Кіріспе

Хибакуша (яғни "бомбадан аман қалған адам" немесе "радиоактивтік сәулеленуге ұшыраған адам") – жапон тілінен шыққан сөз. Бұл сөз екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Хиросима мен Нагасаки қалаларына тасталған атом бомбаларынан зардап шеккен адамдарды белгілейді.

Анықтама

Хибакуша сөзі жапон тілінде, бастапқыда канджимен жазылған. Хибакуша 被爆者 (hi 被 "зардап шеккен" + baku 爆 "бомба" + sha 者 "адам") термині бұрын жапон тілінде кез келген бомбадан зардап шеккендерді белгілеу үшін қолданылған. Бірақ, оның бүкіл әлемде таралуы 1945 жылғы 6 және 9 тамызда АҚШ Әскери Әуе Күштерімен Жапонияға тасталған атом бомбаларынан аман қалғандарға қатысты нақты анықтама беруге әкелді. Ядролық қарсылық қозғалыстары мен қауымдастықтары, соның ішінде хибакуша өкілдері, бұл терминді ядролық апаттың кез келген тікелей құрбандарын, Фукусимадағы ядролық стансасының құрбандарын қоса, белгілеу үшін таратуда. Сондықтан олар 被曝者 (баку 爆 "бомба" сөзін осымен дыбыстас 曝 "сәулелену" сөзімен алмастыру) немесе "сәулеленуден зардап шеккен адам" деп жазуды ұнатады, бұл "ядролық сәулеленуден зардап шеккен адам" дегенді білдіреді. Бұл анықтама 2011 жылдан бері кеңінен қабылдануда. Хибакушаның заңдық статусын, негізінен, Жапон үкіметі белгілі бір адамдарға береді.

Ресми тану

Атом бомбасынан аман қалғандарға көмек туралы заңда хибакушалар келесі санаттардың біріне немесе бірнешесіне жататын адамдар деп анықталады: бомбалардың эпицентрінен бірнеше километр қашықтықта болғандар; бомбалаудан кейін екі апта ішінде эпицентрден 2 км қашықтықта болғандар; радиациялық сәулеленуге ұшырағандар; немесе әлі дүниеге келмеген, бірақ жүкті әйелдердің ішінде болғандар. Жапон үкіметі шамамен 650 мың адамды хибакуша деп таныған. 2023 жылдың 31 наурызына қарай 113 649 адам тірі қалды, олардың көп бөлігі Жапонияда, ал 2024 жылы АҚШ 2-ші дүниежүзілік соғысының ардагерлерінің тірі қалған санынан асып түсуі күтілуде. Жапон үкіметі олардың шамамен 1%-ы радиация салдарынан туған ауруларға шалдыққандығын мойындайды. Хибакушалар мемлекеттік қолдауға құқылы. Олар ай сайын белгілі бір сомада жәрдемақы алады, ал бомбаға байланысты аурулары расталғандарға арнайы медициналық жәрдемақы төленеді. Хиросима мен Нагасакидегі ескерткіштерде бомбалаудан кейін қайтыс болған хибакушалардың есімдері тізілген. Бомбалаудың жылдық мерейтойында жаңартылатын ескерткіштерде 2023 жылдың тамызына дейін 535 000 хибакушаның есімі жазылған, оның ішінде Хиросимада – 339 227, ал Нагасакиде – 195 607. 1957 жылы Жапон Парламенті хибакушаларға тегін медициналық көмек көрсету туралы заң қабылдады. 1970 жылдары атомдық шабуылдардан зардап шеккен жапондық емес хибакушалар тегін медициналық көмек алу және осы мақсатта Жапонияда тұру құқығын талап ете бастады. 1978 жылы Жапон Жоғарғы соты мұндай адамдардың Жапонияда тегін медициналық көмек алуға құқығы бар екенін қабылдады.

Кореялық аман қалғандар

Соғыс кезінде Корея Жапония империясының басқаруында болды, және көптеген кореялықтар жұмыс күші ретінде Хиросима мен Нагасакиге жіберілді. Жақындағы бағалаулар бойынша, Хиросимада шамамен 20 мың кореялық қаза тапты, ал Нагасакиде 2 мың адам көз жұмды. Хиросимадағы қаза болғандардың әр жетіншісі корея текті болған деп есептеледі. Кореялықтар көп жылдар бойы атом бомбасының құрбаны ретінде мойындалу үшін күресті және денсаулық сақтау жәрдемінен айырылды. Дегенмен, көптеген мәселелер соңғы жылдары сот арқылы шешілді.

