Канаданың конституциялық тарихы

Канада конституциясы: 1763-жылғы Париж шартынан бастау алады. 1867-де Доминион құрылды, 1931-де тәуелсіздік, 1982-де конституция қабылданып, құқықтар жарияланды.

23 мин оқу

100%

Дереккөз: Constitutional history of Canada — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Канаданың конституциялық тарихы 1763 жылғы Париж келісімімен басталады, онда Франция Жаңа Францияның көп бөлігін Ұлыбританияға өткізді. Канада – қазіргі Онтарио және Квебек провинцияларының бөлігі болған Сен-Лоранс өзені бойындағы колония еді. Оның үкіметі келесі ғасыр ішінде көптеген құрылымдық өзгерістерге ұшырады. 1867 жылы Канада Атлантикадан Тынық мұхиты мен Арктика жағалауларына дейін созылған жаңа федералдық Доминионның атауы болды. Канада 1931 жылы Ұлыбританиядан заң шығару автономиясын алды, ал 1982 жылы конституциясы (жаңа құқықтар хартасын қоса) өз еліне қайтарылды. Канаданың конституциясы – осы тарих бойындағы конституциялық құқықтың жиынтығын қамтиды.

Париж келісім-шарты (1763)

1763 жылғы 10 ақпанда Франция Жаңа Францияның көп бөлігін Ұлыбританияға өткізді. 1763 жылғы Париж шарты Канаданың, оның барлық тәуелді аумақтарының, Акадияның (Жаңа Шотландия) және Кейп-Бретон аралының Ұлыбританияға берілуін бекітті. Бір жыл бұрын Франция Луизиананы британдықтарға беріліп кетуінен сақтау үшін оны Испанияға жасырын түрде беру туралы келісімге келген. Шартына қол қойылған кезде, Жаңа Франция үкіметінің 1760 жылы капитуляциялауынан кейін француз Канадасы британ әскерінің бақылауында болды. (Монреаль капитуляциясының шарттарын қараңыз.)

Патшалық жариялау (1763)

Ұлыбританияның Америкадағы жаңадан иеленген отарларына қатысты саясаты 1763 жылғы 7 қазанда жарияланған Корольдік жарлықта ашылды. Жарлық Канаданы «Квебек провинциясы» деп атады, оның шекараларын қайта анықтады және британдық тағайындалған отарлық үкімет құрды. Парламент актісі болмаса да, бұл жариялау британдық тәждің жаңа иеліктерін басқару ниетін білдірді. Осылайша, бұл жарлық Квебектің конституциясы ретінде қарастырылды, Квебек актісі қабылданғанға дейін, ол отарға заң шығарушы орган берді. Жаңа отардың губернаторына «аталған отарлардың жағдайы мен мән-жайы оған мүмкіндік бергенде» «халық өкілдерінің жалпы жиналысын шақыру және жинау өкілеттігі мен нұсқауы» берілді. Сонымен қатар, британдықтар тағайындаған кеңестер мен халық өкілдерінің келісімімен губернаторға «біздің аталған отарларымыздың, олардың халқы мен тұрғындарының қоғамдық тыныштығы, игілігі және жақсы басқаруы үшін заңдар, жарлықтар мен ережелерді жасау, бекіту және орнату» өкілеттігі берілді. Осы аралықта, отардағы барлық британдық азаматтарға Англия заңдарының қорғанысы кепілдік берілді, ал губернаторға барлық азаматтық немесе қоғамдық істерді қарау үшін соттар мен әділет соттарын құруға билік берілді. Корольдік жарлық Монреальдің капитуляция шартындағы қағидаларға қайшы келетін элементтерді қамтыды, ол канадалықтарға азаматтық заңдарын сақтауға және діндерін ұстануға мүмкіндік берді. Британдық заңдардың, мысалы, жазалау заңдарының қолданылуы көптеген әкімшілік проблемалар мен құқықтық бұзушылықтарға әкелді. Сондай-ақ, сынақ заңының талаптары католиктерді Британ империясындағы әкімшілік лауазымдардан тиімді түрде шеттетуге себеп болды. Джеймс Мюррей генерал-капитан және Квебек провинциясының бас губернаторы болып тағайындалғанда, төрт жылдық әскери билік аяқталып, отардың азаматтық басқаруы басталды. Отарда британдық институттарды құруға жағдайдың қолайсыз екенін бағалап, Мюррей қазіргі азаматтық институттарды сақтаудың тиімдірек екенін ойлады. Ол уақыт өте келе канадалықтар британдық өркениеттің артықшылығын мойындайтынына және оның тілін, дінін және әдет-ғұрыптарын ерікті түрде қабылдайтынына сенді. Ол француз азаматтық заңын сақтап қалуды және канадалықтарды билік ант беруден босатуды ресми түрде ұсынды. Дегенмен, Мюррей өзінің нұсқауларын орындады және британдық институттар құрыла бастады. 1764 жылғы 17 қыркүйекте Корольдің сот алқасы мен жалпы сот құрылды. Британдық саудагерлер немесе отарда жаңадан құрылған ескі субъектілер мен губернатор Мюррей арасында шиеленіс тез арада туды. Олар елдің жағдайына наразылық білдіріп, британдық институттарды дереу құруды талап етті. Олар өздерінің бизнес мүдделерін қорғау үшін жалпы заңды қолдануды және тек ағылшын тілінде сөйлейтін протестанттарға арналған мәжіліс залын құруды талап етті. Мюррей бұл саудагерлерді жоғары бағаламады. Британдық сауда иелеріне жазған хатында ол оларды «канадтықтарды қуудан басқаға риза болмайтын» «әдепсіз фанаттар» деп атады. Канадалықтардың талаптарымен келісуде Мюррейдің татуластырушылық тәсілін саудагерлер жақсы қабылдамады. 1764 жылдың мамыр айында олар корольге Мюррейді Канада халқының мүддесін қорғап, Ұлыбританияның мүддесіне опасыздық жасады деп айыптап, оны қызметтен шығару туралы өтініш жасады. Саудагерлер оны Лондонға қайтарып алды. Ол ақталды, бірақ Квебек провинциясына қайтып оралмады. 1768 жылы оның орнын 1774 жылғы Квебек актісін жасауға үлес қостан сэр Гай Карлтон бастықты. Мюррей 1765 жылы халық өкілдерін шақырды; алайда, оның өкілдік жиналысты құруға жасаған тырысы сәтсіз аяқталды, өйткені тарихшы Франсуа Ксавье Гарноның айтуынша, канадалықтар католик дінінен бас тартуға және лауазымға тұру үшін талап етілетін сынақ антын қабылдауға дайын емес еді.

