Оңтүстік славян тілдері: Чакав тілінің тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Оңтүстік славян тілдерінің үлкен диалектісі немесе тілі

Чакавиан немесе Чакáвиан (/tʃ//æ/'/k//ɑː//v//i//ə//n/, /tʃ//ə// /, /'/k//æ//v// /, нақты атауы: чакавица немесе чакавщина, өзінің атауы: чоковски, чакавски, чекавски) – Адриатика теңізі жағалауындағы хорваттардың сөйлейтін Оңтүстік славян тілдерінің үлкен диалектісі немесе тілі. Бұл тіл тарихи аймақтарда – Далмация, Истрия, Хорватияның жағалауы, сондай-ақ жағалау және Орталық Хорватияның оңтүстік бөліктерінде (қазір Адриатикалық Хорватия немесе Жағалау Хорватиясы деп аталады) таралған. Сондай-ақ, Бургенланд хорваттары осы тілді Бургенланд хорват тілі ретінде Австрияның оңтүстік-шығысында, Венгрияның солтүстік-батысында, Словакияның оңтүстігінде және Хорватиямен шекаралас Оңтүстік Словенияның бірнеше муниципалитеттерінде қолданады. Чакавиан Хорватиядағы алғашқы әдеби тілдердің негізін құрайды және қазіргі заманға дейін Кашкавиан және Штокавиан тілдерімен бірге Хорватиядағы "хорват тілі" (hrvatski jezik) деп белгілі болды. 16 ғасырға дейінгі құқықтық және діни, сондай-ақ әдеби мәтіндер, оның ішінде "хорват әдебиетінің әкесі" Марко Маруличтің шығармалары мен Фауст Вранчичтің алғашқы хорват сөздігі көбінесе чакавиан тілінде жазылған. Чакавиан термині мен диалектінің анықтамасы 19 ғасырдың ортасына жатады. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, чакавиан тілінің жеке ISO 639-3 коды – ckm.

