Кіріспе

Кентерберийлік ертегілердің бір бөлігі "Сэр Топас" – Джеффри Чосердің 1387 жылы жарық көрген «Кентерберийлік ертегілерінің» бірі. Бұл ертегі, «Мелибидің ертегісімен» бірге, Кентербери соборына зыярат етіп бара жатқан саяхатшылармен бірге жолға шыққан ойдан туған Джеффри Чосер баяндайтын екі әңгімеден бірі. Бұл ертегі сер Топас рыцарының және оның эльф патшайымын бағындыруға жасаған тыранысы туралы айтады.

Қалқа

Бұл ертегі – ойдан шығарылған Шосердің айтқан екеу ертегісінің бірі, сонымен қатар Мелибидің ертегісі. Шосер Кентербери соборындағы Томас Беккет қадірлі орынына саяхат жасаған қажылардың бірі ретінде бейнеленеді. Хост (Орта ағылшын тілінде: Hooste) Гарри Бейлидің бұйрығымен қажылар әңгіме айту сайысына қатысады, жеңімпазы оралғанда Табард қонақүйінде тегін тамақ алады. Сэр Топас, "Приорессаның әңгімесінен" кейін келеді – бұл поэма "Музыкалық керемет" жанрының көрнекті үлгісі және еврейлер өлтірген бала шейіт туралы баяндайды. Бұл әңгіме қажыларға салған мұңды көңіл-күйді сейілтуді көздегендей, Хост Шосерге құттықтау айтып, оған: «Маған көңіл көтеріп, бір әңгіме айт» (706-жол) деп ұсынады. Шосер өзінде «көп бұрын жаттап алған өлеңнен» (709-жол) басқа айтарлық әңгімесі жоқ екенін мойындайды, Хосттың келісімінен кейін ол «Топастың әңгімесін» айта бастайды. Шосердің өзінің бейнесі жалған сөзсіз және қарапайым. Ол өзін тартыншақ, шешілмейтін тұлға ретінде көрсетеді, ол тіпті бір әңгімені есіне келтіре алмайды. Топтағы басқа саяхатшылармен салыстырғанда, Шосер кейіпкері сөйлеуге құлықсыз, бірақ ол әңгіме айтса, ол бұрынғылардан мүлдем өзгеше, жеңіл-желпі әңгіме болып шығады.

Қысқаша мазмұны

Поэма сер Топастың таныстырылуымен басталады, оның Фландрияда туғаны, дене бітімі мен аң аурудағы шеберлігі сипатталады. Ол эльф патшайымын қалайтынымен, алып сер Олифаунт ("Піл") оның жолын кеседі. Ол қуанышпен қарсы алатын достарына қайта оралып, тәттілер жеп, алып қарсыласымен шайқасуға дайындық жасайды. Бірақ, өлеңнің ұйқас формасы үшін Хост оны үзеді де, аяқталмай қалады. Бұл өлең – рыцарлар, перилер және абсурдты жағдайлармен толы романстардың пародиясын ұсынады, ал автор Чосер ғаламат, галлик романстарды ғана емес, сондай-ақ мұндай әңгімелерді оқитын оқырмандарды да сатиралайды. Бұл өлең сол заманғы көптеген танымал әңгімелердің жиынтығы, тіпті олардың қарапайым ұйқастарын да, Чосер басқа еш жерде қолданбаған стильді де қайталайды. Чосердің өлеңінде қасақана антиклимакс элементтері жиі кездеседі. Шындығында, рыцарьдың аты – топаз, ең көп таралған қымбат тастардың бірі; Чосер заманында "топаз" терминіне сары түсті кез келген кварц кіретін. Рыцарь Фландриядан шыққан, ол бұрын адасқан рыцарлардың сүйікті орны болған, бірақ Чосер заманында қарапайым саудагерлерге танымал болған. Чосердің екі жарым тарауында баяндалған жалғыз ерлік көрінісінде сер Топас шайқастан қашып, тас жаудырып қуылды. Осылайша, өлеңнің мағынасы – оның қаһармандық пародия ретінде жасалғаны туралы көптеген ойларды қамтиды.

Жанр және құрылымы

Топалар әдетте "көңіл көтеруші топ" деп аталатын әңгімелердің біріншісі, себебі әрқайсысы алдыңғысынан едәуір өзгеше және олар күтілмегенді жасау үшін жазылғандай көрінеді. Той иесі Гарри Бейли осы жаңа стильді ұнатып, Чосерді тоқтатып, оған "сенің келеңсіз өлеңі бір тиынға да тұрмайды" дейді. Содан кейін Чосер кейіпкері Мелибеус әңгімесінің қиын және көңілсіз пікірталасын айтады. Бұл да Чосердің мінезіне сай: ол тым көп білімді, бірақ тәжірибесі аз адам. Бұл әңгіме моральдық сезімдерге және философияға толы, бірақ қазіргі оқырмандар үшін бірқатар баяу болып көрінеді.

Тарихи сын

"Сэр Топас" атты шығарманың қабылдануы, бәлкім, ең қызықты жағы болар. Шосер қайтыс болғаннан кейін ағылшын әдебиетінің қазынасы ретінде бағалана бастағанда, оның сатиралық мақсаты ұмытылды. XVIII ғасырда оқырмандар Гарри Бейлидің араласуын нашар тәрбиеленгендік белгісі деп есептеді және "Сэр Топас" әңгімесін ұлы туынды деп қарады. Томас Уортон алғаш рет (кем дегенде, баспа беттерінде) Шосердің бұл шығарманы жеңіл-жеңіл айтқанын, бүкіл әңгіменің пародия екенін және Джеффри Шосер кейіпкерін автор Джеффри Шосермен шатастыруға болмайтынын айтты.

Киноға бейімделу

Пазолини бұл әңгімені "Кентербериялық ертегілер" фильмі үшін бейімдеді. Ол бұл сахнаны Сицилиядағы Этна тауында түсірді. Кейін ол сахнаны алып тастады, қазір ол жоғалып кеткен деп есептеледі. Алайда, "Чосердің құпия қорлануы" деректі фильмінде осы сахнаның фильм кадрларымен қайта жасалған нұсқасын көруге болады.