The policy of Great Britain regarding its newly acquired colonies of America was revealed in a Royal Proclamation, issued on October 7, 1763. The proclamation renamed Canada "The Province of Quebec", redefined its borders and established a British appointed colonial government. Although not an act of Parliament, the proclamation expressed the will of the British Crown to govern its new possessions. The proclamation was thus considered constitution of Quebec until the passing of the Quebec Act, by which the colony was granted a legislature. The new governor of the colony was given "the power and direction to summon and call a general assembly of the people's representatives" when the "state and circumstances of the said Colonies will admit thereof". The governor was also given the mandate to "make, constitute, and ordain Laws, Statutes, and Ordinances for the Public Peace, Welfare, and good Government of our said Colonies, and of the People and Inhabitants thereof" with the consent of the British appointed councils and representatives of the people. In the meantime, all British subjects in the colony were guaranteed of the protection of the law of England, and the governor was given the power to erect courts of judicature and public justice to hear all causes, civil or public. The Royal Proclamation contained elements that conflicted with the Articles of Capitulation of Montreal, which granted Canadians the privilege to maintain their civil laws and practise their religion. The application of British laws such as the penal Laws caused numerous administrative problems and legal irregularities. The requirements of the Test Act also effectively excluded Catholics from administrative positions in the British Empire. When James Murray was commissioned as captain general and governor in chief of the Province of Quebec, a four year military rule ended, and the civil administration of the colony began. Judging the circumstances to be inappropriate to the establishment of British institutions in the colony, Murray was of the opinion that it would be more practical to keep the current civil institutions. He believed that, over time, the Canadians would recognize the superiority of British civilization and willingly adopt its language, its religion, and its customs. He officially recommended to retain French civil law and to dispense the Canadians from taking the Oath of Supremacy. Nevertheless, Murray followed his instructions and British institutions began to be established. On September 17, 1764, the Courts of the King's Bench and Common Pleas were constituted. Tensions quickly developed between the British merchants or old subjects, newly established in the colony, and Governor Murray. They were very dissatisfied with the state of the country and demanded that British institutions be created immediately. They demanded that common law be enforced to protect their business interests and that a house of assembly be created for English speaking Protestants alone. Murray did not think very highly of these tradesmen. In a letter to the British Lords of Trade, he referred to them as "licentious fanatics" who would not be satisfied but by "the expulsion of the Canadians". The conciliatory approach of Murray in dealing with the demands of the Canadians was not well received by the merchants. In May 1764, they petitioned the king for Murray's removal, accusing him of betraying the interests of Great Britain by his defence of the Canadian people's interests. The merchants succeeded in having him recalled to London. He was vindicated, but did not return to the Province of Quebec. In 1768, he was replaced by Sir Guy Carleton, who would contribute to the drafting of the 1774 Quebec Act. Murray called in the representatives of the people in 1765; however, his attempt to constitute a representative assembly failed, as, according to historian Francois Xavier Garneau, the Canadians were unwilling to renounce their Catholic faith and take the test oath required to hold office.

Реформа қозғалысы (17651791)

1765 жылы Квебек қаласында орналасқан британдық саудагерлер патшаға петиция жолдап, континенттегі "барлық басқа провинциялар сияқты осы провинцияда да өкілдер үйін құруды" сұрады. Дейін, Британдық Американың қалған барлық колонияларында парламенттік институттар болды, тіпті 1758 жылы парламент алған Жаңа Шотландияда да. Реформаға қолдау көрсетушілердің қозғалысы бастапқыда канадалықтар тарапынан қолдау алмады.

Квебек туралы заң (1774)

Квебек актісі канадалықтардың көптеген өтініштерін қанағаттандырды. 1774 жылдың 13 маусымында қабылданған акт мыналарды өзгертті:

Квебек провинциясының шекарасы батысқа және оңтүстікке қарай едәуір кеңейтілді. Аумақ енді Ұлы көлдер алқабының барлық бөлігін қамтыды. Католик дінін еркін ұстану құқығы расталды. Рим-католик шіркеуі ресми түрде мойындалып, британдық билік астында жұмыс істеуге рұқсат алды. Канадалықтар протестантизмге сілтемесі жоқ Джордж III-ге адалдық ант беру арқылы сынақ антынан босатылды. Бұл канадалықтарға отарлық әкімшілікте лауазымдарға ие болуға мүмкіндік берді. Француз азаматтық құқығы толыққанды қайта жаңғыртылды және британдық қылмыстық құқық орнатылды. Сөйтіп, жерді иеленушілердің жерді пайдалану жүйесі сақталды. Британдық қылмыстық кодекс енгізілді. Өкілдер жиналысы құрылмады, бұл губернаторға кеңесшілерінің кеңесімен басқаруды жалғастыруға мүмкіндік берді. Квебектегі британ саудагерлері бұл жаңа актіге риза болмады, себебі ол олардың ең маңызды талаптарын назарға алмады. Олар қазіргі азаматтық кодексті жою және католиктер мен француз тілін білмейтіндерді қатыстырмайтын әкімшілік жиналыс құру үшін күресін жалғастырды. Квебек актісі британдық отарларда да теріс қабылдауға ие болды. (Қараңыз: "Төзбеу актілері"). Бұл акт 1775 жылдың сәуір айында Америка революциялық соғысы басталған кезде Квебек провинциясында күшіне енді.

