Кіріспе

Солтүстік-шығыс Венгриядағы Борсод-Абауй-Земплен (Borsod Abaúj Zemplén vármegye, ; ) округі – Словакиямен (Кошице аймағы) шекаралас, Венгрияның солтүстік-шығысында орналасқан (көбінесе "Солтүстік Венгрия" деп аталады) әкімшілік округ (комитетус немесе vármegye). Ол Ноград, Хевеш, Хайду-Бихар және Саболч-Сатмар-Берег округтерімен шекаралас. Борсод-Абауй-Земплен округінің орталығы – Мишкольц қаласы. Венгрияның жеті статистикалық аймағының ішінде ол Солтүстік Венгрия аймағына жатады. Борсод-Абауй-Земплен – Венгрияның ауданы (Бач-Кишкуннан кейін) және халқы (Пешт округінен кейін) бойынша екінші ірі округі. Бұл ЮНЕСКО-ның екі Бүкіләлемдік мұра нысанына (Аггтелек карстың үңгірлері мен Словак карсты және Токай шарап аймағының тарихи-мәдени ландшафты) ие болған жалғыз венгр округі.

Атаудың шығу тегі мен мағынасы

Аудан үш тарихи Венгрия округтерінің атын мұра еткен, олардың әрқайсысы қамал төңірегінде құрылған. Борсод аты оған қарасты қамалдың атымен аталған. Қамалдың аты алғашқы басқарушысы Борс есімімен байланысты болуы мүмкін (көне венгр тілінде d жұрнағы жер-су атауларының туынды жұрнағы болған, сондықтан Борсод атауы «Борсқа тиесілі жер» дегенді білдіреді). Борс есімінің өзі венгр тіліндегі түбірлі сөз, түрік тілінен алынған bors сөзінен (яғни «қара бұрыш» немесе «бұрыш») немесе славян тіліндегі Bor(i)š, Borša жеке есімдерінен шыққан. Қамалдың өзі төбелік қамал болған және қазіргі Эделеньнің жанында орналасқан. Абауж – оның қамалының атауының қысқартылған түрі, Абаужвар. Аба бөлігі орта ғасырларда осы аймақты билеген Аба руына сілтеме жасайды, ал új vár – «жаңа қамал» дегенді білдіреді. Қамал Абаужвар ауылының жанында тұрған. Земплен де өз қамалының атымен аталған. Атауының шығу тегі словак тіліндегі zem немесе славян тіліндегі zemlja сөзіне байланысты, яғни «жер, топырақ» немесе «ел» деген мағынаны білдіреді. Қамал, атынан көрініп тұрғанындай, топырақ қабырғалары бар төбелік қамал болған; оның қалдықтары әлі де Словакияның Земплин ауылының жанында көрініп тұр. Атап айтқанда, осы үш қамалдан басқа, Борсод-Абауж-Земпленге айналған ескі округтерде тағы да қамалдар болған, мысалы, әйгілі Фузервар.

Герб пен ту

Округтың гербі 1991 жылы қазіргі Борсод-Абауй-Земпленнің құрамына кіретін бұрынғы округтердің гербтерінен жасалған. Солдан оңға қарай: Абауй-Торна округінің гербі. – Земплен округінің гербі. – Борсод округінің гербі. – Гёмёр / Гёмёр-Кишонт округінің гербі (қызыл фоны Абауй гербіндегідей көк түске өзгертілген). Ту тік бойымен екі тең бөлікке (қызыл және көк) бөлінген, герб оның үстінде орналасқан, ал гербтің астында округтің атауы алтын жіппен тігілген. Оның пропорциясы 2:1. Герб пен тудың қолданылу тәртібі округтік кеңеспен реттеледі.

