Транзакция құнына негізделген салық

Кіріспе

Транзакция немесе мүлік құнына негізделген салық

Көлемі мәміле немесе мүлік құнына байланысты болатын салық – бұл құнға қарай алынатын салық (латын тілінен "құнына сәйкес" деп аударылады). Әдетте, бұл салық мәміле жасалған кезде салынады, мысалы, сату салығы немесе қосылған құн салығы (ҚҚС) сияқты. Көлеміне қарай алынатын салық жыл сайын да салынуы мүмкін, мысалы, жылжымайтын мүлік немесе жеке мүлік салығы сияқты, сондай-ақ басқа маңызды оқиғалармен байланысты да (мысалы, мұра салығы, елден шығу салығы немесе тариф). Кейбір елдерде мөр бажы салымы көлеміне қарай алынатын салық ретінде қолданылады.

Операция

Барлық құндылық салығы салық салынатын заттың анықталған құны бойынша жиналады. Құндылық салығының ең көп тараған қолданылуы, атап айтқанда, коммуналдық мүлік салығы, мемлекеттік салық сарапшылары мүлік иесінің жылжымайтын мүлкін оның ағымдағы құнын анықтау үшін жүйелі түрде бағалайды. Мүліктің анықталған құны муниципалитет немесе басқа мемлекеттік орган мүлік иесінен жинаған жылдық салықты есептеу үшін пайдаланылады. Құндылық салығы жылжымайтын мүлікке меншік құқығына негізделгендіктен, оны операциялық салықтармен (яғни, сату салығымен) салыстыруға болады. Құндылық салығы жыл сайын анықталады және жиналады, ал операциялық салық тек операция жасалған кезде ғана салынады.

Жинақ

Муниципалитеттер әдетте мүліктік құн салығын жинайды, бірақ оны мемлекеттік органдар да салуы мүмкін; мысалдарға округтер, мектеп округтері немесе арнайы салық аймақтары, сондай-ақ арнайы мақсаттағы аймақтар жатады. Көптеген органдар мүлік иелерінен құн салығын жинауға құқылы; мысалы, қала және округ. Мүліктік құн салығы мемлекеттік және муниципалдық биліктердің негізгі кіріс көзі болып табылады. Муниципальді мүліктік құн салығы көбінесе "мүлік салығы" деп аталады.

Салықтық құны

Жалпы, әр жылдың 1 қаңтарынан бастап, мүліктің құнына пропорционалды салықтарды анықтау үшін салықтық бағалау жүргізіледі. Мүліктің құнына пропорционалды салық – бағаланған мүліктің құнының проценттік көрсеткіші, әдетте мүліктің нақты нарықтық құны. Нақты нарықтық құн – мүлікті сатудың шамамен бағасы. Сатушылар мен сатып алушылардың екеуі де сауда жасауға ынталы, екі тарап та мүлік туралы барлық қажетті мәліметтерді біледі және ешқайсысы да мәмілені аяқтауға міндетті емес деп есептелінеді. Нақты нарықтық құнды әділ баға деп қарастыруға болады.

Мысалдар

Әр түрлі құндық салықтар бар, және олар кейбір жағдайларда нақты активтерге меншік құқығына негізделеді (яғни, жылжымайтын мүлік салығы), немесе олар "мәмілелік салықтар" болуы мүмкін: мысалы, сату салығы. Жылжымайтын мүлік салығы әдетте жылдық төлемдермен есептеліп, жиналады, ал мәмілелік салықтар мәміле жасалған кезде төленеді.

