Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік-шығыс Венгриядағы Борсод-Абауй-Земплен (Borsod Abaúj Zemplén vármegye, ; ) округі – Словакиямен (Кошице аймағы) шекаралас, Венгрияның солтүстік-шығысында орналасқан (көбінесе "Солтүстік Венгрия" деп аталады) әкімшілік округ (комитетус немесе vármegye). Ол Ноград, Хевеш, Хайду-Бихар және Саболч-Сатмар-Берег округтерімен шекаралас. Борсод-Абауй-Земплен округінің орталығы – Мишкольц қаласы. Венгрияның жеті статистикалық аймағының ішінде ол Солтүстік Венгрия аймағына жатады. Борсод-Абауй-Земплен – Венгрияның ауданы (Бач-Кишкуннан кейін) және халқы (Пешт округінен кейін) бойынша екінші ірі округі. Бұл ЮНЕСКО-ның екі Бүкіләлемдік мұра нысанына (Аггтелек карстың үңгірлері мен Словак карсты және Токай шарап аймағының тарихи-мәдени ландшафты) ие болған жалғыз венгр округі.
County in north eastern Hungary
Borsod–Abaúj–Zemplén (Borsod Abaúj Zemplén vármegye, ; ) is an administrative county (comitatus or vármegye) in north eastern Hungary (commonly called "Northern Hungary"), on the border with Slovakia (Košice Region). It shares borders with the Hungarian counties Nógrád, Heves, Hajdú–Bihar and Szabolcs–Szatmár–Bereg. The capital of Borsod–Abaúj–Zemplén county is Miskolc. Of the seven statistical regions of Hungary it belongs to the region Northern Hungary. Borsod Abaúj Zemplén is the second largest county of Hungary both by area (after Bács–Kiskun) and by population (after Pest County). It is the only Hungarian county with two UNESCO World Heritage Sites (the Caves of Aggtelek Karst and Slovak Karst and the Tokaj Wine Region Historic Cultural Landscape).
Атаудың шығу тегі мен мағынасы
Аудан үш тарихи Венгрия округтерінің атын мұра еткен, олардың әрқайсысы қамал төңірегінде құрылған. Борсод аты оған қарасты қамалдың атымен аталған. Қамалдың аты алғашқы басқарушысы Борс есімімен байланысты болуы мүмкін (көне венгр тілінде d жұрнағы жер-су атауларының туынды жұрнағы болған, сондықтан Борсод атауы «Борсқа тиесілі жер» дегенді білдіреді). Борс есімінің өзі венгр тіліндегі түбірлі сөз, түрік тілінен алынған bors сөзінен (яғни «қара бұрыш» немесе «бұрыш») немесе славян тіліндегі Bor(i)š, Borša жеке есімдерінен шыққан. Қамалдың өзі төбелік қамал болған және қазіргі Эделеньнің жанында орналасқан. Абауж – оның қамалының атауының қысқартылған түрі, Абаужвар. Аба бөлігі орта ғасырларда осы аймақты билеген Аба руына сілтеме жасайды, ал új vár – «жаңа қамал» дегенді білдіреді. Қамал Абаужвар ауылының жанында тұрған. Земплен де өз қамалының атымен аталған. Атауының шығу тегі словак тіліндегі zem немесе славян тіліндегі zemlja сөзіне байланысты, яғни «жер, топырақ» немесе «ел» деген мағынаны білдіреді. Қамал, атынан көрініп тұрғанындай, топырақ қабырғалары бар төбелік қамал болған; оның қалдықтары әлі де Словакияның Земплин ауылының жанында көрініп тұр. Атап айтқанда, осы үш қамалдан басқа, Борсод-Абауж-Земпленге айналған ескі округтерде тағы да қамалдар болған, мысалы, әйгілі Фузервар.
