Кіріспе

Венгрияның Шатмар-Сатмар-Берег округі – Венгрияның солтүстік-шығысындағы әкімшілік округ (вармеге), Словакиямен (Кошице облысы), Украинамен (Закарпатье облысы) және Румыниямен (Бихор және Сату-Маре округтері) шекаралас. Ол Венгрияның Хайду-Бихар және Боршод-Абауй-Земплен округтерімен шекаралас. Шатмар-Сатмар-Берег округінің астанасы – Нирегихаза. Шатмар-Сатмар-Берег округі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұрынғы Сатмар-Угоча-Берег және Сзаболч округтерінен құрылды. 1991 жылға дейін ол Сзаболч-Сатмар округі деп аталды.

География

Сзабольч-Сатмар-Берег – Венгрияның солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Ол Украинамен (Закарпат облысы), Словакиямен (Кошице облысы) және Румыниямен (Бихор және Сату-Маре округтері) шектеседі, сонымен қатар автомобиль және теміржол арқылы жақсы байланысқа ие. Венгрия ішінде округтің шекарасы солтүстік-батыста Боршод-Абауй-Земплен округімен және Тиса өзенімен, оңтүстік-батыста Хайду-Бихар округімен шектеседі. Ерте венгрлер бұл аймақты жайылымдар мен егістік жерлерге орын ашу үшін кең аумақты орманды жою арқылы айтарлықтай өзгертті. Тоғызыншы және он бірінші ғасырларда Сзабольч бекінісін салу үшін шамамен 5-6 шаршы километр орман кесілді, оның қираған қалдықтары бүгінге дейін сақталған. 1240 жылдары бұл аймақ Венгрияға моңғол шапқыншылығының кіреберіс қақпасы болды және шабуылдар кезінде ауыр зардап шегіп, халық саны азайды. Елдің одан әрі дамуымен аймақ 15 ғасырда одан да шеттетілді. Ұдайы азаматтық соғыс, көтеріліс және соғыс ауыр салдарын әкелді және аймақтың дамуын одан әрі тежеді. Округтің шекарасы жылдар бойы жиі өзгеріп келді, қазіргі аумағы 1950 жылы Сзабольч-Унг және Сатмар-Берег-Угоча округтерінің бірігуі нәтижесінде қалыптасты. Округте көптеген орман, егістік, жайылым, шалғындық және батпақты ормандық жерлер бар. Цсародадағы, Нирес және Бабтава көлдеріндегі батпақты жерлер өте құнды, себебі оларда сирек кездесетін жануарлар мен өсімдіктердің көптеген түрлері қоршаланған. Сзабольч-Сатмар-Берег – Венгрияның алтыншы ірі округі, жалпы жер ауданы [мәлімет жоқ]. Географиялық тұрғыдан алғанда, округті екі негізгі аймаққа бөлуге болады: Үстіңгі Тиса аңғары және Ниршег. Тиса округтың ең маңызды өзендерінің бірі болып табылады, ол Сзабольч-Сатмар-Берегке және Венгрияға Тисабецте кіріп, Тисадобтан шығады. Округтегі Тисаның бөлігі 235 шақырымды құрайды, оның ішіндегісі Үстіңгі Тиса аңғарына жатады және Токай мен Ракамаз аймақтарына жетеді. Ниршег деп аталатын кеңірек аймақ, «нир» сөзінен шыққан, ол қайыңды білдіреді, себебі аймақта қайың ормандары басым. Ниршегтің солтүстік бөлігі құмды ормандық топырақтармен жабылған, ал оңтүстік аймақтарында желмен соққан құмдар бар. Үстіңгі Тиса аймағында аллювиалды және шалғындық топырақтар кездеседі. Округ континенттік климатқа ие; ол Ұлы жазықтан салқын, себебі солтүстікке қарай орналасқан. Жазғы температуралар жазықтың басқа бөліктеріне қарағанда төмен. Жылдық жауын-шашын мөлшері 550-600 миллиметрді құрайды. Күннің көптігі қызанақ, күнбағыс, темекі, алма және өрік сияқты басқа да жемістерді өсіруге қолайлы жағдай жасайды, өрік үшін округ әйгілі, оны жаңа күйінде жейді, құрғақ өрікке (кейбіреулері лекварға) айналдырады және танымал брендіді спирттік сусындарға ашытады. Округте 229 елді мекен бар, оның 20-сы қалалар. Округ орталығы және ең ірі қаласы – Нирегихаза, 2003 жылы оның халқы 116 900 адамды құрады. Басқа қалалардың халқы салыстырмалы түрде аз, тек Кисварда мен Матезалькада шамамен 18 000 тұрғын бар. Округтің шығыс бөлігі сирек қоныстанған және экономикалық жағдайы нашар кішкентай ауылдармен толық.

