамамен 4000 қызметкерді далалық жаттығулар мен компьютерлік сауаттылық, адам құқықтары және алмаз өндірісін қадағалау сияқты басқа да бағдарламалар бойынша оқытты.

Қалдықтар дағдарысы

Солтүстік провинциядағы RUF басшылары бұрыннан ДДР шараларына қарсылық көрсетіп келген болатын және 2000 жылдың 1 мамырында Макенідегі ДДР қабылдау орталығына келіп, бұрынғы жауынгерлерді босатуды талап етті. БҰҰ қызметкерлері бас тартқанда, RUF жауынгерлері 3 ЮНАМСИЛ әскери бақылаушысын және бейбіт сақшылар құрамынан 4 кениялықты ұстады. Келесі күні RUF-тің белсенділігі UNAMSIL-ді қарусыздандыруға бағытталды және басқа да аймақтарда осыған ұқсас әрекеттерге түрткі болды. Персонал мен материалдар тоқтатылып алынды және бірнеше күн ішінде RUF БҰҰ-ның 500-ге жуық қызметкерін ұстады. Қатаң халықаралық және аймақтық қысым нәтижесінде 16-28 мамыр аралығында Либерия арқылы 461 БҰҰ қызметкері босатылды. ЮНАМСИЛ және ЭКОВАС-тың RUF-пен байланыс орнату әрекеттері 2000 жылдың қазан айында сәтті аяқталды, себебі RUF басшылары атысты тоқтатуға және Ломэ келісіміне оралуға ниет білдірді. 2001 жылдың 10 қарашасында өткен кездесу үкімет пен RUF арасындағы атысты тоқтатуға әкелді, ол барлық ұсталған UNAMSIL қаруын қайтару және ДДР шараларын дереу қайта бастау туралы келісімді қамтыды. UNAMSIL бақылаушы роліне тағайындалды, елдің барлық аймақтарына кіруге құқық берілді, ал екі тарап та гуманитарлық көмек қызметкерлері мен ресурстардың кез келген шектеусіз қозғалысына келісті. БАҚ арқылы әртүрлі хабарламалар таратылса да, RUF басшылығы келісімге адал екендерін мәлімдеді.

Соғыстың аяқталуы

2001 жылғы 2 мамырда ЭКОУАС Медиация және Қауіпсіздік Кеңесінің Алты мүшеден тұратын комитетінің екінші отырысында өткен қараша айынан бері сақталып келе жатқан атысты тоқтату туралы мәселе талқыланды. Екі тарап та адамдардың еркін қозғалысына берген уәделерін қайталады, ал Ұлыбритания мамандары даярлаған, жаңадан оқытылған Сьерра-Леоне армиясы атысты тоқтатуды бақылауға көмектеседі. Отырыста Гвинеядан жасалған шекара маңы шабуылдары және RUF ұйымының саяси партияға айналуы мәселелері де қаралды. 2000 жылғы қарашадағы келісімге сәйкес, барлық тәркіленген БҰҰ қарулары 2001 жылғы 31 мамырға дейін қайтарылды. БҰҰ жалпы саны 192 адамды құрады: 69 әскер, 2 әскери бақылаушы, 2 халықаралық азамат, 16 жергілікті тұрғын, 1 полицей және 2 басқа да адам.

Қайтарып алу

2005 жылғы 30 маусымда БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1610 қаулысымен ЮНАМСИЛ-дің мандаты соңғы алты айға ұзартылды және 2005 жылғы 31 желтоқсанда күшін жою жоспарланды. Екі айдан кейін 1620 қаулысымен Сьерра-Леонедегі Біріккен Ұлттар Ұйымының интеграцияланған кеңсесі (UNIOSIL) құрылды. 2005 жылдың қараша айына қарай, ЮНАМСИЛ-дің құрамы мен күші айтарлықтай азайды, ел ішінде әлі де 944 әскер, 69 әскери бақылаушы, 30 полицей, 216 халықаралық азаматтық қызметкер және 369 жергілікті азаматтық қызметкер бар еді.

Мұра

ЮНАМСИЛ құрылымы БҰҰ бейбітшілігін сақтау саясатындағы өзгеріс болды, себебі бұл БҰҰ әскерлеріне күш қолдануға рұқсат етілген алғашқы миссиялардың бірі еді. Қауіпсіздік Кеңесіндегі Канада дипломаттары мен Сьерра-Леоне үкіметі осы өзгерісті қолдады, ал Қауіпсіздік Кеңесінің қалған мүшелері VI тарау бойынша бейбітшілік сақтау миссиясын қалауға тырысты. Қауіпсіздік Кеңесіндегі Канада миссиясы 1994 жылғы Руанда геноциді кезінде БҰҰ қолбасшысы болған, әскерлердің күш қолдану мүмкіндігін жақтаған генерал Ромео Даллерді қабылдады. БҰҰ хартасының VII тарауы Қауіпсіздік Кеңесіне бейбітшілікті сақтау үшін "қажет деп санайтын шаралар" арқылы, соның ішінде әскери күш қолдануға берілген өкілеттіктерді көрсетеді. Қауіпсіздік Кеңесі ЮНАМСИЛ мандатын өзгерте отырып, келесідей мүмкіндіктерді белгіледі:
«өзінің мандатын орындау барысында қызметкерлерінің қауіпсіздігі мен еркін қозғалысын қамтамасыз ету үшін қажетті шараларды қабылдау және өз мүмкіндіктері мен орналасқан аймақтарында физикалық зорлық-зомбылықтан бірден қорғануға тиіс азаматтарды қорғау». ЮНАМСИЛ Коно кен ауданындағы қақтығыстар арасында буферлік аймақтар құрды және алмазға бай аймақтарда билікті орнатуға жетті. ЮНАМСИЛ құрылғанға дейін Қауіпсіздік Кеңесі көбінесе VII тарауды БҰҰ емес, басқа күштерге күш қолдануға рұқсат беру үшін пайдаланды. Алайда, Сиерра-Леонеге арналған VII тарау бойынша күш мандатынан кейін, 1999 жылдан бері осыған ұқсас тәжірибе тағы он алты бейбітшілік миссиясында қолданылды. Миссия 500-ден астам БҰҰ қызметкерінің тұтқындалуы сияқты қиындықтарға тап болғанына қарамастан, Қауіпсіздік Кеңесі миссияны кері қайтарған жоқ. Руанда мен Сомалиден кейін бұл Қауіпсіздік Кеңесінің үнемі қызығушылығын және Ұлыбританияның екіжақты қатысуын көрсететін, миссияны аяқтауға бағытталған тағы бір өзгеріс болды.