Жіктеу

Тарихи тұрғыдан алғанда, шакавианның жіктелуі оны қалай атау керек және оны диалект пе, әлде тіл деп санау керек пе, сондай-ақ оның көршілес тілдермен (какавиан, батыс штокавиан және шығыс штокавиан) қандай қатынаста екені туралы көптеген пікірталастар тудырды. Шакавиан жазушылары тарих бойында қолданған автонимдер көбінесе хорват (харватский, харвацкий, хрватский), славян (словинский) және иллирий (иллирский) тілдері болды, ал басқа идиомдар, какавиан және штокавиан тілдері хорват тілі ретінде аталып, түсінілді. Шакавиан, басқаларымен салыстырғанда, 1275 жылғы (Истрия жерін зерттеу) және 1288 жылғы (Винодол кодексі) заң құжаттарында көрінетін ең көне жазылған Оңтүстік славян тілінің бірі болып табылады, онда негізінен жергілікті шакавиан тілі, шіркеу славян тілінің элементтерімен араластырылған. Алайда, екеуінде де ол "хорват тілі" (jazikom harvaskim/hrvatski/hervatski) деп аталды. "Чакавиан" термині (чакавац сөзі) алғаш рет 1728 жылы Арделио Делла Белланың итальян-латын-иллирий сөздігінде, ал 19 ғасырдың басында Жоаким Стуличтің латын-итальян-иллирий лексиконында тіркелді, ал (чакавский) сөзі Антун Мажураничтің Винодол кодексін талдауында (1843) пайда болды. Дальмация мен Рагузаның әртүрлі аймақтарынан шыққан хорват әдебиетшілері, хаттарында олардың бір хорват ұлтына жататынын және бір тілде сөйлейтінін ("časti našega jezika", "naš jezik") жазды, оны хорват немесе славян ("kud jezik harvatski prohodi", "slovinski jezik") деп атады. Оның атауы мен диалектологиялық немесе тілдік формасы негізінен лингвистердің еңбегінің нәтижесі болып табылады. Бүгінде "чакавиан" термині Хорватияда оның тілшілері мен лингвистері тарапынан қабылданады, бірақ көбінесе практикалық себептермен. Шакавиан тілі мың жылға жуық тарихында, негізінен, даулы материкте, бірақ оқшауланған аралдарда аз өзгерістерге ұшырады. Шакавиан тілін Батыс Оңтүстік славян тілінің құрамына жатқызу мәселесі диалектті шакавиан деп санау үшін қандай белгілерге ие болу керектігі туралы бірауыздан пікірдің болмауынан туындайды (әдетте бұл "шакавизмнің" деңгейі ретінде ғана қарастырылады). Оның кіші диалектілері әртүрлі айырмашылықтарға ие, сонымен қатар көршілес штокавиан және какавиан тілдеріне жақын, ал барлық үш диалект диалект континуумының бөлігі болып табылады, ал олардың диалекттер мен тілдерге дифференциациялануы көбінесе саяси, этникалық және символдық сипатта болады. Лингвистикалық тұрғыдан алғанда, ұлттық және басқа да сұрақ қоюшылық есімдерге негізделген атаулар практикалық, бірақ диалект/тіл анықтамалары ретінде де дәл емес; лингвистер оларды диалект континууміндегі күрделі изоглостармен ауыстыруға бейім. Диалектологтар мен славистер Батыс Оңтүстік славян тілдерінің бөлінуі кезінде олар бес топқа бөлінді, атап айтқанда екі, біреуі словен, екіншісі серб-хорват, төрт топқа бөлінді – какавиан, шакавиан, батыс штокавиан және шығыс штокавиан. Соңғы топты қосымша бірінші (какавиан, шакавиан, батыс штокавиан) және екінші (шығыс штокавиан, торлак) деп бөлуге болады, бұл сынға ұшырады. 2019 жылы американдық лингвист Кирк Миллер ұсынған шакавиан диалектісі 2020 жылы SIL International ұйымы тарапынан ISO 639 3 коды – ckm тірі тіл ретінде танылды, бұл шакавианның диалекттік мәртебесіне әсер етпейді және халықаралық және ұлттық лингвистикалық ғылымда маңызға ие емес. Жошко Божанич SIL International ұйымының парадоксын атап өтті, өйткені институт 2008 жылы хорват тілін үш диалектісі бар Оңтүстік славян тілі ретінде тіркеді (какавиан, шакавиан, штокавиан). Ол шакавиан тілінің қайта бағалануы шет елден келмейді деп санайды, ал хорват бастамалары оны ЮНЕСКО-ның Еуропадағы жойылып бара жатқан тілдердің Қызыл кітабына енгізуді көздеуі мүмкін. Хорват саясаттанушысы Виктор Матич хорват "тілдік сепаратизмі" хорват стандартты тіліне қарсылық танытады, бірақ ол сонымен қатар хорват стандартты тілі мен серб-хорват тілінің бұрынғы фетишизациясының нәтижесі болып табылады деп санайды. "Чакавиан" және "штокавиан" диалектілері терминдерін хорват тіл біліміне Антун Мажуранич пен Векoslav Бабукич 19 ғасырдың ортасында енгізді. Ол сонымен қатар хорват стандартты тілінде жоқ көптеген теңіз сөздерімен және терминдерімен танымал. Шакавиан тілінің жергілікті түрлері туралы көптеген сөздіктер жарық көрді. Бұл саладағы қазіргі заманғы жұмыс – Čakavisch deutsches Lexikon, vol. 1–3, Köln-Wien, 1979–1983, хорват тілшілері Мате Грасте, Петар Шимунович және неміс тілшісі Рейнхольд Олештің редакциясымен; Янне Кальсбектің Истриядағы Жминж маңындағы Орбаничидің чакавий диалектісі (1998); Кит Лэнгстонның Cakavian Prosody: The Accentual Patterns of the Cakavian Dialects of Croatian (2006); Йосип Лисачтың Hrvatska Dijalektologija 2. Čakavsko narječje (2009), Ива Лукежич, Саня Зубчич, Сильвана Вранич, Саня Вулич, Мате Капович және т.б. еңбектері.