The county bears the name of three historic counties of Hungary, each of them was centered around a castle. Borsod is named after the castle to which it belonged. The castle was possibly named after its first steward, Bors (in old Hungarian language the d suffix was a derivation suffix for place names, thus the name Borsod means 'place belonging to Bors.') The name Bors itself is of Hungarian origin, derived from the Turkish loan word bors, which means 'black pepper / peppercorn' or a Slavic personal name Bor(i)š, Borša. The castle itself was a motte castle, and stood near modern day Edelény. Abaúj is a shortened form of the name of its castle, Abaújvár. The Aba portion refers to the Aba clan which ruled the area in the Middle Ages, while új vár means 'new castle.' The castle stood near the village of Abaújvár. Zemplén is named after its castle as well. The name is derived from the Slovak word zem or the Slavic zemlja, meaning 'earth, soil, ground' or 'country.' The castle, like its name indicates, was a motte with earthen walls; its remnants can still be seen near the Slovak village Zemplín. Note that besides these three castles, there were other castles in the old counties which became the modern Borsod Abaúj Zemplén, such as the well known Füzérvár.
Герб пен ту
Округтың гербі 1991 жылы қазіргі Борсод-Абауй-Земпленнің құрамына кіретін бұрынғы округтердің гербтерінен жасалған. Солдан оңға қарай: Абауй-Торна округінің гербі. – Земплен округінің гербі. – Борсод округінің гербі. – Гёмёр / Гёмёр-Кишонт округінің гербі (қызыл фоны Абауй гербіндегідей көк түске өзгертілген). Ту тік бойымен екі тең бөлікке (қызыл және көк) бөлінген, герб оның үстінде орналасқан, ал гербтің астында округтің атауы алтын жіппен тігілген. Оның пропорциясы 2:1. Герб пен тудың қолданылу тәртібі округтік кеңеспен реттеледі.
The county's coat of arms was created in 1991 from the coats of arms of the former counties now forming parts of Borsod Abaúj Zemplén. From left to right: Coat of arms of Abaúj Torna county. – Coat of arms of Zemplén county. – Coat of arms of Borsod county. – Coat of arms of Gömör / Gömör Kishont county (with its red background color changed to the same blue as used in the coat of arms of Abaúj). The flag is vertically divided into two equal sections (red and blue), with the coat of arms on it, and the county's name embroidered with gold thread under the coat of arms. Its ratio is 2:1. The use of both coat of arms and flag is regulated by the county council.
1914 жылдан бүгінгі күнге дейін
Бірінші дүниежүзілік соғыстан және Трианон келісімінен кейін Венгрия солтүстік аймақтарын Чехословакияға беруге мәжбүр болды. Абауй Торна аумағының 48% -ын жоғалтты, Земпленнің 72% -ы Чехословакияның құрамына кірді, ал Борсод толығымен Венгрияның ішінде қалды. Ілесіп жатқан Гёмер Кишонт округі аумағының 7,5% -ын сақтап қалды, ал қалған бөліктері Борсодпен біріктірілді. Округтардың орталықтары: Мишколц (Борсод Гёмер Кишонт), Сиксо (Абауй Торна) және Саторалжауйхел (Земплен) болды. Мюнхен келісімінен кейін, нацистік Германия мен фашистік Италияның төрелігімен қабылданған Бірінші Вена шешімі бойынша Венгрия Чехословакияға өткен аумақтарды қайта иеленді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Касса Абауй Торнаның астанасы болды. Еуропада одақтастар жеңіске жеткеннен кейін 1938 жылғы шекаралар қайта орнатылды. Ел әкімшілігі соғысқа дейінгі жағдайға оралуы керек еді, себебі көптеген жерлерді басып алу уақытша болып шықты. Словакияда қалған жүздеген мың венгрлер күштеп қуылды. 1950 жылы бұрынғы Борсод Гёмер Кишонт, Абауй Торна және Земплен округтерінің венгр бөліктері біріктіріліп, Борсод Абауй Земплен округі құрылды, ал Мишколц округ орталығы болды. Социалистік кезеңде аймақ ауыр индустрияның орталығына айналды. Кішкентай ауылдардың орнына жаңа қалалар пайда болды (Тисауйварош, Казинцбарцика), ал бар қалалардың индустриалды сипаты маңыздырақ болды (Мишколц, Озд). Қалалану қарқынды жүрді, елдің түкпір-түкпірінен жұмысшылар келді, ал Мишколц халқы 1980 жылдары ең жоғары деңгейге жетті (шамамен 211 000 адам). Социалистік кезеңнің аяқталуы және 1990 жылдардағы экономикалық дағдарыс ауыр соқты, жұмыссыздық деңгейі елдегі ең жоғары көрсеткіштердің біріне жетті, ал жергілікті билік туризм әлеуетін арттыру арқылы дағдарысты жеңуге тырысуда. Бұл жақсы идеяға ұқсайды, себебі Борсод Абауй Земплен географиялық жағынан алуан түрлі және бай табиғи және мәдени қазыналарға ие аймақ.
