Кіріспе

Dewan Rakyat сайлау округінде ұсынылған федералды аймақ.

Сарыкей – Малайзияның Саравак штатындағы Сарыкей бөлімінің (985 шаршы километр) астанасы және Сарыкей ауданы. Ол Ражанг өзенінің бойында, өзеннің Оңтүстік Қытай теңізіне құятын жерге жақын орналасқан. Аудан халқының саны (2010 жылғы санақ бойынша) 56 798 адамды құрайды. Тағы бір түсінік бойынша, бұл атау Ражанг өзені бойындағы "Sa ley" (沙厘) деп аталған елді мекеннен шыққан, кейін онда "Ba sha" (巴刹) базары ашылған. Сол жерде тұратын кантондықтар базарды "Jie shi" немесе "Shi jie" (街市 немесе 市街) деп атаған, ал базарға бару "Li jie" (里街) деп белгілі болған. Осылайша, 沙里街 (Sa li jie) ағылшын тіліне транскрипцияланғанда "Sarikei" деп аударылған. Тағы бір теория бойынша, базарда қызыл ағаштан жасалған черепица (红柴瓦) сататын дүкен болған, оны кантондықтар да "Sa ley" (沙厘) деп атаған, содан "Сарыкей" деген ат пайда болған. Жергілікті тұрғындар үшін Сарыкей "Сирики" деп танымал. Көне әңгімелерде "Сарыкей" 300 жыл бұрын құрылған Сигаланг қауымының басшысы "Сигалангтың" ұлы "Бужангқа" үйленген әдемі "Сареке" атты әйелдің құрметіне аталған делінеді.