Жапондық-американдық аман қалғандар

Соғысқа дейін америкалық иссейлер, яғни бірінші буын иммигранттар, балаларын Жапонияға ұзақ сапармен оқуға немесе туыстарын көруге жіберуді қалыпты жағдай деп есептеген. Хиросимадан АҚШ-қа басқа префектуралардан көбірек жапон иммигранттары келді, ал Нагасаки де көптеген иммигранттарды Гавайиге және материкке жіберді. Сондықтан, атом бомбалары тасталған кезде Хиросима мен Нагасакиде ата-аналарының туған қалаларында американдық Нисей мен Кибейдің көптеген өкілдері тұрды. Атомдық бомбалаудан зардап шеккен жапон-американдықтардың нақты саны белгісіз – дегенмен, бағалау бойынша, Хиросима қаласында ғана шамамен 11 000 адам болды – бірақ олардың шамамен 3 000-ы аман қалды және соғыстан кейін АҚШ-қа оралды. Жапон-американдықтардың арасындағы хибакушалардың екінші тобы 1950-1960 жылдардағы жапон иммиграциясының келесі толқынында АҚШ-қа келгендерді қамтиды. Бұл топтың көпшілігі Жапонияда туып, соғыстан кейінгі Жапонияда тапшы болған білім мен жұмыс мүмкіндіктерін іздеу үшін АҚШ-қа көшіп келді. Олардың көпшілігі «соғыс келіндері» болды, яғни Жапонияны оккупациялаған АҚШ әскерімен байланысты американдық ерлерге үйленген жапон әйелдері. Сонымен қатар, Нагасакидегі бомбалауда жеті голландтық әскери тұтқын (екі есім белгілі) қаза тапты, ал кем дегенде екі тұтқын соғыстан кейін атом бомбасынан туындаған деп есептелетін қатерлі ісіктен қайтыс болды. Навахо Джо Кийомия есімді американдық әскери тұтқын бомбалау кезінде Нагасакиде болды, бірақ аман қалды, оның камерасының бетон қабырғалары бомбаның әсерінен оны қорғаған делінеді.

Екі рет аман қалғандар

Екі бомбалаудан зардап шеккен адамдар Жапонияда нидзю хибакуша деп аталады. 1945 жылғы 6 тамызда Хиросимада болған бұл адамдар екі күн ішінде Нагасакиге жетуге үлкерді. 2006 жылы "Екі рет бомбаға ұшырап, екі рет аман қалғандар: Хиросима мен Нагасакинің екі атом бомбасына ұшырағандары" атты деректі фильм түсірілді. Фильмнің авторлары екі бомбалаудың құрбаны болған 165 адамды тапты және оның көрсетілімі Біріккен Ұлттар Ұйымында өтті. 2009 жылғы 24 наурызда Жапония үкіметі Цутому Ямагучиді (1916–2010) екі рет хибакуша ретінде ресми түрде мойындады. Цутому Ямагучи бомба жарылған кезде, Хиросимадағы жерсілкіндік нүктеден 3 километр қашықтықта, іссапарда болғаны расталды. Оның сол жағы ауыр күйіп, Хиросимада түнді өткізді. Нагасакидегі бомба тасталғанға бір күн бұрын, 8 тамызда туған қаласына қайтып келді және туыстарын іздеу кезінде қалдық радиацияға ұшырады. Ол екі бомбалаудан да аман қалған алғашқы ресми тіркелген адам болды. Цутому Ямагучи 2010 жылғы 4 қаңтарда 93 жасында асқазан рагынан қайтыс болды.

