Кіріспе

Американдық экономист және тарихшы (1862–1945)

Джон Роджерс Коммонс (13 қазан 1862 – 11 мамыр 1945) – американдық институционалдық экономист, георгист, прогрессивті саясаткер және еңбек тарихшысы, Висконсин университетінде (Мэдисон) қызмет еткен.

Алғашқы жылдар

Джон Р. Коммонс 1862 жылғы 13 қазанда Огайо штатының Холлансбург қаласында дүниеге келген. Коммонс діни тәрбиеде өсті, бұл оны өмірінің басында әлеуметтік әділдікті қорғауға жетеледі. Оқу кезінде Коммонс нашар оқушы саналды және психикалық аурудан зардап шекті. Оның зор жігері мен талпынысынан көрінетін әлеуетіне байланысты, оқуын толық аяқтамай-ақ диплом алуға рұқсат берілді. Осы кезде Коммонс Генри Джорджтың «бір салық» экономикалық теориясының жақтаушысы болды. Ол өмірінің соңына дейін экономикаға «георгистік» немесе «рикардтық» көзқарасын ұстана отырып, жер және монополиялық рентаға баса назар аударды, соның ішінде жер рентасына жоғары салық ставкалары бар табыс салығын енгізу туралы ұсыныс жасады. Оберлин колледжін бітіргеннен кейін Коммонс Джонс Хопкинс университетінде екі жыл аспирантурада оқыды, онда Ричард Т. Элиден дәріс алды, бірақ дипломсыз кетіп қалды. Оберлин және Индиана университеттерінде жұмыс істегеннен кейін, Коммонс 1895 жылы Сиракуз университетінде оқытушылық қызметін бастады. 1899 жылдың көктемінде Сиракуз университеті оны радикалдық көзқарастары үшін қызметтен шығарды. Соңында Коммонс 1904 жылы Висконсин университетіне оралып, академиялық ортаға қайта енді. Ол тыйым салу заңдарын қолдады және ұлттық тыйым салу партиясында белсенділік танытты.

Мансап

Коммонс мемлекет пен басқа да институттардың ұжымдық іс-әрекетін талдауды әзірлеуімен танымал, ол экономиканы түсіну үшін өте маңызды деп санайтын. Коммонс мұқият жасалған заңнама әлеуметтік өзгерістерді тудыра алады деп сенді; осы көзқарас оны социалистік радикал және қадамдық реформатор ретінде танытуға әкелді. Кейбір жарияланған мәліметтерге қайшы, Коммонс афроамерикандықтарды дауыс беруге қабілетті деп есептеді. Пропорционалды өкілдікті жақтағанда, ол "негр партиясын" ұсынды. Ол тіпті Оңтүстік штаттарына афроамерикандықтарға дауыс беруге рұхсат беру үшін Конституцияға он үшінші түзетуді қолдануды ұсынды. Коммонс институционалдық экономикадағы американдық дәстүрді экономист және әлеуметтанушы Торстейн Веблен сияқты тұлғалар арқылы жалғастырды. Оның транзакция туралы ұғымы институционалдық экономикаға жасаған ең маңызды үлестерінің бірі болып табылады. Институционалдық теория Висконсин штаты үшін әлеуметтік мәселелердің кең ауқымы бойынша фактілерді табу және заңнама әзірлеудегі оның айқын табыстарымен тығыз байланысты болды. Ол Висконсин штатының жұмысшыларға өтемақы төлеу бағдарламасын құру туралы заң жобасын жасады, бұл АҚШ-тағы алғашқы бағдарлама болды. 1906 жылы Коммонс басқа экономистермен бірге Еңбек заңнамасы жөніндегі американдық қауымдастықты (AALL) құрды. Коммонс 1907 жылы бір американдық қаланың әлеуметтанулық зерттеуін жүргізген Питтсбург зерттеуіне қатысты. Оның аспиранты Джон А. Фич 20 ғасырдың басындағы Американың маңызды өнеркәсібін көрсететін "Сталь жұмысшылары" атты классикалық шығарманы жазды. Бұл зерттеуден шыққан алты маңызды мәтіннің бірі болды. Кейіннен "әлеуметтік қамсыздандырудың әкесі" деп танылған Эдвин Э. Витте де Коммонстың басшылығымен Висконсин университетінде (Мэдисон) докторлық диссертациясын қорғады. Ол АҚШ-та пропорционалды өкілдіктің белсенді жақтаушысы болды, 1907 жылы осы тақырыпта кітап жазды және Пропорционалды өкілдік лигасының вице-президенті болды. Коммонс АҚШ-тағы еңбек одақтарының тарихына қатысты екі ірі зерттеу жүргізді. 1910 жылдан бастап ол Американың өндірістік қоғамының деректі тарихына арналған үлкен еңбекті редакциялады, бұл американдық еңбек қозғалысының көптеген түпнұсқа деректемелерін сақтады. Бұл жұмыс аяқталғаннан кейін, Коммонс АҚШ-тағы еңбек тарихының редакциясын бастады, бұл бұрынғы 10 томдық деректі тарихқа негізделген баяндамалық жұмыс болды. Экономикадағы алғашқы ұлттық құрмет қоғамы, Омикрон Дельта Гамма (ODG), 1915 жылдың 7 мамырында Гарвард университетінің Экономикалық қоғамы мен Висконсин университетінің Артус орденінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Бұл экономика студенттік қоғамы король Артурдың дөңгелек үстел рыцарларының үлгісінде жасалған; Висконсин тобына Коммонс кеңес берді. 1934 жылы Коммонс "Институционалдық экономика" атты еңбегін жариялады, онда институттар мүдделер қақтығысымен бірге экономиканы анықтайтын ұжымдық іс-әрекеттерден тұрады деген көзқарасын баяндады. Оның пікірінше, институционалдық экономика жеке транзакциялардың ұжымдық бақылауын экономикалық теорияға қосты. Коммонс шотланд экономисі Генри Даннинг Маклеодты институционалдық экономиканың "негізін қалаушысы" деп есептеді. Коммонс 1936 жылы Америка философиялық қоғамына сайланды.