Тарих

Сигаланг қауымы 300 жыл бұрын Сарыкей аймағындағы алғашқы қауым болып табылады. Олар Сарыкей және Ньелонг өзендері арасында орналасқан, ал екі өзен Ражанг өзеніне құяды. Олар шебер шаруалар, аңшылар және үй салушылар ретінде танымал болған. Сигаланг қауымы әділ және адал, қауымға қамқорлық жасаған басшысының есімімен аталады. Раджа Джеймс Брук 1845 жылдың 30 сәуірінде H. E. I. C. S. Phlegethon кемесімен алғаш рет Сарыкейге келді. 1846 жылы Джеймс Брук Абдул Рахманнан ибандықтардың қарақшылығын тоқтатуды сұрады, бірақ Абдул Рахман ибандарды бақылауға алмады. 1856 жылдың 4 қаңтарында Джулаудан келген дайактар Сарыкейді өртеп жіберді. Сол айда Джеймс Брук өзен үстіндегі ибандықтардың қарақшылық әрекеттерін тоқтату үшін Сарыкейде бекініс салған. Бұл бекініс Бруктың Абанг Али және Абанг Асоп басқаратын одақтастары үшін салынды. Бұл Сиариф Масахордың ашуын тудырды. Сиариф үлкен әскери күш құру арқылы жауап берді. Осыдан кейін Бруктар 1857 жылдың қыркүйегінде Сиарифті Сарыкейдің басшысы етіп қайта тағайындады, бұл үшін Брук Мукахты бақылауға алды. 1856 жылдың 19 маусымында сэр Чарльз Брук Джулаудағы жергілікті қарсылыққа қарсы тұру үшін экспедиция ұйымдастырды. 1905 жылы дүкендердің саны төртеуден алтауға дейін өсті. 1923 жылы Сарыкейдегі қытайлар Сарыкей-Дюрин жолының бірінші бөлігін салды. 1932 жылы Сарыкейдегі барлық ағаштан жасалған дүкендер бетоннан қайта салынды. Сол жылдан бастап қытай мектептері көбейе бастады. 1941 жылы жапон әскері Саравақты басып алды. Алайда, жапондықтар Сибудағы жергілікті билікті өздеріне алмады. Бұл Саравақтың орталық аймағында билік вакуумын тудырды. Бұл Сарыкейде хаосқа әкелді. Сарыкей тұрғындары өзен үстіндегі дайактардың қарақшылық әрекеттерін тоқтату үшін өздерінің қорғаныс жасағын құруға мәжбүр болды. Үш айдан кейін жапондықтар Сибуда провинциялық губернаторды ресми түрде тағайындады. Бейбітшілік орнады, бірақ экономикалық белсенділіктің тоқтап қалуына байланысты өмір қиындады. 1943 жылы Сарыкейде 40 бетон дүкен болды. 1952 жылы Cathay кинотеатры ашылды. 1949 жылы қара бұрыш бағасы көтеріле бастады. Сарыкей тұрғындары қара бұрыш плантацияларын көптеп отырғызды. 1950 жылы Корея соғысының салдарынан резеңке бағасы өсті. Бұл Сарыкейде резеңке плантацияларының өркендеуіне себеп болды. Сарыкей қытай сауда палатасы 1932 жылы қытайдың коммерциялық мүдделерін қорғау мақсатымен құрылды. 1954 жылы Саравак отаршылдық үкіметі 1955 жылғы бюджет тапшылығын ұсынды. Кірісті арттыру үшін отаршылдық үкімет бизнес-рұқсат салығын көтеруді шешті. 1954 жылдың желтоқсан айында бизнес-рұқсат салығын көтеру туралы заң Council Negri (қазіргі Саравак мемлекеттік заң шығарушы жиналысы) мақұлдады. Бұл рұқсат салығын 500%-дан 900%-ға дейін арттырды. Сарыкей қытай сауда палатасы салықтың көтерілуіне наразылық білдіру үшін он күндік ереуіл ұйымдастырды. Үшінші дивизия (қазіргі Сибу дивизиясы) Сарыкейдегі қытайларды ереуілден бас тартуға көндіруге келді, бірақ нәтиже болмады. Ереуіл 1955 жылдың 1 қаңтарынан 10 қаңтарына дейін жалғасты. Бұл ереуілге Кучинг, Сибу, Бинтагор және Селангау қалаларының қытай саудагерлері толық қолдау көрсетті. Капит саудагерлері сегіз күн, ал Мири, Бинтулу, Мука және Сараток саудагерлері үш күн ереуілде болды. Алайда, ереуіл бизнес-рұқсат салығын тоқтатуға жеткізбеді, және салық салу Малайзия құрылғаннан кейін де жалғасуда, ол Саравак мемлекеттік үкіметінің қарауында. 1950 жылдары Сарыкей Сибу дивизиясының құрамындағы аудан болды. 1973 жылы Сарыкей Саравақтың алтыншы дивизионына дейін көтерілді, оның аумағы 6,969 км² құрады, және Сарыкей, Мерадонг, Джулау, Мату, Даро, Балавай және Пакан аудандарынан тұрады, онда 151,300 адам тұрды. Сарыкей дивизиясын құру Саравақтағы коммунистік көтеріліске қарсы күресті тиімді ету үшін жасалды. 2002 жылы Саравак үкіметі Мату, Даро және Танжунг Манис аудандарын Сарыкейден жаңа құрылған Муках дивизионына қосты, нәтижесінде Сарыкей дивизионында тек Сарыкей, Пакан, Мерадонг және Джулау аудандары қалды, олардың аумағы 4,857 км² құрады, және 117,837 адам тұрды.

Үкімет

Сарыкей аудандық кеңесі 1955 жылдың қаңтарында құрылды. Кеңеске Сарыкей ауданын басқару, халық денсаулығы, жергілікті санитарлық жүйе, коммуналдық қызметтер және өрт сөндіру-құтқару жұмыстарын жүктеу міндеті берілді. Сарыкей сондай-ақ және (Кампунг Себерен аймағы) сайлау округтерінің құрамында.

География

Сарыкей жоталарда орналасқан. Ражанг өзенінен өзге, Репок өзені (Сарыкей өзені деп те аталады) және Ньелонг өзені де бар.

Климат

Сарыкейде тропикалық жаңбырлы ормандар климаты (Af) басым, жыл бойы мол жауын-шашын жауады.