After World War I and the Treaty of Trianon Hungary had to give up its northern parts to Czechoslovakia. Abaúj Torna had to give up 48% of its area, 72% of Zemplén became part of Czechoslovakia, only Borsod remained fully within Hungary. The neighboring county of Gömör Kishont retained 7.5% of its area, and remaining parts were merged with Borsod. The county seats were Miskolc (Borsod Gömör Kishont), Szikszó (Abaúj Torna) and Sátoraljaújhely (Zemplén). Under the First Vienna Award, arbitrated by Nazi Germany and Fascist Italy following the Munich Agreement, Hungary re annexed territories that has been ceded to Czechoslovakia. During World War II Kassa was the capital of Abaúj Torna. After Allied Victory in Europe, the pre 1938 borders were reinstated. The administration of the country needed to revert to pre war status quo, since most of the land grabs proved temporary. Hundreds of thousands of Hungarians remaining in Slovakia were forcibly expelled. In 1950 the Hungarian parts of the former counties Borsod Gömör Kishont, Abaúj Torna and Zemplén were united, forming the county of Borsod Abaúj Zemplén, with Miskolc being the county capital. During the Socialist era the region was developed into the centre of heavy industry. Whole new towns came into existence in place of small villages (Tiszaújváros, Kazincbarcika), the industrial character of existing cities became more important (Miskolc, Ózd.) Urbanization was rapid, workers from all over the country were arriving in these cities and towns, and the population of Miskolc reached its highest level in the 1980s (around 211.000.) The end of the Socialist era and the recession of the 1990s hit hard, the unemployment rate is one of the highest of the country, and the local governments try to get over the crisis by strengthening the touristic potential. This seems to be a good idea, since Borsod Abaúj Zemplén is a geographically diverse area with rich natural and cultural treasures.
Демография
2015 жылы оның халқы 667 594 адамды құрады, ал халық тығыздығы 92/км² болды. Жыл Аудан халқының өзгеруі 1949 630 621 н/а 1960 725 303 15,01% 1970 776 750 7,09% 1980 809 468 (рекордтық) 4,21% 1990 761 963 5,87% 2001 744 404 2,30% 2011 686 266 7,81% 2015 667 594 2,79% 2018 648 216 2,99%
In 2015, it had a population of 667,594 and the population density was 92/km2. Year County population Change 1949 630,621 n/a 1960 725,303 15.01% 1970 776,750 7.09% 1980 809,468 (record) 4.21% 1990 761,963 5.87% 2001 744,404 2.30% 2011 686,266 7.81%2015 667,594 2.79%2018 648,216 2.99%
Өңірлік құрылым
Жоқ. Ағылшын және венгр тілдеріндегі атауларыАуданы (км²)Халық саны (2011)Тығыздығы (адам/км²)Орталық қалаМуниципалитеттер саны1Циганд ауданыЦигандский район 389.99 16,042 41Циганд152Эдельень ауданыЭдельеньский район 717.86 33,314 46Эдельень453Энч ауданыЭнчский район 378.39 21,390 56Энч294Гёнц ауданыГёнцкий район 549.67 19,275 35Гёнц325Казинцбарчика ауданыКазинцбарчикский район 341.70 66,470 195Казинцбарчика226Мезёча́т ауданыМезёча́тский район 351.27 14,446 41Мезёча́т87Мезёкёве́шд ауданыМезёкёве́шдский