Historically, the classification of Chakavian has been a subject of much debate regarding both the question of how should it be named and whether it ought to be considered a dialect or a language, as well as the question of what its relation is to neighboring vernaculars (Kajkavian, Western Shtokavian and Eastern Shtokavian). Autonyms used throughout history by various Chakavian writers have been straightforward, ranging from mainly Croatian (harvatski, harvacki, hrvatski) to Slavic (slovinski) and Illyrian (illirski), but also other idioms, Kajkavian and Shtokavian, throughout history were named and understood as Croatian language. Chakavian compared to others is one of the oldest written South Slavic varieties that had made a visible appearance in legal documents—as early as 1275 (Istrian land survey) and 1288 (Vinodol codex), where the predominantly vernacular Chakavian is recorded, mixed with elements of Church Slavic. However, in both of them it is named as "Croatian language" (jazikom harvaskim/hrvatski/hervatski). The term Chakavian (noun čakavac) is first recorded in 1728 in the Ardelio Della Bella's Dizionario italiano latino illirico and in the beginning of the 19th century in Joakim Stulić's Lexicon latino–italico–illyricum, while adjective (čakavski) in Antun Mažuranić's analysis of Vinodol codex (1843). Croatian literary authors of what would later be known as Chakavian and Shtokavian idioms, from different parts of Dalmatia and Ragusa, in corresponding letters wrote that they belonged to the same Croatian nation, and spoke the same language ("časti našega jezika", "naš jezik") which they named as Croatian or Slavic ("kud jezik harvatski prohodi", "slovinski jezik"). With its name and dialectological or language form, it is mainly a creation advanced by linguists. Today, the term Chakavian is accepted by its speakers and linguists in Croatia, but usually for practical reasons. In its almost thousand years, Chakavian has undergone many phonetic, morphological, and syntactical changes chiefly in the turbulent mainlands, but less in isolated islands. The problem with classifying Chakavian within Western South Slavic stems in part from there being no unanimous opinion on the set of traits a dialect has to possess to be classified as Chakavian (usually argued only as a gradation of "Chakavism"). Its sub dialects have various differences but also closeness to neighboring Shtokavian and Kajkavian speeches, and all three dialects are part of a dialect continuum, while their diversification into dialects and languages is mostly political, ethnic and symbolic. From a linguistic point of view, national and other names based on interrogatory pronouns are practical, but also inaccurate as dialect/language definitions; linguists would more precisely replace these with complex isoglosses in the dialect continuum. Dialectologists and Slavists maintain that when the separation of Western South Slavic speeches happened, they separated into five divergent groups, more specifically two, one Slovene and second Serbo Croatian with four divergent groups Kajkavian, Chakavian, Western Shtokavian and Eastern Shtokavian. The latter group can be additionally divided into first (Kajkavian, Chakavian, Western Shtokavian) and second (Eastern Shtokavian, Torlakian). which was met with criticism. At the suggestion of American linguist Kirk Miller in 2019, the Chakavian dialect was recognized by SIL International as a living language with its own ISO 639 3 code – ckm in 2020. partly because it does not affect dialect status of Chakavian nor does it have relevancy in international and national linguistic science. Joško Božanić noted the paradox of SIL International, as the institute already registered in 2008 the Croatian language as a South Slavic language with three dialects (Kajkavian, Chakavian, Shtokavian). He considers that the re valorization of Chakavian idiom should not come from a foreign country, and Croatian initiatives possibly need to aim listing it on UNESCO's Red Book list on endangered languages in Europe. Croatian political scientist Viktor Matić considers that the Croatian "linguistic separatism" has antagonism against Croatian standard language but it is also result of previous fetishising of Croatian standard language and Serbo Croatian language.). The terms of Chakavian and Shtokavian dialect were introduced to Croatian linguistics by Antun Mažuranić and Vjekoslav Babukić in the mid 19th century. It is also well known for many maritime words and terms missing in the Croatian standard language. Many lexicons of local Chakavian varieties have been published. The representative modern work in the field is Čakavisch deutsches Lexikon, vol. 1. 3, Koeln Vienna, 1979–1983, edited by Croatian linguists Mate Hraste, Petar Šimunović and German linguist Reinhold Olesch; Janne Kalsbeek's work on The Čakavian Dialect of Orbanići near Žminj in Istria (1998); Keith Langston's Cakavian Prosody: The Accentual Patterns of the Cakavian Dialects of Croatian (2006); Josip Lisac's Hrvatska Dijalektologija 2. Čakavsko narječje (2009), various works by Iva Lukežić, Sanja Zubčić, Silvana Vranić, Sanja Vulić, Mate Kapović and so on.