Жер құнына салынатын салық

Жер құнына салынатын салықтар (LVT) әлі де ad valorem салықтары болып табылады, тек жердің өзінің құнына ғана салық салынады. Ғимараттар, жеке мүлік және кез келген әшекейлеу бұл салықтан тыс қалады. LVT басқа жылжымайтын мүлік салығынан өзгеше. Іс жүзінде, жылжымайтын мүлік салығын жинаған кез келген аймақ жер құнына салықты қамтиды, себебі жер құнының жалпы мүлік құнына маңызды әсері бар. 1879 жылы Генри Джордж «Өркендеу және кедейлік» атты еңбегін жариялады, онда ол жерлерге олардың табиғи күйіндегі бастапқы жақсартусыз құны бойынша салынатын бірыңғай салықты, яғни «жер құнына салықты» жақтады. Джордж бұл салықтың барлық мемлекеттік бағдарламаларды қаржыландыруға жеткілікті екеніне сенді, бұл салық негізінен «бірден-бір салық» болатын. Оның ойынша, еңбек пен капиталға салық салудың орнына жердің және табиғи мүмкіндіктердің рентасына салық салу қажет, осылайша рентаны қоғамдық пайдалануға қайтаруға болады. Ол салық салу өндіріс процесін тежейтінін атап көрсетті: табысқа салық салу адамдардың табыс табуға деген ынтасын азайтады, бидайға салық салу бидай өндірісін төмендетеді және т.б. Дегенмен, жақсартусыз жер құнына салық салудың басқаша әсері бар: жердің екі түрлі құндылық көзін ажыратуға болады – жердің табиғи құндылығы және оны жақсарту арқылы туындаған құндылық (мысалы, жерге құрылыс салу арқылы). Игерілмеген жердің құны еңбек арқылы алынбағандықтан, жер құнына да, жер құнына салынатын салыққа да өндіріс процесіне әсері жоқ (Hooper 2008).

Сату салығы

Сату салығы – белгілі бір тауарлар мен қызметтерді сатып алу кезінде төленетін тұтыну салығы. Салықты салық салуға уәкілетті үкімет әдетте проценттік үлес ретінде белгілейді. Көбінесе, салықтан босатылатын тауарлар мен қызметтердің тізімі болады. Салық бағаға кіріктірілуі мүмкін (салық қосылған баға) немесе сату кезінде қосылуы мүмкін (салық қосылмаған баға). Сату салығының әділ болуы, жоғары өтеу деңгейіне ие болуы, одан қашудың қиын болуы, тауарлар бөлшек сауда арқылы сатылған сайын салынуы, есептеудің және жинаудың оңай болуы тиіс. Дәстүрлі немесе бөлшек сауда салығы осыған қол жеткізу үшін салықты тек соңғы пайдаланушыдан ғана алуды көздейді, бұл өнімді немесе қызметті нарыққа жеткізу үшін қажетті материалдарды немесе операциялық шығындарды сатып алатын делдал компанияларға салынатын жалпы табыс салығынан өзгеше. Бұл «каскадтық» немесе «пирамидалық» салық салу деп аталатын жағдайды болдырмайды, онда тауар өндірістен бастап соңғы бөлшек саудаға дейін бірнеше рет салық салынады. Сату салығының бірнеше түрі бар: сатушының салығы, тұтынушы акцизі, бөлшек сауда операциялары салығы немесе қосылған құн салығы.

Қосылған құн салығы

Қосылған құн салығы (ҚҚС) немесе тауарлар мен қызметтер салығы (ТҚС) – айырбасқа салынатын салық. Ол әрбір айырбастан туындайтын қосылған құнға салынады. Ол сату салығынан ерекшеленеді, себебі сату салығы айырбастың жалпы құнына салынады. Осы себепті, ҚҚС өндіруші мен соңғы тұтынушы арасындағы делдалдар санына қатысты бейтарап болып табылады. ҚҚС – бұл жанама салық, себебі салық салық жүйесіндегі шығындарды тікелей төлейтін адамнан (яғни, тұтынушы емес, сатушыдан) жиналады. Соңғы тұтынуға екі рет салық салуды болдырмау үшін экспортқа (қолданылуы бойынша шетелде тұтынылатын) әдетте ҚҚС салынып қойылмайды және мұндай жағдайларда төленген ҚҚС әдетте қайтарылады.