1914 жылдан бүгінгі күнге дейін

Бірінші дүниежүзілік соғыстан және Трианон келісімінен кейін Венгрия солтүстік аймақтарын Чехословакияға беруге мәжбүр болды. Абауй Торна аумағының 48% -ын жоғалтты, Земпленнің 72% -ы Чехословакияның құрамына кірді, ал Борсод толығымен Венгрияның ішінде қалды. Ілесіп жатқан Гёмер Кишонт округі аумағының 7,5% -ын сақтап қалды, ал қалған бөліктері Борсодпен біріктірілді. Округтардың орталықтары: Мишколц (Борсод Гёмер Кишонт), Сиксо (Абауй Торна) және Саторалжауйхел (Земплен) болды. Мюнхен келісімінен кейін, нацистік Германия мен фашистік Италияның төрелігімен қабылданған Бірінші Вена шешімі бойынша Венгрия Чехословакияға өткен аумақтарды қайта иеленді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Касса Абауй Торнаның астанасы болды. Еуропада одақтастар жеңіске жеткеннен кейін 1938 жылғы шекаралар қайта орнатылды. Ел әкімшілігі соғысқа дейінгі жағдайға оралуы керек еді, себебі көптеген жерлерді басып алу уақытша болып шықты. Словакияда қалған жүздеген мың венгрлер күштеп қуылды. 1950 жылы бұрынғы Борсод Гёмер Кишонт, Абауй Торна және Земплен округтерінің венгр бөліктері біріктіріліп, Борсод Абауй Земплен округі құрылды, ал Мишколц округ орталығы болды. Социалистік кезеңде аймақ ауыр индустрияның орталығына айналды. Кішкентай ауылдардың орнына жаңа қалалар пайда болды (Тисауйварош, Казинцбарцика), ал бар қалалардың индустриалды сипаты маңыздырақ болды (Мишколц, Озд). Қалалану қарқынды жүрді, елдің түкпір-түкпірінен жұмысшылар келді, ал Мишколц халқы 1980 жылдары ең жоғары деңгейге жетті (шамамен 211 000 адам). Социалистік кезеңнің аяқталуы және 1990 жылдардағы экономикалық дағдарыс ауыр соқты, жұмыссыздық деңгейі елдегі ең жоғары көрсеткіштердің біріне жетті, ал жергілікті билік туризм әлеуетін арттыру арқылы дағдарысты жеңуге тырысуда. Бұл жақсы идеяға ұқсайды, себебі Борсод Абауй Земплен географиялық жағынан алуан түрлі және бай табиғи және мәдени қазыналарға ие аймақ.

Демография

2015 жылы оның халқы 667 594 адамды құрады, ал халық тығыздығы 92/км² болды. Жыл Аудан халқының өзгеруі 1949 630 621 н/а 1960 725 303 15,01% 1970 776 750 7,09% 1980 809 468 (рекордтық) 4,21% 1990 761 963 5,87% 2001 744 404 2,30% 2011 686 266 7,81% 2015 667 594 2,79% 2018 648 216 2,99%

Өңірлік құрылым

Жоқ. Ағылшын және венгр тілдеріндегі атауларыАуданы (км²)Халық саны (2011)Тығыздығы (адам/км²)Орталық қалаМуниципалитеттер саны1Циганд ауданыЦигандский район 389.99 16,042 41Циганд152Эдельень ауданыЭдельеньский район 717.86 33,314 46Эдельень453Энч ауданыЭнчский район 378.39 21,390 56Энч294Гёнц ауданыГёнцкий район 549.67 19,275 35Гёнц325Казинцбарчика ауданыКазинцбарчикский район 341.70 66,470 195Казинцбарчика226Мезёча́т ауданыМезёча́тский район 351.27 14,446 41Мезёча́т87Мезёкёве́шд ауданыМезёкёве́шдский район 723.87 42,434 59Мезёкёве́шд238Мишкольц ауданыМишкольцкий район 972.80 250,530 258Мишкольц399Озд ауданыОздский район 385.57 54,285 141Озд1710Путнок ауданыПутнокский район 391.25 19,290 49Путнок2611Са́рошпатак ауданыСа́рошпатакский район 477.67 24,946 52Са́рошпатак1612Са́торалжауйхей ауданыСа́торалжауйхейский район 321.38 23,058 72Са́торалжауйхей2113Серенч ауданыСеренчский район 432.07 38,106 88Серенч1614Сиксо́ ауданыСиксо́ский район 309.25 17,507 57Сиксо́2415Тисауйва́рош ауданыТисауйва́рошский район 248.87 31,842 128Тисауйва́рош1616Токай ауданыТокайский район 255.81 13,331 52Токай11 Боршод-Абауй-Земплен облысы 7,249.67 686,266 95Мишкольц358

Экономика

Бұрынғы социалистік режим кезінде индустрияландыруға баса назар аударғандықтан және аймақтың қоңыр көмірге бай болуына байланысты, Борсод Абауж Земплен елдің жетекші өнеркәсіптік аймақтарының біріне айналды, "Мажарстанның Рур аймағы". Ең маңызды ауыр өнеркәсіп орталықтары Мишколц, Озд, Тизаужварос және Казинчбарчика қалалары болды. Социалистік режим құлағаннан кейін өнеркәсіп дағдарысқа ұшырады, және Борсод Абауж Земплен Венгриядағы жұмыссыздық деңгейі ең жоғары және жан басына шаққандағы ЖІӨ ең төменгі округтердің бірі болып табылады. Аймақта Венгриядағы ең ірі биомасса электр станцияларының бірі – Борсод электр станциясы орналасқан.