Тиса өзені

Үстіңгі Тиса аймағында көптеген ағыстар мен өзендер бар, бірақ Ньиршег аймағында жер бетіндегі су аз. Тисаның ең маңызды саласы – Самос өзені, ол да су көлемінің үлкен өзгерістерімен сипатталады. Тисалокта суару жүйелері, су тоғаны және Тиса өзенінде гидроэлектр станциясы бар. Нирегихазаның Состо (Тұзды көл) алабы сияқты құмды аймақтарда әртүрлі өлшемдегі көлдер қалыптасқан, оның сілтілі, көмірқышқылды сулары емдік қасиеттерге ие. Жергілікті қажеттіліктерге сәйкес көптеген су қоймалары салынған. 1000 метрге дейін тереңдіктегі ұңғымалардан 55–65°C температурадағы жылу суларын жер бетіне шығаруға болады. Ең маңызды жылу сулары қоры Нирегихаза, Кисварда, Матесалка және Тисзававариде орналасқан. Ауданның геотермальдық энергиясы әлі игерілген жоқ. Округта минералдық қорлар салыстырмалы түрде аз. Ірі энергоресурстарды тасымалдау жүйелерінің барлығы дерлік осы окрустың арқылы өтеді.

Демография

2015 жылы оның халқы 562 357 адамды құрады, ал халық тығыздығы шамамен 92 адам/км² болды. Жыл Аудан халқының өзгеруі 1949 558 098 мәлімет жоқ 1960 586 451 5,08% 1970 565 557 3,56% 1980 593 829 (ең жоғары көрсеткіш) 5,00% 1990 572 301 3,63% 2001 582 256 1,74% 2011 559 272 3,95% 2015 562 357 0,55% 2018 558 361 0,71%

Өңірлік құрылым

№Ағылшын және венгер тіліндегі атауларАуданы (км²)Халық саны (2011)Жұптық (адам/км²)Мұниципалитеттер саны1Бакталорантхаза ауданыБакталорантхазаи жары 254.47 19,123 75Бакталорантхаза122Ченгер ауданыЧенгери жары 246.51 13,485 55Ченгер113Фейердьярмат ауданыФейердьярмати жары 707.37 37,259 53Фейердьярмат504Ибрань ауданыИбраньи жары 304.91 23,679 78Ибрань85Кемече ауданыКемечей жары 246.41 22,066 90Кемече116Кишварда ауданыКишвардаи жары 523.09 56,114 107Кишварда237Матесалка ауданыМатесалкаи жары 624.70 64,015 102Матесалка268Надькалло ауданыНадькаллой жары 377.36 30,403 81Надькалло89Нирбатор ауданыНирбатори жары 695.94 43,040 62Нирбатор2010Ниредьхаза ауданыНиредьхази жары 809.61 168,118 208Ниредьхаза1511Тисавасвари ауданыТисавасвари жары 381.61 27,684 73Тисавасвари612Васарошнамень ауданыВасарошнаменьи жары 617.94 35,323 57Васарошнамень2813Захонь ауданыЗахоньи жары 145.95 18,963 130Захонь11 Саболч-Сатмар-Берег облысы 5,935.83 559,272 94Ниредьхаза229

Экономика

Облыс үш елмен шекаралас, және Украинамен шекаралас жалғыз венгр облысы. Украинаға қарайғы теміржол шекаралық өткізу пункты жақсы дамыған; оның жоғары өткізу қабілеті транзиттік және екіжақты сауданың қажеттіліктерін қанағаттандыра алады. Жол шекаралық өткізу пункті қайта жаңартылғаннан кейін облыс көбейген жол көлігін де қабылдай алады. Облыстың бірнеше аймақтарында туризм әлеуеті бар, көбінесе пайдаланылмаған. Саболч-Сатмар-Берег жоғары сапалы және өндіріс көлемі жоғары бірнеше ауыл шаруашылығы өнімдерін ұсынады. Арзан, жартылай білікті жұмыс күшінің қоры жеткілікті. Облыстың ең үлкен мәселесі – экономикалық дағдарыс. Жергілікті капитал мен инвестициялардың жетіспеуі жаңа жұмыс орындарын құруға кедеріл келтіреді, сондықтан жұмыссыздық деңгейі Венгрияда екінші орында тұрады. Өндіріс саласы елдің қалған бөлігінен қалып қойған, әсіресе жоғары сапалы және жоғары қосылған құн өнімдерінің жетіспеушілігі байқалады. Топырақтың төмен сапасы ауыл шаруашылығы өндірісін бірнеше өніммен шектейді, олар шығысқа экспортталатын нарықтардың тарылуынан зардап шегеді. Облыста Саколы электр станциясы орналасқан.