Квебек провинциясының тұрғындарына хаттар (1774-1775)

Революция кезінде Континенттік конгресс Канада халқын өз мақсатына тартуға тырысты. Делегаттар үш хат жазды («Канада тұрғындарына хаттар»), оларды революцияға қосылуға шақырды. Хаттар Канадада, көбінесе Монреаль және Квебек қалаларында таралды. Бірінші хат 1774 жылғы 26 қазанда конгресс президенті Генри Миддлтон қол қойды. Оны Флери Месплет француз тіліне аударды, Филадельфияда басып шығарды және Монреальде көшірмелерін өзі таратты. Хат демократиялық үкімет, билік бөлінісі, салық салу құқығы, хабеас корпус, қазылар алқасымен сот және баспасөз бостандығы туралы мәселелерді көтерді. Екінші хат 1775 жылғы 25 мамырда жазылды. Ықшамдалып келгенде, ол Канада тұрғындарын революциялық күштерге қарсы шығудан аулақ болуға шақырды. (Конгресс британдық отаршылдық үкіметі канадалықтардан революционерлердің шақыруына қарсы тұруды сұрағанын білген.) 1775 жылғы 22 мамырда Квебек епископы Жан Оливье Бриан канадалықтарға «бунтарлардың» шақыруын естімеуге және өз елін мен патшасын жауапкершілікке тартуға шақырды. Британдықтар да, революционерлер де канадалықтарды жасаққа қатыстыруда сәтті болғанымен, көпшілік халық қақтығысқа араласпауды жөн көрді. 1778 жылы Фредерик Холдиманд Гай Карлтонның орнына губернатор болды. (Ол 1786 жылға дейін қызмет етті, содан кейін Гай Карлтон (қазір Лорд Дорчестер) губернатор ретінде қайта келді.)

Реформа қозғалысының қайта басталуы (1784)

1783 жылы Париж келісімінің қол қойылуымен аяқталған соғыстан кейін көп ұзамай конституциялық мәселе қайта көтерілді. 1784 жылдың шілдесінде Монреальде тұратын бай француз саудагері Пьер дю Кальве Лондонда "Appel à la justice de l'État" (Мемлекеттің әділдігіне шақыру) атты памфлет жариялады. Француз тілінде басылған бұл құжат Канадада конституциялық реформаны қолдауға жасалған алғашқы әрекет болып табылады. Соғыс кезінде американдық революционерлерге көңіл білдірген және олармен ынтымақтастық жасаған деген күдікпен Флери Меспле мен Валентин Жатар сияқты адамдармен бірге тұтқындалған Ду Кальве, өзіне жасалған әділетсіздікті жария ету үшін "Питер дю Кальве ісі" және бірнеше айдан кейін "Мемлекеттің әділдігіне шақыру" еңбектерін жариялауға бел буды. 1784 жылдың 24 қарашасында Ұлыбритания патшасына жиналыс палатасын құру туралы екі петиция жіберілді, біреуі 1436 "Жаңа азаматтың" (канадтардың) және екіншісі 855 "Ескі азаматтың" (британдықтардың) қол қойған. Бірінші петицияда 14 талап қамтылған. Сол қараша айында "Жиналыс палатасының жоспары" да эскизделді. Желтоқсан айында Монреальдегі Флери Меспле баспасында "Жиналыс палатасына қарсылық білдіретін патшаға үндеу және наразылықтар тізімі" басылды. Жиналыс палатасына қарсылықтың басты себебі, колонияның, оның қол қойғандарының пікірінше, салық төлеуге мүмкіндігі болмауы еді. 24 қарашадағы петиция патшаға ұсынылған кезде, көптеген Біріккен Империяның адалдары Квебек пен Нова Шотландияда пана іздеп жүрген болатын. Квебекте жаңадан келген қоныс аударушылар конституциялық реформаны жеделдетуді талап ететін адамдардың санын арттыруға септігін тигізді. Нова Шотландияда иммигранттар жеке колония құруды талап етті.

Парламент конституциясының жобасы (1789)

1786 жылы британ үкіметі Гай Карлтонды «бас губернатор» және Квебек, Нью-Брансуик, Нова-Скотия және Сент-Джон аралының (қазіргі Принс-Эдвард аралы) губернаторы етіп тағайындады. Карлтон, енді Лорд Дорчестер, Канададағы британдық қолбасшы және Америка революциялық соғысы кезінде Квебек губернаторы болған. Ол губернатор болып оралған кезде, оған лоялистердің келуі өзгерістерді қажет ететіні хабарланды. 1789 жылдың 20 қазанында ішкі істер министрі Уильям Уиндэм Гренвилл Карлтонға жеке және құпия хат жолдап, король кеңесшілерінің Канада конституциясын өзгерту жоспарларын жеткізді. Хатта Американың тәуелсіздігі және Бастилияның алынуының (шілдеде болған оқиға) бұл шешімге тигізген әсеріне күмән жоқ. Бірінші абзацта Гренвилл былай деп жазады: «Мен осы жеңілдіктерді олардың пайдалы екені сезілген кезде жасаудың және оларды қалай қолдануды реттеу және бағыт беру біздің қолымызда болғанда жасаудың дұрыс саясат екеніне сенемін, әйтпесе оларды күшпен талап етуге дейін күтуге болмайды, себебі онда біз формаға қатысты ешқандай шешім қабылдамаймыз және бергеніміздің мәніне де лайықты емеспіз». Гренвилл 1789 жылдың тамызында конституцияны дайындады. Бірақ ол жобасын Өкілдер палатасына ұсынбастан бұрын Лордтар палатасына тағайындалды. Осылайша, премьер-министр Уильям Питт оның орнына бұл жұмысты атқарды. Квебекте орналасқан британдық саудагерлер өз наразылықтарын білдіру үшін Адам Лимбернерді Ұлыбританияға жіберді. Олар екі провинция құруға қарсылық білдірді, өкілдер санын арттыруды ұсынды, сайлауды әр үш жылда (жеті жылдың орнына) өткізуді сұрады және бұрынғы тұрғындарға артық өкілдік беру үшін, қала халқына көбірек өкілдер тағайындалатын сайлау округін сұрады. Лимбернердің ұсыныстарына Чарльз Джеймс Фокс сияқты вигтер қарсылық көрсетті, және соңында сайлау жиілігі мен өкілдер санына қатысты ұсыныстар ғана қабылданды.