Тарих

Қосылған құн салығының пайда болу тарихы пікірталас тудыратын мәселе. Ол 1918 жылы неміс кәсіпкері Вильгельм фон Сименс немесе 1910-1921 жылдар аралығындағы еңбектерінде американдық экономист Томас С. Адамсқа қатысты деп әртүрлі айтылады. Адамс ҚҚС-ты кәсіптік табыс салығына альтернатива ретінде қарастырды және оны сол кездегі федералды табыс салығы жүйесіне қосымша емес, оның маңызды өзгерісі ретінде ұсынды. Ал Германиядағы инноваторлар ҚҚС-ты бұрыннан бар сату салығының орнына қою және табыс салығын толықтыру құралы ретінде қарастырды. ҚҚС алғаш рет 1954 жылы Францияда енгізілді, бірақ оның қолданылуы бірнеше жағдаймен ғана шектелді. Алғашқы толыққанды ҚҚС 1967 жылы Данияда қолданысқа енді. ҚҚС-тың таралуына Еуропалық Одақтың мүше елдеріне ЕО-ға кірген кезде ҚҚС-ты қабылдауды міндеттеуі көмектесті. Еуропалық Одақтың шеңберінен тыс елдерде ҚҚС-тың таралуына ықпал еткен басты факторлар Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) және Әлемдік банк болып табылады. Қызығы, бүгінгі күнге дейін ҚҚС-ты қолданбайтын АҚШ, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапонияны оккупациялаған кезде және дамып келе жатқан экономикаларға кеңес берген кезде осы салықты кеңінен қолдады.

Тарих

Мүліктік салықтар Месопотамия, Вавилон, Парсы және Қытай сияқты ең алғашқы ежелгі өркениеттерден бері бар болған. Ежелгі Грекия мен Римде де түрлі мүлік салығы болған. Еуропадағы ең ерте және жақсы құжатталған құн салығының бірі – Данегельд, ол 1012 жылы Ұлыбританияда викинг шабуылшыларына төлеу үшін енгізілген жер салығы еді. Жиналған салық сомасы салық төлеушінің мүлкінің құнына негізделген, әдетте жердің мөлшерін анықтау үшін жергілікті өлшем бірлігі қолданылған. Данегельдті жинау уақыт өте келе күрделенгендіктен, оны салық төлеушінің иелігіндегі жердің көлеміне негізделген Карукаж салығы алмастырды.

Америка Құрама Штаттары

Құндылық бойынша баждар АҚШ-қа тауар импорттаушылар үшін маңызды, себебі төленетін баж сомасы көбінесе импортталған тауардың құнына негізделеді. Адвалорлық салықтар (бастысы жылжымайтын мүлік салығы және сату салығы) мемлекеттік және жергілікті билік органдарының, әсіресе жеке табыс салығы қолданбайтын аймақтардағы, маңызды кіріс көзі болып табылады. АҚШ-тағы барлық мемлекеттік және жергілікті сату салықтары адвалорлық болып табылады. "Ad valorem" термині көбінесе округтік салық бағалаушылары мүліктің құнын белгілеу үшін қолданылады. Бұл құнға бағалау ставкалары қолданылады (мысалы, 100%, 60%, 40% және т.б.). Таза бағалау сомасы мүлік иесінің кез келген жеңілдіктерінен (мысалы, тұрғын үй жеңілдігі) шегерілгеннен кейін анықталады, содан кейін мүлік иесі төлеуге тиіс адвалорлық салықты анықтау үшін салық немесе мыңдық ставка осы таза бағалауға қолданылады. Адвалорлық құнды анықтаудың екі негізгі тәсілі – нарықтық құн және қолданыс құны. Нарықтық құн сатып алушы мен сатушы келісетін мүліктің әдеттегі сату бағасына негізделеді, мүлік сатылғаннан кейін ең тиімді пайдалану үшін қолданылатын немесе пайдаланылатын болады деген болжаммен. Қолданыс құны – мүлік сатылғаннан кейін оның ең тиімді пайдалануға айналдырылуының орнына, қазіргі қолданысында жалғасады деген болжаммен, әдеттегі сату бағасы. Мемлекеттік заң шығарушылар осы екі негізгі бағалау тәсіліне көптеген өзгерістер енгізді. Кейбір штаттарда орталық бағалау органы барлық мүліктің құнын белгілейді және оларды жергілікті округтік немесе юрисдикциялық салық органына жібереді, ол салық ставкасын белгілейді және жергілікті адвалорлық салықты енгізеді. Басқа штаттарда орталық бағалау органы жергілікті деңгейде бағалау қиын мүлікті (мысалы, теміржол, электр компаниялары және басқа да коммуналдық қызметтер) бағалайды және осы құндылықтарды жергілікті округтік немесе юрисдикциялық салық органына жібереді, ал жергілікті салық бағалаушылары округтегі немесе юрисдикциядағы барлық басқа мүліктің құнын анықтайды. "Ad valorem" салығы, көбінесе мүлік салығы деп аталады, мүліктің таза бағаланған құнын осы мүлікке қолданылатын мыңдық ставкаға көбейту нәтижесінде туындайтын салыққа қатысты. Бұл мыңдық ставка әдетте доллардың 1/1000 бөлігі ретінде көрсетіледі. Осылайша, 0,001 үлесі адвалорлық салықтың мыңдық ставкасы ретінде көрсетілгенде 1 мыңдыққа тең болады. Бағалау сомасын адвалорлық салық ставкасына көбейту арқылы анықталған салықты әдетте салық жинаушы немесе салық комиссары жинайды.