Экономика

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Сарыкейдегі басты ауыл шаруашылығы өнімдері – каучук пен қара бұрыш болды. Соғыстан кейін, көптеген қытайлар қара бұрыш өсіруге көңіл бөлді. Соғыстан кейін 12 000 акр резеңке плантациялары және 15 500 акр қара бұрыш плантациялары болды. Соғысқа дейін резеңке айына 3000 пикулдан аз, ал қара бұрыш жылына 6000-нан 7000 пикулға дейін өндірілетін. Соғыстан кейін қара бұрыш өндірісі жылына 10 000 пикулден асты. 1950 жылдары күріш диірмендері, резеңке бояу, азық-түлік дүкендері, экспорт, бакалеялық тауарлар және мата сататын дүкендер сияқты басқа да бизнестерді кездестіруге болады. Бүгінде Сарыкей тәтті әрі шырынды ананасымен танымал. Сондықтан Сарыкейді «ананас қаласы» деп те атайды. Сонымен қатар, Сарыкей Саравак штаты үшін жеміс-жидек пен көкөніспен қамтамасыз ететін негізгі өңірге айналды. Осылайша, бұл қала Саравақтың «тамақ себеті» деп те аталады. 1980-1990 жылдары қара бұрыш бағасы 100 кг-ға 1000 ринггитке дейін өскенде, Сарыкейде қара бұрыш плантацияларының саны көбейді. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, Сарыкейдегі қара бұрыш өндірісі Саравақтағы жалпы қара бұрыш өндірісінің үштен екі бөлігін құрады. Тұрғын үйдің орташа бағасы: 370 000 ринггит, шаршы фут бағасы 146,70 ринггит (59 мәміле негізінде). Коммерциялық орташа бағасы: 765 000 ринггит, шаршы фут бағасы 586,45 ринггит (4 мәміле негізінде). Бұл деректер NAPIC-тен алынған және соңғы 12 айдағы өткен мәмілелер туралы ақпаратты көрсетеді. Сарыкейде азық-түлік өңдеу, керамика және қолөнерге арналған бір жеңіл өнеркәсіп аймағы бар.

Жер

Жолдардың жағдайы жақсарғаннан кейін Сибудан Сарыкейге дейінгі сапар уақыты екі сағаттан бір сағатқа дейін азайды. Сондай-ақ, Сарыкейден Бинтангорға жетуге кеткен уақыт 45 минуттан 20 минутқа дейін қысқарды. Осыдан кейін автобус тасымалы қарқынды дамыды.

жергілікті автобус

Жол № Жұмыс істейтін маршрутОператорЕскерту5Сарикей СелалангБорнео Автобусы6Сарикей ПаканБорнео Автобусы7Сарикей СаратокБорнео Автобусы8BSibuБорнео Автобусы24Сарикей Олу Сарикей Робан Ньябор КабонгБорнео АвтобусыСебангкой Country Resort (實曼歸度假村)

Сарикейде екі автобус стансасы бар. Қысқа қашықтыққа арналған автобус терминалы Сарикей экспресс терминалының жанында орналасқан, ал ұзақ қашықтыққа арналған автобус терминалы қала орталығынан 1 км қашықтықта (2002 жылдан бері жұмыс істей бастады). Қысқа қашықтыққа арналған автобус терминалы Сарикей қаласының ішіндегі, сондай-ақ Сибу және Бинтагор қалаларына бағыттарды қамтиды. Ұзақ қашықтыққа арналған автобус терминалы Пана Борнео тас жолы арқылы Саравак штатындағы Кучинг, Шри-Аман, Сибу, Бинтулу және Мири сияқты қалаларға қатынайтын экспресс автобустардың басты транзиттік пункті болып табылады. Grab компаниясы 2018 жылдың мамыр айынан бастап Сарикейде қызмет көрсетуді бастады.