In 1786, the British government appointed Guy Carleton, as "governor in chief" and also governor of Quebec, New Brunswick, Nova Scotia, and St. John's Island (present day Prince Edward Island). Carleton, now Lord Dorchester, had been British commander in Canada and governor of Quebec during the American Revolutionary War. When he returned as governor, he was already informed that the arrival of the Loyalists would require changes. On October 20, 1789, Home Secretary William Wyndham Grenville wrote a private and secret letter to Carleton, informing him of the plans of the king's counsellors to modify Canada's constitution. The letter leaves little doubt as to the influence that American independence and the taking of the Bastille (which had just occurred in July) had on the decision. In the first paragraph, Grenville writes: "I am persuaded that it is a point of true Policy to make these Concessions at a time when they may be received as matter of favour, and when it is in Our own power to regulate and direct the manner of applying them, rather than to wait 'till they shall be extorted from Us by a necessity which shall neither leave Us any discretion in the form, nor any merit in the substance of what we give." Grenville prepared the constitution in August 1789. But he was appointed to the House of Lords before he could submit his project to the House of Commons. Thus, Prime Minister William Pitt did it in his place. British merchants established in Quebec sent Adam Lymburner to Britain to present their objections. They objected to the creation of two provinces, suggested an increase in the number of representatives, asked for elections every three years (instead of seven), and requested an electoral division which would have overrepresented the Old Subjects by granting more representatives to the populations of the cities. Lymburner's revisions were opposed by Whigs such as Charles James Fox, and in the end only the suggestions related to the frequency of elections and the number of representatives were retained.

Одақ туралы заң жобасы (1822)

1822 жылы Колониялық кеңсе хатшысы Лорд Батерст және оның орынбасары Роберт Джон Уилмот Хортон екі канадалық провинцияның заңнамалық бірігуін жоспарлаған заң жобасын британдық Парламентке құпия түрде ұсынды. Заң жобасы талқыланғаннан кейін екі ай өткен соң, бұл жаңалық Төменгі Канадаға жетіп, күшті реакция тудырды. Губернатор Далхаузидің қолдауымен, Шығыс қалашықтарынан, Квебек қаласы мен Кингстоннан келген ағылшын тілді петиция берушілер Лондонда ұсынған заң жобасында, басқалармен қатар, жаңа біріккен провинцияның екі бөлігінде де ең көп дегенде 60 өкілден болуы көзделген. Бұл Төменгі Канаданың француз тілді көпшілігін жаңа парламентте азшылыққа түсіретін еді. Төменгі және Жоғарғы Канада азаматтарының жұмылдырылуы жаздың соңында басталды және жобаға қарсы петициялар дайындалды. Бұл мәселе 1823 жылдың 11 қаңтарында Төменгі Канада Парламенті ашылғанда талқыланды. Он күннен кейін, 21 қаңтарда, Заң шығарушы Ассамблея Төменгі Канада делегациясына Лондонға барып, одақ жобасына қарсылық білдірген Төменгі Канада өкілдерінің пікірін ресми түрде жеткізуге рұқсат беретін резолюцияны қабылдады. Көзге түсетіні, Заң шығарушы кеңес те бір дауыспен бұл резолюцияны қолдады. Шамамен 60 000 қол қойылған петицияны алып жүрген Ассамблея спикері Луи Жозеф Папино және Парламент мүшесі Джон Нилсон олар өкілдік еткен халықтың пікірін жеткізу үшін Лондонға барды. Заң жобасына ең көп қатысы бар адамдардың күшті қарсылығына тап болған британ үкіметі Колониялық кеңсесі ұсынған одақ жобасынан бас тартты.

Төменгі палатаның арнайы комитетінің баяндамасы (1828)

Канаданың азаматтық үкіметі жөніндегі Ұлыбритания парламенті Төменгі палатасының арнайы комитеті 1828 жылдың 2 мамырында "31-ші Георгий заңының 31-ші тарауымен құрылған Канаданың азаматтық үкіметінің жай-күйін зерттеу және осы мәселе бойынша өздерінің байқаулары мен пікірлерін палатаға ұсыну" мақсатымен тағайындалды. Ол сол жылдың 22 шілдесінде есеп берді. Комитет Жоғарғы Канада мен Төменгі Канаданы біріктіруге қарсы болды және Төменгі Канададағы наразылықтардың себебі болған кемшіліктердің қайталануын болдырмауға бағытталған конституциялық және әкімшілік реформаларды ұсынды.

Төменгі Канаданың Заң шығарушы Ассамблеясының Тоқсан екі қарары (1834)

Бұл патриоттық партия тарапынан құқықтардың бір түріндегі жарияланым болды. Оларды А. Н. Морин жазған, бірақ Луи Жозеф Папино шабыттандырған. Олар американдық үлгідегі провинцияның саяси институттарына сайлау принципін қолдануды талап етті, бірақ ешқандай түсінікті жолмен жауапты үкіметтің құрылуын жақтаған жоқ. Сол кездегі Канаданың генерал-губернаторы лорд Эйлмер бұл қаулыларды талдап, "олардың он бірі шындықты көрсетті; алтауында шындық пен жалған араласқан; он алтысы толығымен жалған; он жетісі күмәнді; он екісі әжуалық; жетісі қайталау; он төртеуі қаралаған; төртеуі жалған әрі бүлікшіл; ал қалған бесеуі маңызсыз" деді.

Төменгі Канададағы Ұлы патшаның азаматтарына қатысты барлық шағымдарды тергеу жөніндегі корольдік комиссия (1835)

Тоқсан екі қаулы қабылданғаннан кейін, губернатор Госфорд губернатор Эйлмердің орнына Төменгі Канадаға келді. Госфорд Чарльз Э. Грей мен Джордж Гипстің басшылығымен тергеу жөніндегі корольдік комиссия құрды. Төменгі Канаданың поддандыларына қатысты барлық наразылықтарды зерттеу жөніндегі Корольдік комиссия 1836 жылғы 17 қарашада есеп берді, ал Джон Расселдің он қаулысы көбінесе осы есепке негізделген.