Азық-түлік

Хибакушалар мен олардың балалары некеге тұру немесе жұмыс табу мүмкіндіктері тұрғысынан ауыр кемсітуге ұшырады (әлі де ұшырауда), себебі көптеген адамдар радиациялық сырқаттың салдары туралы білмейді, оны тұқым қуалайтын немесе тіпті жұқпалы нәрсе деп қабылдайды. Бұл, Хиросима мен Нагасакиде пайдаланылған ядролық қарудан аман қалғандардың кейінгі ұрпақтарында туа біткен кемістіктердің статистикалық жағынан дәлелденген артуы анықталмағанына қарамастан, сондай-ақ бұрын сәулелік терапия алған қатерлі ісіктен аман қалғандардың кейінгі балаларында да осыған ұқсас жағдай байқалмады. Хиросима мен Нагасакиде аман қалған, жүкті болуге қабілетті әйелдер, радиацияның көп мөлшеріне ұшырағандарымен, жапондық орташа көрсеткішпен салыстырғанда кемістіктердің жоғары деңгейін көрсетпеді. Студс Теркельдің «Жақсы соғыс» кітабында екі хибакушамен сұхбат жарияланған. Кітаптағы қосымшада былай делінеді:

Жапонияда хибакушаларға қатысты айқын кемсітушілік бар. Бұл кемсітушілік олардың балаларына да таралады: әлеуметтік және экономикалық жағынан. «Хибакушалар ғана емес, олардың балаларына да жұмыс берілмейді», - дейді Кито мырза. «Олардың көптегендері өздері хибакуша екенін жасыруға тырысады». (Студс Теркель, «Жақсы соғыс», 1984). Жапонияның А және Н бомбасынан зардап шеккендер ұйымдарының конфедерациясы (日本被団協) – 1956 жылы хибакушалар құрған ұйым. Оның мақсаты – жапон үкіметін құрбандарға көмек көрсетуді жақсартуға және ядролық қаруды жою жөніндегі үкіметтерге лобби жасауға мәжбүрлеу. Бағалаулар бойынша, 1945 жылы Хиросимада 140 000 адам (халықтың 38,9%-ы) және Нагасакиде 70 000 адам (халықтың 28,0%-ы) қаза тапты, бірақ жарылыс, ыстық немесе радиацияға ұшырағаннан кейін қанша адам бірден қайтыс болғаны белгісіз. Атом бомбасынан зардап шеккендер жөніндегі комиссияның (ABCC) бір есебінде Хиросимада тексерілген 6882 адам және Нагасакиде тексерілген 6621 адам туралы мәлімет бар. Олардың көпшілігі гипоцентрден 2000 метрден аспайтын қашықтықта болды, жарылыс пен ыстықтан зардап шекті, бірақ көбінесе жедел радиациялық синдроммен (ARS) күрделенген асқынулар салдарынан қайтыс болды, бәрі шамамен 20-30 күн ішінде. Бомбалау кезінде ананың ішінде болған, бірақ 0,57 Гр немесе одан аз дозаға ұшыраған адамдардың аздаған саны тірі қалды, олардың танымдық қабілеттерінде ешқандай айырмашылық байқалмады, бұл жүктілік үшін қауіпсіз доза бар екенін көрсетеді. Жүктілік кезеңінен аман қалған, бірақ осы дозадан көп мөлшерде радиацияға ұшыраған, яғни гипоцентрден 1000 метрге жуық жерде болған 50-ге жуық баланың арасында микроцефалия анықталды; бұл хибакушаларда байқалған жалғыз жоғары туа біткен кемістік, ол бомбалаудан 1000 метрден аз қашықтықта орналасқан шамамен 50 баланың ішінде кездесті. 1987 жылы Радиациялық әсерлерді зерттеу қоры жүргізген «Өмір сүру ұзақтығы» зерттеуінде, гипоцентрден қашықтығына байланысты, 79 972 хибакушаның арасында 507 қатерлі ісіктің статистикалық артықшылығы анықталды, олар 1958-1987 жылдар аралығында тірі қалды және зерттеуге қатысты. RERF-тің эпидемиологиялық зерттеуі 1950 жылдан 2000 жылға дейін лейкемиядан қайтыс болғандардың 46%-ы және белгіленбеген қатерлі ісіктердің 11%-ы бомбалардан сәулеленуден туындауы мүмкін екенін көрсетті, статистикалық артықшылық 200 лейкемиядан қайтыс болғандар және 1700 қатерлі ісік құрады.

Хиросима мен Нагасаки

Цутому Ямагучи – Хиросима және Нагасаки атомдық бомбалауларынан екі рет аман қалған ресми түрде танылған алғашқы адам.