Кіріспе

Кембридж платондары – Кембридж университетінде 17 ғасырда өмір сүрген, ықпалды Платон философтары мен христиан дінтанушыларының тобы. Олардың басшы тұлғалары – Ральф Кадворт және Генри Мор.

Топ және оның атауы

Марк Голди, Оксфорд ұлттық биографиялық сөздігінде жазғанда, "Кембридж платондары" термині 19 ғасырда пайда болғанын және оның шатастыруға мүмкіндігі бар екенін айтады. Бұл топ пен жалпы латитудинариандардың арасында нақты айырма жоқ.

Тарихнама

Кембридж платондарының жіктелуі мен түсіндірілуі уақыт өте келе өзгерді. Франсис Йейтс оларды христиан кабаласымен айналысқан, бірақ Исаак Казоубонның герметикалық мәтіндерді қайта мерзімдеуінен кейін герметицизмді қабылдамаған ғалымдар ретінде қарастырды. Ол Кудворт пен Мор Ренессанс неоплатонизмінің белгілі бір идеяларын, герметицизмнің ерте формаларының кең синкретизмін жаңа ғылыми контексте жалғастырғанын айтады. Левитин Кембридж платондарының арасында тек Мор ғана өзін философ деп санаған, ал теолог немесе филолог емес, және ол тарихи егжей-тегжейге көңіл бөлмегені үшін Кудворт сияқты басқалардың сынына ұшырады. Сонымен қатар, дәстүрлі түрде "Кембридж платониктері" деп есептелмейтін философтар да Платонизм мен ежелгі ғылым идеяларына тарихи және философиялық қызығушылық танытты. Осы қорытындыларға сүйене отырып, Левитин Кембридж платондарының философиялық көзқарастары тұрғысынан біртұтас топ ретінде жіктелуін тарихи негізсіз деп санайды. Соңғы кезде Дэвид Лич Левитиннің айтқан кейбір маңызды ойларына қарамастан, "Кембридж платонизмі санатының 19 ғасыр тарихнамасының ретроспекциясы екен деп есептеу қателік болар еді. Себебі Кембридждегі "платониктер" тобына сілтеме жасаудың алғашқы тәжірибелері, Ральф Кудворт (1617–1688) және Генри Мор (1614–1687) және әдетте Бенджамин Уиткот (1609–1683) және (әртүрлі) басқа да маңызды тұлғаларды қамтиды, олар континенттік Еуропада кем дегенде 1730 жылдарға дейін, ал ағылшын мәтіндерінде одан да ертерек кездеген."

Көзқарастар

Кембридж платоникалары Агостино Стеуконың philosophia perennis-інің негізін пайдаланып, одан қалыптылық туралы пікір білдірді. Олар келіспеушіліктерді дұрыс шешуде ақыл-сананың рөлі маңызды деп есептегендіктен, пуритандық және лаудиандық дәстүрлер арасындағы диалогты қолдады. Сол кездегі ортодоксалды ағылшын кальвинистері олардың көзқарастарында күнәнің құнын өтеу және сенім арқылы ақталудың негізгі теологиялық мәселелерін елемеу арқылы жасырын шабуыл жасады деп санады. Аталған топтың Кембридждегі Сидни Суссекс колледжі және Эммануэль колледжі сияқты пуритан колледждеріндегі білім ошағы ескерілгенде, олардың ықпалы зияткерлік тұрғыдан одан да тиімді болды. Джон Буньян осы тұста Эдвард Фаулер туралы шағымданады, ол либералдық бағыттың жақын ізбасары еді. Олардың ақыл-ойы «Иеміздің шамшырағы» ретінде түсіндірілді, ол адам жанындағы құдайлық эхо және адамның бойындағы Құдайдың бейнесі еді. Олар ақыл-сананың пуритандық әңгімелердегі жеке аяндарды бағалай алатынына және Англия шіркеуінің даулы рәсімдері мен литургиясын зерттей алатынына сенді. Осы тәсілдері үшін оларды «либералды» деп атады. Пуритан дінбасыларының догматизмі және олардың антирационалистік талаптары олардың пікірінше дұрыс емес еді. Сондай-ақ, кальвинистердің жеке аянға баса назар салуы Құдайды адамзаттың көпшілігінің қамын ойлаудан шеттетуі мүмкін деп ойлады. Сонымен қатар, олар Томас Гоббстың материалистік жазбаларына қарсы болды. Олардың пікірінше, Гоббс рационалистік болғанымен, әлемнің идеалистік жағын жоққа шығарды. Кембридж платоникалары үшін дін мен ақыл-сана үйлесімді болды, ал шындық тек физикалық сезім арқылы емес, күнделікті қабылдаудың материалдық әлемінің артында жатқан түсінікті формалардың интуициясы арқылы танылды. Әлемдік, идеалдық формалар материяны қалыптастырады, ал физикалық сезімдер олардың шынайылығына сенімді емес. Механикалық философияға жауап ретінде Мор «Гилархикалық принципті», ал Кэдворт «пластикалық табиғат» ұғымын ұсынды. Кальвервеллдің ең маңызды еңбегі – «Табиғаттың нұры» (1652). Кальвервелл жас (шамамен 32 жасында) қайтыс болды. Ол Ізгі хабарды философиялық ақылмен үйлестіретін көп бөлімді еңбек жазуды жоспарлаған еді.