Джон Расселлдің он қарары (1837)

1837 жылдың 2 наурызында британдық колония хатшысы Джон Расселл Парламентке 92 қаулыға жауап ретінде он қаулы ұсынды. Парламент 6 наурызда қаулыларды қабылдады. Сайланған ассамблеялар ұсынған ұсыныстардың көпшілігі Атқару кеңестері тарапынан жүйелі түрде назарсыз қалды. Бұл әсіресе Төменгі Канадада, негізінен француз канадалықтарының Патриот партиясы мүшелерінен тұратын ассамблеяда айқын байқалды. Бұл бейкөздік француз-канадтық саяси элитасы мен британ үкіметі арасында елеулі шиеленіс тудырды. 1834 жылы француз-канадтық саяси көшбасшы Луи Жозеф Папино "Тоқсан екі қаулы" деп аталатын құжатты Корольге ұсынды. Құжатта билікті сайланған өкілдерге беру сияқты кең ауқымды демократиялық реформалар сұралды. Үш жылдан кейін жауап Расселл қаулылары түрінде келді, ол 92 қаулыны қабылдамаған ғана емес, сонымен қатар ассамблеяның сирек нақты өкілеттіктерінің бірі – өзінің бюджетін қабылдау құқығын да жойды. Бұл теріс жауап шиеленісті күшейтіп, 1837 және 1838 жылдары Төменгі Канада көтерілісі деп белгілі болған қарулы көтеріліске әкеп соқты. Алайда, көтеріліс ұзаққа созылмады, британдық әскерлер көтерілісшілерді жеңіп, жаза ретінде олардың ауылдарын өртеп жіберді. Көтеріліс сонымен қатар католик дін қызметкерлері тарапынан да тоқтатылды, олар француз канадалықтарының тәуелсіз билігі бар жалғыз институтын білдіріп, өз сайлаушыларына зор ықпал етті. Көтеріліс кезінде және одан кейін католик дін қызметкерлері мен Монреаль епископы қауым мүшелеріне билікке қарсы сұрақ қою күнә екенін, және олардың қасиетті дұғалар алуына кедергі келтіретінін айтты. Шіркеу көтеріліс жақтастарына христиандық жерлеу рәсімін өткізуден бас тартты. Төменгі Канадада либералдық және прогрессивтік күштерді басып тастағаннан кейін, католик шіркеуінің ықпалы 1840 жылдардан бастап 1960 жылдары Квебек қоғамын секуляризациялаған "Тыныш революцияға" дейін француз тілді канада-британдық қарым-қатынастарына басымдық берді.

Конституциялық актінің тоқтатылуы (1838)

Монреаль ауданында әскери жағдай жариялағаннан кейін шамамен төрт ай өткен соң, губернатор Госфорд 1838 жылдың 27 наурызында 1791 жылғы Конституциялық актіні күштен шығарып, Арнайы кеңес құрды.

Британдық Солтүстік Американың істері туралы баяндама (1839)

1838 жылы мамыр айында көтерілістерден кейін британ үкіметі генерал-губернатор лорд Дурхэмді Төменгі және Жоғарғы Канадаға көтерілістерді тергеп, оларға шешім табу үшін жіберді. Оның ұсыныстары "Лорд Дурхамның есебі" деп белгілі және Канаданың күштеп біріктірілуін ұсынды, мақсаты – "Төменгі Канаданы ағылшын провинциясына айналдырып, оны ешқашан ағылшын халқынан басқа ешкімге тапсырмау". Осылайша, француз канадалықтарының – "тарихы мен әдебиеті жоқ халықтың" ағылшын халқына сіңірілу процесін жеделдетуге болады деп ол мәлімдеді. Ол бұл этникалық қақтығыстардың алдын алады деп санды.

Министрлік жауапкершілігі (1848)

Министрлік жауапкершілік, Төменгі Канададағы «Парти Канадиен» және Жоғарғы Канададағы реформаторлардың парламенттік күресіндегі басты мақсаты, 1848 жылы губернатор Лорд Элгин Канаданың шығыс және батыс бөліктеріндегі көпшілік партиялардың басшылары Луи Ипполит Лафонтейн мен Роберт Болдуинге өздерінің Атқару кеңесін құруға келіскенде іске асты. Осылайша, Канада провинциясының алғашқы үкіметі сайланған Заң шығару Ассамблеясының мүшелерінен құрылды. Бұл маңызды өзгеріс Новая Шотландияның губернаторы сэр Джон Харви Джеймс Бойл Юниакке өзінің үкіметін құруға рұқсат бергеннен кейін бірнеше ай өткен соң болды. Осылайша, Жаңа Шотландия Ұлыбритания империясында Ұлыбританияның өзіне ұқсас үкіметке ие болған алғашқы отар болды.

Конфедерация жобалары (18581864)

1858 жылы Квебек қаласынан келген дәрігер және журналист Джозеф Чарльз Таше федерацияның егжей-тегжейлі жобасын жариялады. Бұл осы сипаттағы жобаның алғаш рет көпшілікке таныстырылуы болды, ал бұрын Джон А. Роубок 1838 жылы Канаданың губернаторы Джон Джордж Лэмбтонға осы бағытта ұсыныс жасаған еді. Сол жылы Шербрук округінен сайланған парламент депутаты Александр Т. Гальт, өзінің конфедерация жобасы қабылданған жағдайда ғана Макдональд-Картье үкіметінде Қаржы министрі болуға келісті.

Британдық Солтүстік Америка туралы заң (1867)

1867 жылғы Британдық Солтүстік Америка заңы Канада, Нью-Брансуик және Нова-Скотияның Солтүстік Америкадағы британдық колонияларының конфедерациясы арқылы Канаданы құрған заң болды. Канаданың бұрынғы бөлімшелері, Канада Батысы және Канада Шығысы, сәйкесінше Онтарио провинциясы және Квебек провинциясы болып қайта аталды. Квебек пен Онтарио Канада Парламентінде Нью-Брансуик пен Нова-Скотиямен бірдей құқықтарға ие болды. Бұл, АҚШ-тың Ұлыбританияның иеліктеріне қатысты "ашық тағдыр" туралы талаптарына қарсы тұру және оларды қорғау мақсатымен жасалды. Американдық талаптарды Америка Тәуелсіздік соғысы және 1812 жылғы соғыс кезіндегі Канадаға жасалған шабуылдар дәлелдейді. 1867 жылғы BNA заңына дейін, британдық колониялар – Нью-Брансуик, Нова-Скотия және Принс-Эдвард аралы, Американың аннексиялау қаупіне қарсы тұру және басқару шығындарын азайту үшін бірігу мүмкіндігін талқылады. Канада провинциясы британдық үкіметтің тікелей өтінішімен осы келіссөздерге қатысты, бұл Принс-Эдвард аралының құрамына кіруге құлшыныссыздығына алып келді, нәтижесінде ол 1873 жылға дейін жаңа Доминионға қосылуын кейінге қалдырды. Конституциялық конференция, иронияға толы жағдай, Принс-Эдвард аралында, Шарлоттаун қаласында өтті. Ньюфаундленд те (Квебек конференциясында) қатысты, бірақ қосылудан бас тартты.