Ad valorem duties are important to those importing goods into the United States because the amount of duty owed is often based on the value of the imported commodity. Ad valorem taxes (mainly real property tax and sales taxes) are a major source of revenues for state and municipal governments, especially in jurisdictions that do not employ a personal income tax. Virtually all state and local sales taxes in the United States are ad valorem. Ad valorem is used most frequently to refer to the value placed on property by the county tax assessors. An assessment is made against this value by applying an assessment rate (e. g. 100%, 60%, 40%, etc.). The net assessment is determined after subtracting any exemptions to which the property owner is entitled (e. g. homestead exemptions), and a tax or millage rate is applied to this net assessment to determine the ad valorem tax due from the property owner. The two main basis for determining the ad valorem value are fair market value and current use value. The fair market value is based on the typical selling price for property on which the buyer and seller can agree, with the assumption that the property is being used or will be used at its highest and best use after the sale. The current use value is the typical selling price for property with an assumption that it will continue after the sale to be used in its current use rather than being converted to its highest and best use. State legislatures have created many variations to these two main valuation approaches. In some states, a central appraisal authority establishes values on all properties and distributes these to the local county or jurisdiction taxing authority, which then sets a tax rate and imposes the local ad valorem tax. In other states, a central appraisal authority values certain properties that are difficult to value at the local level (e. g. railroads, electric companies and other utility companies) and sends these values to the local county or jurisdiction taxing authority, while the local tax assessors determine the value on all other property in the county or jurisdiction. "Ad valorem" tax, most frequently referred to as property tax, relates to the tax that results when the net assessed value of a property is multiplied times the millage rate applicable to that property. This millage rate is usually expressed as a multiple of 1/1000 of a dollar. Thus the fractional amount of 0.001 will be expressed as 1 mill when expressed as an ad valorem tax millage rate. The tax determined from multiplying the ad valorem assessment times the ad valorem tax rate is typically collected by the tax collector or tax commissioner.

Ұлыбритания

Мемлекеттік кірістердің үшінші ірі көзі – тауарлар мен қызметтерді жеткізуге 20% стандартты ставкамен салынатын қосылған құн салығы (ҚҚС). Сондықтан, бұл тұтынушылардың жұмсалымдарына салынатын салық. Кейбір тауарлар мен қызметтер ҚҚС-тан босатылған, ал басқалары 5% (жеңілдетілген ставка) немесе 0% («нөлдік ставка») төмендетілген ставка бойынша ҚҚС-қа жатады.

