Кіріспе

Венгрияның Бач-Кискун округі (вармедье) – Венгрияның оңтүстігінде орналасқан округ (вармедье). Ол Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Бач-Бодрог округі және Пест-Пилис-Солт-Кискун округінің оңтүстік бөліктерінің бірігуінен құрылды. 8 445 км² аумақты алып жатқан Бач-Кискун елдегі ең үлкен округ, Кипрден сәл үлкен. Жер бедері көбінесе жазық, Бая маңында шамалы көтеріңкі жерлер бар. Бач-Кискун округінің орталығы және ең ірі қаласы – Кецскемет. Бұл округ сонымен қатар Дунай-Крис-Муреш-Тиса еурорегионының құрамына кіреді.

География

Бұл өңір табиғи ортасымен бүкіл Еуропаға белгілі. Кискунсаг ұлттық паркі осы аумақта орналасқан.

Орналасқан жері

Бач Кискун батыста Баранья, Толна және Феер облыстарымен (Дунай өзені арқылы) шектеседі; солтүстікте Пест, шығыста Яс-Нагикун-Шолнок және Цсонград облыстарымен (Тиса өзені арқылы) шектеседі. Оңтүстікте Бач Кискун Сербиямен халықаралық шекара бөліседі. Бач-Кискун Ұлы Мажар жазығында жатыр. Оның ең жоғары және ең төменгі нүктелерінің арасындағы айырмашылық небәрі 80 метрді құрайды.

Этимология

Неміс тілінде ол Bács-Kiskun жаны, хорват және серб тілдерінде Bačko-kiškunska županija, ал словак тілінде Báčsko-malokumánska župa деп аталады.

Герб пен ту

Бач-Кишкун округінің гербі – ескі гербтер негізінде жасалған заманауи туынды. Қалқан тік тұрған, шеттері тірелген. Қалқанның күміс және көк түсті көбіктік жиегі бар. Қалқанның жоғарғы бөлігінде үш мұнаралы, овал пішіндес, жабық есікті, алтын сағат орналасқан. Сол жақ бөлігінде Пауыл апостолдың суреті бейнеленген – жалаң аяқ, сақалды, ұзын шашты, оң қолында күміс қылыш, сол қолында кітап, көк фонда; бұл бұрынғы Бач, кейін Бач-Бодрог округінің гербін көрсетеді. Оң жақ бөлігінде күлімдеп тұрған, батыр шапқыншы бейнеленген – алтын етік, қызыл қолғап және қызыл аяқ киім киген, оң қолында күміс қылыш ұстап, сол қолын беліне тіреген; бұл бұрынғы Пест-Пилиш-Солт-Кишкун округін көрсетеді. Көгілдір және күміс түсті толқындар округтің екі өзеннің (Дануба мен Тиса) арасында орналасқандығын білдіреді. Ту тік бойымен тең екі бөлікке (көк және ақ) бөлінген, оның үстінде герб орналасқан. Оның енінің қатынасы 2:1. Герб пен тудың қолданылу тәртібі округтік кеңеспен реттеледі.

Тарих

Бач-Кискун округі 1938 жылға дейінгі Бач-Бодрог және Пест-Пилис-Солт-Кискун округтерінен құрылды. Округ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Пест-Пилис-Солт-Кискунның (оңтүстік жартысы) және Бач-Бодрог округінің бір бөлігі бірігу арқылы құрылды. Бач атауы қазіргі Сербиядағы Бач қаласынан (мажар тілінде Бач деп аталады) шыққан, ал Кискун – Кіші Кумания аймағының мажар тіліндегі атауы.

Демография

2015 жылы оның халқы 513 687 адамды құрады, ал халық тығыздығы 61/км² болды. Халық саны азайып бара жатқанмен, Венгрияның басқа аймақтарынан өзгеше, округте туу көрсеткіші оң болып табылады.

Жыл Округ халқының саны Өзгерісі
1949 591 482 (рекорд) қолжетімсіз
1960 589 744 0,29%
1970 570 064 3,34%
1980 571 448 0,24%
1990 546 898 4,30%
2001 546 517 0,07%
2011 520 331 4,79%
2015 513 687 1,28%
2018 505 602 1,58%

Экономика

2001 жылы Бач-Кискун округі Венгрияның жалпы қосылған құнының 3,7%-ын құрады. Шамамен 1,9 миллиард еуроға жеткен Бач-Кискун округінің жалпы қосылған құны 1995 жылмен салыстырғанда 50%-ға өсті.

Салалар

2001 жылы бірінші сектор округтің жалпы қосылған құнының 12,3%-ын құрады, бұл кез келген округ арасында ең жоғары көрсеткіш болды. Дегенмен, жылдар өте келе бұл үлес азайып келеді: 1995 жылы ол 15,6% құрады. Екінші сектордың үлесі жылдар бойы салыстырмалы түрде тұрақты болып келеді, 2001 жылы жалпы қосылған құнның 30,9%-ын құрады (1995 жылы 29,5% болғанмен). Үшінші сектордың жалпы қосылған құны ең көп өсті, бірақ ол әлі де ел бойынша (64,4%) қарағанда төмен үлес (56,8%) иеленді.

Қызмет көрсету және сауда

Қызмет көрсету және сауда Бач-Кишкун экономикасының басым секторлары болып табылады, олар жекешелендіру алғаш рет осы жерде жүзеге асырылды. Өнеркәсіптік өнімнің 80%-ын азық-түлік, машина жасау, ағаш өңдеу және полиграфия өнеркәсібі құрайды. Аймақтағы ірі компаниялар көбірек инвестиция тартты. Жекешелендіру барысында Кецкемет консерві зауытын Heinz компаниясы сатып алды, ал Кискунхалас тоқыма фабрикасын Levi's компаниясы жартылай сатып алды. Жекешелендіру кезінде Баядағы Дунай трикотаж фабрикасын американдық қаржылық инвестициялық топ сатып алды.