Шакави әдеби тілі

Чакавиан тілі шіркеу славян тілінен туындаған алғашқы оңтүстік славян диалектісі болғандықтан, осы диалекттегі сауаттылық және әдебиет заңдық және діни мәтіндерден бастап, лирикалық және эпикалық поэзия, драма, өлеңдердегі роман сияқты алуан түрлі туындылармен толы. Сондай-ақ, чакавиан сөздігін қамтитын филологиялық еңбектер де көптеп сақталған. Чакавиан тілінде сөйлеу ортағасырлық Хорватияның 16-ғасырға дейінгі негізгі мемлекеттік және ресми тілі болды. Чакавиан әдебиетінде латын, далматин және итальян тілдерінен алынған көптеген сөздер қолданылады. Чакавиан диалектісінің (яғни хорват тілінің) әртүрлі дәуірлердегі мәртебесін салыстырғанда, осы сөздер соңғы ғасырларда жергілікті тілдерде кеңінен таралып, түрлі чакавиан-итальяндық қоспа сөздерді құрады. Сауаттылық ескерткіштері 11-12 ғасырларда, ал көркем әдебиет 15 ғасырда пайда бола бастады. Чакавиан тілінің солтүстік және оңтүстік екі аймағы болды (екеуі де негізінен Адриатика теңізінің жағалауы мен аралдарда, Сенж, Задар, Сплит, Хвар, Корчула сияқты орталықтарда орналасқан). Олардың көпшілігі чакавиан тілінде жазылған, ал 17 ғасырға дейін мәтіндер глаголит, босниялық кириллица және латын әліпбиінде жазылған. Чакавиан тілі қарапайым жергілікті диалекттің шегінен асып, басқа хорват әдеби диалекттеріне, әсіресе Батыс Штокавианға күшті әсер етті. Мысалы, 1400 жылы жарық көрген Ватиканның хорват дұға кітабында көптеген әдеби чакавиандықтар кездеседі. Штокавианның алғашқы әдеби және филологиялық туындылары, негізінен Дубровниктен (1500-1600) Джоре Дрижикке дейін, негізінен аралас штокавиан-чакавиан идиомасы болды. Ең танымал ерте чакавиан авторы – 15-16 ғасырлардағы «хорват әдебиетінің әкесі» Марко Марулич, ол хорват тіліндегі алғашқы романдар мен өлеңдерді жазды. Сонымен қатар, Фауст Вранчич жазған алғашқы хорват сөздігі негізінен чакавиан тілінде жазылған. 18 ғасырда Кашкавиан және Штокавиан тілдерімен бірге Озальдағы хорват әдеби орталығының негізін құрған (хорват аристократиясы Франкопан және Зрински отбасылары басқарған) болғанымен, чакавиан әдеби тілінің дәстүрі сол ғасырда төмендеді. Алайда, ол хорват әдеби тілі мен стандартты хорват тілін морфология және фонетика салаларында көптеген жолдармен қалыптастырды, ал чакавиан диалектілік поэзиясы әлі де хорват әдебиетінің маңызды бөлігі болып табылады. Хорват және әлемдік әдебиетте ол 20 ғасырда Тин Уевич, Марко Уводич, Мильенко Смое сияқты жазушылардың ерте туындыларының арқасында қайта жанданды. 20 ғасырдың ең көрнекті өкілдері – Мате Балута, Владимир Назор және Драго Гервайс. 1938 жылы Балутаның «Драги камен» өлеңдер жинағы Загребте жарық көрді, ал оның жалғыз романы «Тайт кантри: Истрия халық өмірінен роман» 1946 жылы жарық көрді. Бұл роман Кварнер және Истрия хорваттары арасында культті мәртебеге ие болды. 1980 жылдардың соңында Истрия мен Кварнерде поп-рок музыка қозғалысының ерекше субжанры – hr (Cha толқыны) пайда болды. Осы сахнаның бір бөлігі болған әртістер өздерінің лирикасында чакавиан диалектісін қолданды және көбінесе рок музыкасын дәстүрлі Истрия-Кварнер музыкасымен біріктірді (әсіресе Ален Витасович, Густафи, hr).