Өлім және мұра

1945 жылы 11 мамырда қайтыс болды. Бүгінде Коммонстың еңбек тарихына қосқан үлесі институционалдық экономика теориясына салған үлесімен тең деп есептеледі. Ол экономикалық ойдың тарихына, әсіресе ұжымдық іс-қимылға қатысты маңызды үлес қосты. Оның құрметіне Мадисон қаласындағы Висконсин университетінде оның атымен аталатын бөлмелер мен клубтар бар. Коммонс көптеген даңқты экономистерге ұстаздық жасады және «Висконсин идеясын» қалыптастыруға ықпал етті, онда университет профессорлары мемлекеттік басқаруға кеңесшілер ретінде көмектеседі. Оның бұрынғы үйі, Джон Р. және Нелл Коммонс үйі, Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілген. Джон Р. Коммонс сыйлығы екі жылда бір рет академиялық жетістіктері мен экономика саласындағы және Omicron Delta Epsilon ұйымына қызметі үшін ең үздік экономистке табыс етіледі. Сыйлық Американдық экономикалық қауымдастығының конференциясында тапсырылады, онда марапатталған «Коммонс лекциясын» оқып, одан кейін «The American Economist» журналында жариялайды. Ұзақ жылдар бойы Коммонс сыйлығы Экономика ғылымдары саласындағы Нобель сыйлығының иегерлерін анықтаушы көрсеткіш ретінде танылды. Тоғыз Коммонс сыйлығының иегері Нобель сыйлығын жеңіп алды; соңғысы Клаудия Голдин (2009), ол 2023 жылы Нобель сыйлығына ие болды.

Дәйексөздер

Институт – жеке тұлғаның іс-әрекетін бақылау, еркіндікке жеткізу және кеңейтудегі ұжымдық іс-қимыл ретінде анықталады. – "Институционалдық экономика" American Economic Review, 21-том (1931 жылғы желтоқсан), 648–657 беттер. Бірақ институционалдық экономистердің ең кіші бірлігі – қатысушылары бар іс-әрекет бірлігі, яғни транзакция. Транзакциялар классикалық экономистердің еңбегі мен гедонистік экономистердің құлшыныстары арасындағы байланыс құралады, себебі қоғам табиғат күштеріне қол жеткізуді реттейді. Транзакциялар – бұл "тауарлардың айырбасталуы" емес, қоғам құрған меншік және бостандық құқықтарын жеке тұлғалар арасында иелену және алу болып табылады. Сондықтан еңбек өнім беруіне, тұтынушылар тұтынуына немесе тауарлар физикалық түрде айырбасталуына дейін, мүдделі тараптар арасында келіссөздер жүргізілуі қажет. – "Институционалдық экономика" American Economic Review, 21-том (1931 жылғы желтоқсан), 648–657 беттер.