Манитоба провинциясы (1870)

1870 жылы 12 мамырда Британдық монархиясы Канада Парламенті қабылдаған Манитоба заңын жариялады, ол Манитоба провинциясының құрылуына негіз салды. Заңның 36 бабы аумақтық шекараларды, азаматтардың сайлау құқығын, Канада Төменгі палатасындағы өкілдік құрамын, сенаторлар санын, провинциялық заң шығарушы органды белгіледі, парламентте және соттарда ағылшын және француз тілдерін пайдалануға рұқсат берді, сондай-ақ діни білім беру жүйесін құруға басымдық берді. Провинция аумағында француз тілінде сөйлейтін және католик қауымдастығының (меtis) және ағылшын тілінде сөйлейтін және протестант қауымдастығының (британдық және англо-канад иммигранттары) бірге өмір сүруі Квебек үлгісіндегі институционалдық құрылымды түсіндіреді.

Вестминстердің жарғысы (1931)

Канада және басқа британдық доминиондар 1931 жылғы Вестминстер статуты қабылданғаннан кейін толық заңнамалық тәуелсіздікке ие болды, бірақ 1982 жылғы Канада заңына дейін Британдық Солтүстік Америка актілері Вестминстер статутының қолданысынан тыс қалды және оларды британ Парламенті ғана өзгерте алатын болды.

Тыныш революция (1960-шы жылдар)

1960-шы жылдардың басында Квебектің жаңа көзқарасы мен ұлттық сананың артуынан туындаған Тыныш революция Квебек институттарының түрін түбегейлі өзгертті. Жаңа провинциялық үкімет, Жан Лесаж басшылығымен, «Ол өзгеруі керек!» және «Maître chez nous» («Өзгеріс болуы керек!», «Өз үйіміздің иелері») ұрандарымен жұмыс істей отырып, мемлекеттік мекемелерді секулярландырды, электр энергиясын мемлекеттік меншікке алды және кәсіподақтар құруға ынталандырды. Реформалардың мақсаты – кең жұмысшы табынан құралған франкофондық квебектер мен негізінен ағылшын тілді бизнес-клас арасындағы қарым-қатынасты қайта анықтау болды. Осылайша, әке Лионель Грулькс үлгісіндегі пассивті католик ұлтшылдығы тәуелсіздікке белсенді ұмтылысқа жол берді, ал 1963 жылы Квебек Азат ету Фронтының (FLQ) алғашқы бомбалаулары орын алды. FLQ-ның социалистік және тәуелсіз Квебекке зорлықпен ұмтылысы 1970 жылы британдық дипломат Джеймс Кросс пен провинциялық еңбек министрі Пьер Лапортты ұрлаумен аяқталды, бұл оқиға Қазан дағдарысы деп танылды. Тыныш революция сонымен қатар бірнеше саяси партиялардың эволюциясына ықпал етті, сондықтан 1966 жылы Даниель Джонсон аға басқаратын реформаланған Ұлттық одақ «Теңдік немесе тәуелсіздік» ұранымен қайтадан билікке оралды. Квебектің жаңа премьер-министрі былай деді: «Квебек өз ұлттық негізі ретінде азаматтарының жан-жақты дамуына қатысты шешімдерді қабылдауда өздерінің иесі болғысы келеді – яғни білім беру, әлеуметтік қамсыздандыру және денсаулық сақтаудың барлық салаларында, олардың экономикалық нығаюы, олар қажет деп санайтын экономикалық және қаржылық институттарды құру құқығы, олардың мәдени дамуы – өнер мен әдебиеттен бөлек, француз тілі және Квебек қоғамдастығының сыртқы дамуы – белгілі бір елдермен және халықаралық ұйымдармен қарым-қатынасы».

Фултон формуласы (1961)

Фултон формуласы федералды әділет министрі Э. Дэви Фултонның есімімен аталған. Ол Парламент пен барлық провинциялардың бірауыздан келісімін, белгілі бір құзырет салалары үшін, бір немесе бірнеше, бірақ барлық провинцияларға әсер ететін мәселелер үшін Парламент пен тиісті провинциялардың келісімін, білім беру мәселелері бойынша Парламент пен Ньюфаундлендтен басқа барлық провинциялардың келісімін, ал Ньюфаундленд провинциясындағы білім беру мәселелері бойынша Парламент пен Ньюфаундлендтің заң шығару органының келісімін қамтитын түзету формуласын ұсынды. Басқа барлық түзетулер үшін Парламент пен провинциялық заң шығарушы органдардың кем дегенде үштен екісінің, Канада халқының кем дегенде 50 пайызын құрайтын келісімі қажет болды. Провинциялар арасында келісімге қол жеткізілмеді және ұсыныс іске асырылмады, бірақ ол 1964 жылы Фултон-Фавро формуласымен қайта жанданды, ал бірнеше құрауы 1982 жылғы Конституция заңына енгізілді.

Екі тілділік және екі мәдениеттілік жөніндегі корольдік комиссия (1963)

Федералды үкімет үшін тәуелсіздікті бір жақты түрде жариялау мүмкіндігімен провинцияға үлкен билік беру туралы талап үлкен алаңдаушылық тудырды. 1967 жылы Онтарио премьер-министрі Джон Робартс бастамасымен Торонтода провинциялық премьер-министрлер конференциясы өткізілді, онда Канада конфедерациясының болашағы талқыланды. Осыдан кейін 1968 жылдың ақпанында Канаданың барлық провинциялық премьерлері мен премьер-министрінің жылдық конституциялық кездесулерінің бірінші раунды өтті. Премьер-министр Лестер Пирсонның бастамасымен конференция Квебектің талаптарын қарауға кірісті. Көптеген бастамалардың ішінде конференция мүшелері Екі тілділік және екі мәдениеттілік комиссиясының ұсыныстарын, Құқықтар хартасы мәселесін, аймақтық теңсіздіктерді және конституцияны (Британ Солтүстік Америкасы заңы) жалпы қарау мерзімдерін қарастырды. 1968 жылы Рене Левескенің тәуелсіздік қозғалысы Rassemblement pour l'indépendance nationale және Ralliement national ұйымдарымен бірігіп, Parti Québécois партиясын құрды; бұл партия Квебектің провинциялық саяси партиясы болып, содан бері провинцияның тәуелсіздігін жақтады. Сол жылы Пьер Трюдо федералды Либералдық партияның көшбасшылығына ие болып, Канаданың премьер-министрі болды. Ол Квебектің Канададағы мәртебесін арттыру үшін көптеген заңнамалық шаралар қабылдады, соның ішінде 1969 жылы Ресми тілдер заңына қол қойды, ол 1867 жылғы Британ Солтүстік Америкасы заңында француз және ағылшын тілдерінің бастапқы ресми тіл мәртебесін кеңейтті.