Су

1970 жылдары жолдар жетілмегендіктен, су Сарыкейден Ражанг өзені бойындағы басқа қалаларға тасымалдаудың басты түрі болды. Сарыкей Сибу мен Кучинг қалаларының арасында орналасқан. Сондықтан Сарыкей осы екі қала арасындағы байланыс бекетіне айналды. Жол жағдайы жылдар өткесімен, әсіресе 1990 жылдары жақсарғандықтан, Сарыкейдегі су көлігінің маңызы азайды. Сарыкейде Кучингке сумен тасымалдауды жүзеге асыратын бір жедел кеме терминалы бар.

Білім

Жапондықтар басып алғанға дейін бірнеше қытай бастауыш мектептері ашылған. Олардың ішінде: Су Квон бастауыш мектебі (1920), Су Хуа бастауыш мектебі (1926) және Кванг Чиен бастауыш мектебі (1927). 1936 жылы Католик миссионерлері Қасиетті Антоний мектебін құрды. Сарыкейде орта білім берудің ең жоғары деңгейін орта мектептер ұсынады. Олардың арасында 1938 жылы құрылған Сарыкей Хва Чио орта мектебі бар. 1970 жылы Малайзия Білім министрлігінің сұранысы бойынша мектеп атауы SMK Tinggi Sarikei деп өзгертілді. 1967 жылы құрылған Минг Лик орта мектебі Сарыкейдегі жалғыз қытай тәуелсіз орта мектебі. Басқа орта мектептерге: SMK Сарыкей Бару және SMK Бандар Сарыкей жатады. Сарыкей қауымдық колледжі аспаздық және компьютерлік жүйелерді және қолдау бойынша сертификаттық курстар ұсынады.

Денсаулық сақтау

Сарыкейдегі алғашқы аурухана 1962 жылы Репок жолында салынды, ол тек 40 төсекке арналған болды. Балаларды тудыру және босану бөлімі 1974 жылы ғана салынды, одан кейін 1982 жылы аурухана төсектерінің саны 104-ке дейін артты. 2006 жылы Рентап жолында құны 250 миллион RM болатын жаңа аурухана салынды. Онда 212 төсек-орын, операциялық бөлме және мамандандырылған клиникалар бар, ал жалпы аумағы 30 гектарды құрайды. Сонымен қатар, қала ішінде Сарыкей мемлекеттік денсаулық сақтау клиникасы және қаладан 12 км қашықтықта Жакар ауылдық клиникасы орналасқан.

Кітапхана

Сарыкей қалылық кітапханасы 2003 жылдың 1 тамызында жұртқа ашылды.

Мәдениет

Сарыкей ананас фестивалі 2003 жылдан бері жыл сайын өткізіліп келеді. Онда түрлі шаруашылық өнімдері көрсетіліп қана қоймай, сауда көрмелері, би өнерлері мен әншілердің тікелей өнер көрсетулері де ұйымдастырылады.

Тарихи

Сарикей сағаты мұнарасы 1974 жылы қолданысқа берілді.

Демалыс және табиғатты қорғау аймақтары

Георгий VI патша алаңы 1953 жылы Сарыкей халқының демалыс орны ретінде құрылды. 1987 жылы Сарыкей қалалық орталығы да осы алаңға жақын жерде салынды. Сарыкей қалалық орталығы 1988 жылдан бері жиналыстар мен шараларды өткізіп келеді. Сарыкей кемежайында келушілер жылдам қайықтар, паромдар мен ұзын қайықтарды тамашалай алады. Сарыкей көл бағы 1995 жылдан бері жұртшылыққа ашық. Паркте балық көлі, фонтандар, жаяу жолдар және балалар ойын алаңы бар. Себангкой орман паркі қаладан 23 шақырым қашықтықта орналасқан. Себангкой бұғы шаруашылығы орман паркіне қарсы жағында орналасқан. Rumah Nyuka үйі 1955 жылы салынды. Ол Байонг қиылысынан (Бетонг-Сарыкей тас жолы) 17 шақырым қашықтықта орналасқан. Келушілер таңертең резеңке жинап, жеміс-жидектерді теріп, орманға серуендеп, жақын жердегі екі сарқырамада жүзуге болады.

Сауда-саттық

Сарыкейде жеміс-көкөніс пен басқа да жергілікті өнімдер сатылатын ылғал базар бар.