Since Chakavian was the first South Slavic dialect to emerge from the Church Slavic matrix, both literacy and literature in this dialect abound with numerous texts from legal and liturgical to literary: lyric and epic poetry, drama, novel in verses, as well as philological works that contain Chakavian vocabulary. Chakavian idiom was de facto the main public and official language in medieval Croatia up to the 16th century. Chakavian literature uses many words of Latin, Dalmatian, and Italian origin due to the millennial long contacts with these languages. When compared different epochs with different status of Chakavian dialect (i. e. Croatian language), such words became more widespread in local speeches in the last few centuries, creating various Chakavian Italian hybrid words. Monuments of literacy began to appear in the 11th and 12th centuries, and artistic literature in the 15th. There were two zones of Chakavian, northern and southern (both mainly along the Adriatic coast and islands, with centres like Senj, Zadar, Split, Hvar, Korčula). Many of these used Chakavian, and up to the 17th century the texts were written in both Glagolitic, Bosnian Cyrillic and Latin alphabet. The Chakavian language by far surpassed the position of a simple vernacular dialect and strongly influenced other Croatian literary dialects, particularly Western Shtokavian: the first Shtokavian texts such as the Vatican Croatian Prayer Book, dated to 1400, exhibit numerous literary Chakavianisms. The early Shtokavian literary and philological output, mainly from Dubrovnik (1500–1600) up to Džore Držić, was essentially a mixed Shtokavian–Chakavian idiom. The most famous early Chakavian author is Marko Marulić in 15th 16th century, the "father of Croatian literature", and were written first Croatian novels and poems. Also, the first Croatian dictionary, authored by Faust Vrančić, is mostly Chakavian in its form. Although in the 18th century was with Kajkavian and Shtokavian one of the basis of Croatian literary centre in Ozalj (led by Croatian noble families Frankopan and Zrinski), the tradition of the Chakavian literary language had declined in the same century, but it has helped shape both Croatian literary language and the standard Croatian language in many ways, chiefly in morphology and phonetics, and Chakavian dialectal poetry is still a vital part of Croatian literature. In the Croatian and world literature, it remerged in the 20th century thanks to early writing of Tin Ujević, Marko Uvodić, Miljenko Smoje, and the most prominent representatives in the 20th century are Mate Balota, Vladimir Nazor and Drago Gervais. In 1938, Balota's collection of poems Dragi kamen was published in Zagreb, while his only novel, Tight Country: A Novel from Istrian Folk Life, was published in 1946. The novel became a cult among Kvarner and Istrian Croats. At the end of the 1980s in Istria and Kvarner there began a special subgenre of pop rock music movement hr (Cha wave); artists that were part of this scene used the Chakavian dialect in their lyrics, and often fused rock music with traditional Istra Kvarner music (most notably Alen Vitasović, Gustafi, hr).

Шакавиалық ақпарат құралдары

1971 жылдан бері Сплиттегі әдеби бірлестік (Književni krug) тарапынан шығарылатын, 50 жылдық томдық екіжылдық «Čakavska rič» (Чакав сөзі) журналы. 1994 жылдан бері Гуттербахтағы (Бургенланд, Австрия) Pannonisches Institut баспасынан шығарылатын, бірнеше томдық, ішінара Бургенланд хорваттарының шакави тілінде жарық көретін жылдық «Pannonische Jahrbuch» журналы. Криквеникада басылатын, ондаған томдық «Vinodolski zbornik» жылдық жинағы, онда Винодол аңғарының жергілікті шакави тіліндегі түрлі мәтіндер жарияланады. «Мелодие Истре и Кварнера» ән фестивалі жыл сайын Истрия және Кварнер аймақтарының әртүрлі қалаларында өтеді. Орындаушылар тек жергілікті шакави диалектілерінде ғана өнер көрсетеді. Далмация шакави тіліндегі маңызды, үздіксіз бағдарламаны Сплит, Риека және Пула қалаларындағы жергілікті телеарналар ұсынады. Шакави тілінде уақытша мазмұн ұсынатын, басқа да шағын, жартылай шакави тіліндегі ақпарат құралдарына Сплит және Риека қалаларындағы жергілікті радио бағдарламалары мен Крк аралы радиосы кіреді.