Фултон-Фавро формуласы (1964)

Фултон-Фавро формуласы – Канада Конституциясына түзетулер енгізу үшін ұсынылған формула. Оны 1960 жылдары федералды әділет министрі Э. Дэви Фултон және Квебек либералы Гай Фавро әзірледі, ал 1965 жылы федералды-провинциялық конференцияда бекітілді. Бұл формула Конституцияны елге қайтаруға (патриациялауға) мүмкіндік беретін болды. Формула бойынша, барлық провинциялар провинциялық құзыретке қатысты түзетулерді, соның ішінде француз және ағылшын тілдерін қолдануды мақұлдауы керек еді. Ал Канаданың нақты бір аймағына қатысты түзетулерді мақұлдау үшін тек тиісті провинциялардың келісімі ғана қажет болар еді. Провинциялар өздерінің конституцияларына өзгерістер енгізуге қатысты заңдар қабылдау құқығына ие болар еді, бірақ лейтенант-губернатор лауазымына қатысты ережелерден басқа. Білім беру мәселелеріне қатысты түзетулерді енгізу үшін халықтың жартысын құрайтын провинциялардың үштен екісінің және федералды парламенттің қолдауы қажет еді. 1965 жылы Квебек премьер-министрі Жан Лезаж қолдауын кері тартып алғаннан кейін формула ресми түрде күшін жойды. Онда "әрбір адамның мүлікті пайдалану және иелену құқығы, сондай-ақ заңмен белгіленген тәртіппен болмаса, одан айырылмауы" кепілдігі берілген. Бұл тіл, әсіресе Принц-Эдуард аралында (ПЭИ) дау тудырды. Бұл шешімнің нәтижесінде үкімет Британ Солтүстік Америка заңына қатысты, тек федералдық құзыретке жататын мәселелерге байланысты C 60 заң жобасын тоқтату туралы шешім қабылдады.

Патриаттық: Канада Заңы (1982)

Кейіннен федералды үкімет пен Квебектен басқа барлық провинциялық үкіметтер арасындағы келісім бойынша Канада 1982 жылы өзінің конституциясына толық жауапкершілікті қабылдады (бұрынғы Ұлыбритания Парламентінің жауапкершілігі). Келісімді Канада заңы ретінде британдық парламент қабылдады және 1982 жылдың 17 сәуірінде Елизавета II патшайым заңға қол қойды. Канадада бұл Конституцияны өз еліне қайтару деп аталды. Бұл әрекет (жаңа Канадалық құқықтар мен бостандықтар хартасын жасауды қоса алғанда) премьер-министр Пьер Эллиот Трюдоның Канаданың барлық аймақтарында көпмәдениетті және екі тілді қоғам құруға бағытталған бастамасынан туындады. Кейбір канадалықтар Трюдоның әрекеттерін «француз тілін таңу әрекеті» (сол кездегі кең таралған сөз) деп қарады. Көптеген квебектер оның келісімін сатқындық және нәтижесіз деп есептеді: Квебек 1975 жылы қабылданған өзінің хартасына ие болған және француз тілін басқа провинцияларға таңуға мүдделі емес еді, керісінше, оны Квебек шегінде сақтауды қалады. Көптеген канадалықтар Квебек провинциясының ерекше және бірегей екенін мойындайды, бірақ олар осы себеппен Квебекке басқа провинциялардан артық автономия берілгені жөн деп ойламайды, себебі бұл басқа провинцияларға қол жетімді емес ерекше құқықтар беруге әкеледі деп санайды. Квебек үкіметі, екіұлттылық саясатын ұстана отырып, 1982 жылғы Канаданың жаңа конституциялық тәртібіне (конституцияны өз еліне қайтаруға) қарсы болды, өйткені болашақ конституциялық түзетулердің формуласы Квебекке барлық конституциялық өзгерістерге вето құқығын бермеді. Кейбіреулер Квебек басшылары 1982 жылғы конституциялық түзетуге келіспеуді болашақ келіссөздерде ықпал ету құралы ретінде пайдаланды деп санайды, себебі Канаданың федералды үкіметі барлық провинцияларды өздерінің еркімен түзетілген конституцияға қосуды қалады (бұл заң жүзінде міндетті болмаса да). Квебек Ұлттық Ассамблеясы конституцияны өз еліне қайтаруды бірауыздан қабылдамады. Квебектің келісімінсіз болғанына қарамастан, конституция Квебек аумағында және барлық квебек тұрғындарына қатысты күшінде. Көптеген квебектер басқа провинциялардың Квебектің келісімінсіз түзетуді қабылдауы федерализмнің негізгі принциптерін сатқындыққа ұшырату деп санайды. Олар бұл шешімді «Ұзын пышақтар түні» деп атады. Екінші жағынан, көптеген федералисттер Левеск конституциялық конференцияда оны саботаждау және кез келген келісімге қол жеткізуге кедері келтіру мақсатымен келді деп санайды, осылайша оны федерализмнің тағы бір сәтсіздігі ретінде көрсетуге болады. Осы көзқарас бойынша, Квебектің келісімінсіз конституцияны өз еліне қайтару – жалғыз мүмкіндік болды.