район 723.87 42,434 59Мезёкёве́шд238Мишкольц ауданыМишкольцкий район 972.80 250,530 258Мишкольц399Озд ауданыОздский район 385.57 54,285 141Озд1710Путнок ауданыПутнокский район 391.25 19,290 49Путнок2611Са́рошпатак ауданыСа́рошпатакский район 477.67 24,946 52Са́рошпатак1612Са́торалжауйхей ауданыСа́торалжауйхейский район 321.38 23,058 72Са́торалжауйхей2113Серенч ауданыСеренчский район 432.07 38,106 88Серенч1614Сиксо́ ауданыСиксо́ский район 309.25 17,507 57Сиксо́2415Тисауйва́рош ауданыТисауйва́рошский район 248.87 31,842 128Тисауйва́рош1616Токай ауданыТокайский район 255.81 13,331 52Токай11 Боршод-Абауй-Земплен облысы 7,249.67 686,266 95Мишкольц358
No. English andHungarian namesArea(km2)Population(2011)Density(pop./km2)SeatNo. ofmunicipalities1Cigánd DistrictCigándi járás 389.99 16,042 41Cigánd152Edelény DistrictEdelényi járás 717.86 33,314 46Edelény453Encs DistrictEncsi járás 378.39 21,390 56Encs294Gönc DistrictGönci járás 549.67 19,275 35Gönc325Kazincbarcika DistrictKazincbarcikai járás 341.70 66,470 195Kazincbarcika226Mezőcsát DistrictMezőcsáti járás 351.27 14,446 41Mezőcsát87Mezőkövesd DistrictMezőkövesdi járás 723.87 42,434 59Mezőkövesd238Miskolc DistrictMiskolci járás 972.80 250,530 258Miskolc399Ózd DistrictÓzdi járás 385.57 54,285 141Ózd1710Putnok DistrictPutnoki járás 391.25 19,290 49Putnok2611Sárospatak DistrictSárospataki járás 477.67 24,946 52Sárospatak1612Sátoraljaújhely DistrictSátoraljaújhelyi járás 321.38 23,058 72Sátoraljaújhely2113Szerencs DistrictSzerencsi járás 432.07 38,106 88Szerencs1614Szikszó DistrictSzikszói járás 309.25 17,507 57Szikszó2415Tiszaújváros DistrictTiszaújvárosi járás 248.87 31,842 128Tiszaújváros1616Tokaj DistrictTokaji járás 255.81 13,331 52Tokaj11 Borsod Abaúj Zemplén County 7,249.67 686,266 95Miskolc358
Экономика
Бұрынғы социалистік режим кезінде индустрияландыруға баса назар аударғандықтан және аймақтың қоңыр көмірге бай болуына байланысты, Борсод Абауж Земплен елдің жетекші өнеркәсіптік аймақтарының біріне айналды, "Мажарстанның Рур аймағы". Ең маңызды ауыр өнеркәсіп орталықтары Мишколц, Озд, Тизаужварос және Казинчбарчика қалалары болды. Социалистік режим құлағаннан кейін өнеркәсіп дағдарысқа ұшырады, және Борсод Абауж Земплен Венгриядағы жұмыссыздық деңгейі ең жоғары және жан басына шаққандағы ЖІӨ ең төменгі округтердің бірі болып табылады. Аймақта Венгриядағы ең ірі биомасса электр станцияларының бірі – Борсод электр станциясы орналасқан.
Due to the emphasis on industrialization during the former Socialist regime and the county's richness in brown coal, Borsod Abaúj Zemplén has become one of the leading industrial regions of the country, "the Ruhr Area of Hungary". The most important centres of heavy industry were Miskolc, Ózd, Tiszaújváros and Kazincbarcika. With the fall of the Socialist regime the industry faced a crisis, and Borsod Abaúj Zemplén is among the counties that have the highest rate of unemployment and also the lowest rates of GDP per capita in Hungary. The county is the site of the Borsod Power Plant, one of the largest biomass power plants in Hungary.