Канада

Тауарлар мен қызметтер салығы (GST) (француз тілінде: Taxe sur les produits et services, TPS) – 1991 жылдың 1 қаңтарында Канада Премьер-министрі Браян Малруни және Қаржы министрі Майкл Уилсон енгізген көп деңгейлі қосылған құн салығы. GST өндіріс секторының экспорттау мүмкіндігіне кедері келтірген жасырын 13,5% өндірушілердің сату салығын (MST) алмастырды. GST-нің енгізілуі өте даулы мәселе болды. 2012 жылдың 1 қаңтарынан бастап GST мөлшері 5% құрады. 2010 жылдың 1 шілдесінен бастап федералды GST және аймақтық провинциялық сату салығы (PST) біріктіріліп, бірыңғай қосылған құн салығы ретінде «үйлесімді сату салығы» (HST) деп аталды. HST Канаданың он провинциясының бесеуінде қолданысқа енді: Британдық Колумбия, Онтарио, Нью-Брансуик, Ньюфаундленд және Лабрадор, және Нова-Скотия. Кейіннен Принс-Эдвард аралы да осы провинцияда HST-ні үйлестіру және енгізу үшін ұқсас келісімге келді, ал 2013 жылдың 1 сәуірінен бастап Британдық Колумбия үкіметі HST-ні жойып, Британдық Колумбиядағы салық салынатын қызметтерге PST және GST-ні қайта енгізді.

Австралия

Тауарлар мен қызметтер салығы – Австралияда сатылатын көптеген тауарлар мен қызметтерге қолданылатын 10% қосылған құн салығы. Ол 2000 жылдың 1 шілдесінде Говард үкіметі тарапынан енгізілді, бұрынғы федералдық көтерме сату салығы жүйесін алмастырды және банктік салықтар, мөр бажы, жер құны салығы сияқты түрлі штаттар мен аумақтардың салықтарын жою мақсатында болды. Бұл сол кездегі мақсат болғанымен, штаттар әлі де түрлі мәмілелер бойынша баж жинайды, оның ішінде көлік құралдарын және жерді беру, сақтандыру шарты және жерді сату туралы келісімдер де бар. Батыс Австралия сияқты көптеген штаттар кейбір баждарды жою және қолданыстағыларын нақтылау үшін баж заңдарына жақында өзгерістер енгізді. 2008 жылғы "The Duties Act 2008" (WA) Батыс Австралияның мемлекеттік құқық баспасынан онлайн қолжетімді.

Жаңа Зеландия

Тауарлар мен қызметтер салығы – Жаңа Зеландияда сатылатын көптеген тауарлар мен қызметтерге қолданылатын 15% қосылған құн салығы. Ол 1986 жылдың 1 қазанында Төртінші Лейбористік үкімет тарапынан 10% мөлшерлемемен енгізілді. Бұл көрсеткіш 1989 жылдың 1 шілдесінде 12,5%-ға, ал 2010 жылдың 1 қазанында 15%-ға дейін өсірілді.