Бая ауданында жұмыс істейтін өнеркәсіптік компаниялардың арасында UNILEVER Rt. терең тоңдырылған өнімдерді шығарады, Bácska Sütoipari Rt. нан фабрикасы, DÉLHÚS мал сою комбинаты және Pannonia сыра зауыты бар. Баяның жергілікті әкімдігі жергілікті салықтарды төмендету арқылы шетелдік капиталдың кеңеюін қолдайды. Облыста шамамен 39 600 фирма бар, бұл ұлттық жалпы көрсеткіштің 4,6%-ын құрайды. Компаниялардың көпшілігі бірнеше адамды жұмысқа алады, шындығында 95%-ы 10 немесе одан аз қызметкерді жұмыспен қамтиды. Компаниялардың 2%-ы орта санатқа жатады, олар 21 мен 50 адамды жұмысқа алады, ал 300 немесе одан да көп қызметкерді жұмысқа алғандардың саны және үлесі өте аз.

Ауыл шаруашылығы

Жеміс-көкөніс, жүгері және бидай өндірісі аймақтың ең табысты ауыл шаруашылығы салалары болып табылады. Венгрияның басқа да қаумалдарымен салыстырғанда, Бач-Кискун шошқа саны бойынша екінші орында (Венгрия шошқа қорының 10%) және ірі қара малдың 7%-ын құрайды. 2002 жылдың соңындағы қой саны 194 мыңға жетті, бұл Венгрияның жалпы санының 17,6%-ын құрайды және Венгриядағы ең ірі көрсеткіш.

Жол

Оның орталық орналасқандығына байланысты, елдің көп бөлігінің көлігі қажетті түрде осы округ арқылы өтеді. 2002 жылы округтағы басты жолдардың жалпы ұзындығы 2213 шақырымды құрады, яғни әр 100 шаршы шақырым жерге 26 шақырым басты жол шамасында келді. Соңғы он жылда жолдардың сапасын жақсартуға көп еңбек жұмсалғанмен, қарқынды пайдалану салдарынан олардың жағдайы нашарлауда. 2002 жылы округ арқылы 56 шақырым автожол өтіп, Сербия және Балқанмен байланыс жасады. M5 және 5 тас жолы Bács Kiskun арқылы өтеді. Округ бойынша көптеген екінші дәрежелі жолдар бар, олардың арқасында кез келген ауылға оңай жетуге болады. Халықаралық теміржол желілері – Будапешт-Суботица-Белград және ұлттық теміржол – Будапешт-Цеглед-Сегед те Bács Kiskun арқылы өтеді.

Темір жол

Темір жолдың ұзындығы 2001 жылы 641 шақырымды құрады (32% электрлендірілген), ал аймақтағы ең маңызды бағыттар – Будапешт пен Сегед арасы және Венгрия арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай өтетін халықаралық экспресс пойыздарының қатынайтын жолы. Басты және қосалқы желілерден өзге, туристік тартымдылық ретінде жұмыс істейтін "ностальгия пойыздары" үшін тары жолдар да бар. Бая – елдің оңтүстік бөлігіндегі маңызды көлік түйіні. Оның теміржол және автокөлік түйіні, әсіресе, Оңтүстік Үлкен жазық пен Трансдунай аймағын байланыстыратын Дунай көпірінің арқасында маңызды. Қалада елдегі ең жақсы жабдықталған порт орналасқан, онда инвесторларды одан әрі дамыту мүмкіндіктері күтіп тұр. Қазіргі уақытта 120 орындық ро-ро порт терминалы салынып жатыр.

Ауа

Кескеметтегі округтың жалғыз әуежайы әскери әуежай болып табылады, көбінесе тауар жеткізу үшін, ал кейде азаматтық ұшақтарды қабылдауға қолданылады. Дегенмен, округқа Будапешттің жақын орналасқан Феригеги әуежайынан бір сағаттан кем уақытта жетуге болады.

Өңірлік құрылым

Жоқ. Ағылшын және венгр тіліндегі атаулары Аймағы (км2) Халық саны (2011) Тығыздығы (адам/км2) Әкімшілік орталығы Муниципалитеттер саны 1 Бач-Альмаш ауданы Бач-Альмаши ауданы 522.54 20,094 38 Бач-Альмаш 10 2 Бая ауданы Баяи ауданы 1,008.80 66,501 66 Бая 17 3 Яношхалма ауданы Яношхалмаи ауданы 439.03 17,341 39 Яношхалма 5 4 Калоча ауданы Калочаи ауданы 1,062.27 52,479 49 Калоча 21 5 Кечкемет ауданы Кечкеметі ауданы 1,212.21 155,481 128 Кечкемет 16 6 Кишкорош ауданы Кишкороши ауданы 1,130.33 54,625 48 Кишкорош 15 7 Кишкунфеледьхаза ауданы Кишкунфеледьхази ауданы 582.37 37,455 64 Кишкунфеледьхаза 6 8 Кишкунхалас ауданы Кишкунхаласи ауданы 826.35 43,849 53 Кишкунхалас 9 9 Кишкунмайса ауданы Кишкунмайсаи ауданы 485.13 18,908 39 Кишкунмайса 6 10 Кунсентмиклош ауданы Кунсентмиклоши ауданы 769.81 29,998 39 Кунсентмиклош 9 11 Тисакечке ауданы Тисакечкеи ауданы 405.99 23,582 58 Тисакечке 5 Бач-Кишкун облысы 8,444.81 520,331 62 Кечкемет 119