Subsequently, an agreement between the federal government and all provincial governments, except that of Quebec, agreed to Canada's assumption of full responsibility for its own constitution in 1982 (formerly the responsibility of the Parliament of the United Kingdom). The agreement was enacted as the Canada Act by the British Parliament, and was proclaimed into law by Queen Elizabeth II on April 17, 1982. In Canada, this was called the patriation of the Constitution. This action (including the creation of a new Canadian Charter of Rights and Freedoms) came from an initiative by Prime Minister Pierre Elliott Trudeau to create a multicultural and bilingual society in all of Canada. Some Canadians saw Trudeau's actions as an attempt to "shove French down their throats" (a common phrase at the time). Many Québécois viewed his compromise as a sell out and useless: Quebec already had a charter enacted in 1975 and was not interested in imposing French on other provinces; rather, it wished to safeguard it inside Quebec. Many Canadians recognize that the province of Quebec is distinct and unique but they do not conclude from this that Quebec merits a position of greater autonomy than the other provinces, which they feel would be the result of granting special powers that are unavailable to the other provinces. The government of Quebec, in line with its policy of the duality of nations, objected to the new Canadian constitutional arrangement of 1982 (the patriation), because its formula for future constitutional amendments failed to give Quebec veto power over all constitutional changes. Some believe that the leaders of Quebec used their refusal to agree to the 1982 constitutional amendment as a bargaining tool to gain leverage in future negotiations, because the federal Canadian government desired (though it is not legally necessary) to include all the provinces willingly into the amended constitution. The National Assembly of Quebec rejected the repatriation unanimously. In spite of Quebec's lack of assent, the constitution still applies within Quebec and to all Quebec residents. Many in Quebec felt that the other provinces' adoption of the amendment without Quebec's assent was a betrayal of the central tenets of federalism. They referred to the decision as the "Night of the Long Knives". On the other hand, many federalists believe that Lévesque's goal at the constitutional conference was to sabotage it and prevent any agreement from being reached, so that he could hold it up as another failure of federalism. In this school of thought, patriation without Quebec's consent was the only option.

Конституциялық реформа және төңкеріс (1982 жылдан бастап)

Канада конституциясы Квебектің келісімінсіз қабылдалғандықтан, кейінгі бастамалар конституциялық жағдайды жақсартуға бағытталды, бірақ нәтижелері әртүрлі болды. Конституцияны реформалауға екі ресми, бірақ сәтсіз әрекет жасалды. 1995 жылғы егемендік туралы референдум – аз айырмамен ұтылғанымен – Канаданы терең қалтыратты және "Нақтылық туралы" заңның қабылдануына әкелді.

Мич көлі келісімдері (1989)

1987 жылы премьер-министр Браян Малруни осы алаңдаушылықтарды жоюға және провинцияны түзетілген конституцияға енгізуге тырысты. Белгілі бір шарттармен Канадада қалуды жақтаған партияның (Квебек либералдық партиясы) бақылауында болған Квебек провинциялық үкіметі келісімді (Мейч көлі келісімі деп аталады) мақұлдады. Квебек премьер-министрі Роберт Бурасса оны федералды үкіметтен жаңа өкілеттіктер алуға жасалған "алғашқы қадам" деп сипаттады. Бірақ келісім күшіне енбеді, себебі Манитоба заң шығарушы органы Елайджа Харпер келісімді жылдам қарауға келіспегендіктен, дауға түсті, ал Клайд Уэллс Ньюфаундленд жиналысында келісімге дауыс беруге рұқсат бермеді. 1990 жылы Мейч көлі келісімі сәтсіз аяқталғаннан кейін, үкімдегі Прогрессивті консервативтік партияның бірнеше Квебек өкілі және Канада либералдық партиясының бірқатар мүшелері Квебек халқының мүдделерін қорғау және тәуелсіздікке ұмтылу мақсатындағы федералды саяси партия – Квебек блогын құрды.

Шарлоттаун келісімі туралы референдум (1992)

Федералды үкімет, он екі провинциялық және аумақтық үкіметтер, сондай-ақ төрт халық тобы 1992 жылы Шарлоттаун келісімі деп аталған екінші конституциялық келісім туралы келіссөздер жүргізді. Елдің саяси лидерлерінің басым көпшілігі қолдауына қарамастан, конституциялық реформаға жасалған бұл екінші әрекет 1992 жылғы қазан айында өткен жалқыұлттық референдумда қабылданбады. Британ Колумбиясының тұрғындарының 32 пайызы ғана келісімді қолдады, себебі ол, сондай-ақ басқа батыс провинцияларында да, Сенат реформасы сияқты болашақ конституциялық өзгерістерге үміттерін қиып тастайды деп саналды. Квебектегілердің 57 пайызы келісімге қарсы болды, оны Мич көлі келісімінен кері қадам деп есептеді. 1993 жылғы федералды сайлауда Квебек блогы ресми оппозицияға айналды. Келесі жылы Квебек провинциялық партиясы, сонымен қатар тәуелсіздік жақтасы, Квебекте сайланды. Екі партияның үлкен қолдауы 1995 жылғы Квебек тәуелсіздігі туралы екінші референдумға алып келді.

Егемендік туралы референдум (1995)

1995 жылғы 30 қазанда Квебекте өткен референдумда сайлауға қатысушылардың 93% дауыс беріп, Квебек егемендігіне қарсы 50,56% - 49,44% нәтижесімен тар шешім қабылданды.

Жақындық туралы заң (1998)

Канаданың премьер-министрі Жан Кристиан провинциялардың федерациядан бір жақты түрде бөлініп шығуы мәселесін 1999 жылдың желтоқсанында Канаданың Жоғарғы сотына жіберді. Өзінің Квебек бөлінісі жөніндегі шешімінде Сот Канада конституциясы провинцияларға бір жақты бөлініс жасау құқығын бермейтінін анықтады. Алайда, егер халықтың көпшілігі бөлініс туралы нақты референдум сұрағын қолдаса, конституцияның демократиялық принциптері саяси лидерлерден осы нәтижеге адал ниетпен жауап беруді талап ететінін де айтты. Жоғарғы соттың шешімінен кейін федералды үкімет «Нақтылық туралы заң» деп аталатын заң қабылдады, онда федералды үкіметке болашақ провинциялық референдумды мойындау бойынша ережелер белгіленген. Заңда сондай референдум өткізілгеннен кейін Канада Парламенті сұрақтың нақтылығын және «нақты көпшіліктің» қамтылғандығын анықтайтыны көрсетілген. Заңнаманы Блок Квебекуэй мүшелерінен басқа, Палатаның барлық мүшелері қолдады. Оған жауап ретінде Квебек үкіметі 99-заң жобасын қабылдады, ол Квебек үкіметінің сайлаушыларға референдум сұрақтарын ұсынуға, референдум сұрағының мазмұнын анықтауға және 50 процент плюс бір дауыспен жеңіске жеткен көпшілік деп санауға құқылы екенін мәлімдеді.