Талдау

Жер құнына салынатын салықтан бастау, өйткені нарық ресурстарды функционалды түрде қайта бөледі деп есептеледі, ең жақсы салық – нарықтық ынталандыруларды ең аз бұрмалайтын салық; жер құнына салынатын салық осы стандартқа сай келеді. Сонымен қатар, жердің белгілі бір жердегі құны жергілікті мемлекеттік қызметтерге байланысты болады, сондықтан жер иелеріне осы қызметтерді қаржыландыру үшін алынған кіріске пропорционалды салық салу әділ деп есептелуі мүмкін. Генри Джорджтың басқа салықтар күшті тежеу әсерін тигізуі мүмкін деген пікірі дұрыс, бірақ қазірде ешбір жер салығы экономистер тарапынан «күнәсіз» деп танылмайды. Жер құны жасалады, туа біткен емес. Жер құнына салынатын салық, шын мәнінде, өндіріс потенциалына, яғни аймақтағы жерді жақсартудың нәтижесіне салынатын салық. Джордж (1897) көршілес жерлерді жақсартуға негізделген жер учаскесіне салық салуды ұсынған (Хупер 2008). Ротбард (2004) нарықты еркін және мәселесiз ету үшін «бейтарап салық» ең жақсысы деп санайды. Төмен кіріс табатындар ең көп салық жүгін көтереді, себебі тұтыну салығы (яғни, сату салығы және қосылған құн салығы) регрессивті болып келеді. Бұл жағдайды өтеу үшін, қажетті тауарларға салынатын салықтар әдетте сәнді тауарларға салынатын салықтардан төмен болады. Бұл салық салу жүйесін қолдаушылар, оның табысты арттырудың тиімді жолы және оған сәйкес табыс салығын төмендетуге мүмкіндік беретініне сенімді. Оппоненттер бұл салықтың азаюы төмен кіріс табатындарға тым көп жүк салатынын айтады. Салық жүгін өндірушілер көтергенде, француз экономисі Жан Батист Сэй: «салықтар уақыт өте келе өндірістің өзін қиратады» (Сэй 1880, 447) деген. Қоғамға қызмет ететін мемлекеттік институттарды қаржыландыру үшін салық салудың кейбір формасы қажет болғандықтан, мұндай салық салу әділ және пайдалы болуы керек. Сэй (1880) былай деді: «[Мемлекеттік] қаржының ең жақсы схемасы – ақшаны мүмкіндігінше аз жұмсау; ал ең жақсы салық – әрқашан ең жеңілі». Соңында, мәселе – ad valorem салықтары табыс салығы сияқты салық салудың басқа түрлерінен артық проблемалар тудырмауын қамтамасыз етуде.

Starting with the land value vax, since it is believed that the market usually redistributes resources functionally, the best tax is the one that causes the least distortion of market incentives; land value tax meets this standard. In addition, the land's value in a certain locality will be influenced by local government services, so it may be considered fair to tax landowners in proportion to the value of the proceeds received to finance these services. Henry George is correct that other taxes may have a stronger inhibitory effect but now a single land tax is not recognized innocent by economists. The site value is created, not inherent. A tax on the value of the site is actually a tax on the production potential, that is the consequence of land improvement in the area. George (1897) proposed to impose a tax on a piece of land based on the improvement of adjacent land (Hooper 2008). Rothbard (2004) believes that a "neutral tax" is the best thing to make the market free and without problems. The low income earners have the biggest burden because consumption taxes (i. e. sales tax and value added tax) are regressive. To compensate for this, taxes on necessities are usually lower than taxes on luxury goods. Supporters of this kind of taxation believe that it is an effective way to increase income and reduce income tax accordingly. Opponents believe that, as a diminishing tax, it places too much burden on the low income earners. When the tax burden is borne by the producers, the French economist Jean Baptiste Say said: "taxes, over time, cripple production itself" (Say 1880, 447). As some form of taxation is necessary to finance public institutions serving society, such taxation should be fair and helpful. Say (1880) said, "The best scheme of [public] finance is, to spend as little money as possible; and the best tax is always the lightest." At the end, the challenge is to guarantee that ad valorem taxes do not cause more problems than other forms of taxation (i. e. income tax).

Әсері

Фирма теориясы трансферттерге салынатын салықтар фирмаларды шығындарды ішкі қалыптастыруға және өсуге ынталандыратынын көрсетеді, ал мұндай мәмілелердің болмауы нәтижесінде көптеген дербес, кіші фирмалар пайда болуы мүмкін. Мысалы, сату салығы – ҚҚС-тан өзгеше – болат зауытының өзінің көмір шахтасын пайдалануға деген ынтасын арттырады, қарапайым көмір сатып алуға қарағанда, бұл мәміле салық салынатын операция болып табылады; фирма теориясының моделі мұның экономикалық тиімділікті төмендететінін, себебі мамандану деңгейі төмендейді дегенді көрсетеді.