Кіріспе

Британдық теңеу, әскер және саясаткер (1878–1949)

Чарльз Стюарт Генри Вэйн Темпест Стюарт, Лондондерридің 7-ші маркизі, (13 мамыр 1878 – 10 ақпан 1949), 1884 жылға дейін Стюарт лорды, ал 1884–1915 жылдары Кастлерег виконты атанған британдық теңеу және саясаткер. Ол 1930 жылдардағы Әуе күштері министрі қызметімен және нацистік Германиямен түсінісуге жасаған әрекеттерімен ең көп есте қалады. 1935 жылы ол Әуе күштері министрлігінен алынып тасталды, бірақ Лорд Приви Сил және Лордтар палатасының басшысы ретінде Кабинетте қалды. Оның Әуе күштері министрлігіндегі негізгі жұмыстары:

Өмірбаян және білім

Лондондерридің 6-шы маркизі мен Шрусберидің 19-шы графының қызы, Леди Тереза Сюзи Хеленнің үлкен ұлы, ол Итон колледжінде және Сандхерсттегі Корольдік әскери колледжінде білім алған. Оның әкесінің әулеті жартылай шығыс Донегал Ольстер шотландтарынан тараған.

Ерте мансап

1895 жылы 22 мамырда Лорд Кастлерег 2-ші (Сиам) Дурхам артиллерия ерікті корпусының екінші лейтенанты болып тағайындалды. Бұл корпус Корольдік гарнизон артиллериясына (Батыс бөлімі) қосылған Ерікті күштер құрамында болды және сол кезде оның әкесі Сеам шахтасын иеленген, одан көптеген жартылай штатты мергендер жұмысқа алынды. Сандхерсттен бітіргеннен кейін, ол 1897 жылы 8 қыркүйекте Корольдік атты гвардияға екінші лейтенант болып кірді. 1899 жылы 30 тамызда лейтенант, ал 1900 жылы 9 мамырда адъютант болып тағайындалды. 1901 жылдың басында король Эдуард VII оны Австрия-Мажарстан, Румыния, Сербия және Түркия үкіметтеріне корольдің таққа отыруын жариялау үшін арнайы дипломатиялық миссияға қатысуға тағайындады. 1903 жылдың тамызында корольдің Ирландияға сапарынан кейін ол Корольдік Виктория орденінің төртінші классының мүшесі (қазіргі лейтенант) болып тағайындалды, сонымен бірге оның әкесі орденнің Ұлы кресімен марапатталды. 1904 жылы 24 наурызда Корольдік атты гвардиядағы адъютант лауазымынан кетіп, 6 сәуірде капитан болып жоғарылатылды. Кейіннен Кастлерегтің ата-анасы оны 1906 жылғы жалпы сайлауда Мейдстоун округінен Парламентке сайлануға итермеледі. Ол әскери шенін сақтап, 1910 жылдың қаңтарынан бастап жартылай жалақы тізіміне енгізілді. Оның Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британ армиясына қайта оралуымен үзілген, салыстырмалы түрде сәтті болмаған саяси мансабы болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Капитан Кастлерег, парламент мүшесі ретінде, соғыстың алғашқы апталарында Солтүстік Францияға сапар шегіп, 1914 жылдың 29 тамызында Парижке жетті. Ал күні бұрын генерал Уильям Пултеньиге адъютант (ADC) етіп тағайындалған еді. Штаб офицері болғанымен, Кастлерег бірден көптеген шайқастарға қатысып, 1914 жылдың 2 қыркүйегінде жаудың біреуін атқандығына сенді. 1914 жылдың келесі айларында Кастлерег соғыстың салдарынан келген қирауды және британдық жаралылардың ауыр күйзелісін көп көрді. 1 қарашада ол бұрынғы полкінде майордың уақытша шеніне, ал 7-сінде толық шеніне көтерілді. Әкесі сияқты, бұрын Ирландия саясатына араласуға құлшынбаған ол, соғыс оны Ирландияда әскери қызметке шақыру ісіне түрткі берді. 1915 жылдың ақпанында әкесінің қазасынан кейін, ол Мейдстоун округінен парламент депутаты болып қайта сайланудан бас тартып, Лондондерри титулын және осымен байланысты зор байлық пен мәртебені мұра етті. Оның жоғары лауазымы саяси мансабына көмектесті, әсіресе Ирландияда, бұл кейіннен британ үкіметінің оған жақсы қанатын білдірді. 1915 жылы лорд Лондондерри (қазіргі атымен) депештерде есімдері тізілді және өзінің полкіне, Корольдік атты әскерге (The Blues) қайта қосылды. Ол 1915 жылы алғаш рет Ипр шайқасының бірінші кезеңінде газға ұшыраған сарбаздарды көріп, газдың адам организміне тигізетін қорқынышты әсерін таныды. 1916 жылы Лондондерри 8-ші кавалерия бригадасының құрамындағы "The Blues" полкінің екінші командирі болып тағайындалды. Сомма шайқасында майданға барып, жаппай қырғынды өз көзімен көрді. Оның ең жақын досы, подполковник Гарольд Брасси, 1899 жылы оның үйлену тойында куәгер болған, қаза тапты. 1916 жылдың 15 желтоқсанынан 1917 жылдың 20 қаңтарына дейін полковник-лейтенант міндетін атқарды. 1917 жылы Лондондерри 8-ші кавалерия бригадасынан құралған қосымша батальонға қолбасшылық етті, бривет-лейтенант полковник шенімен, ал Корольдік атты әскері (The Blues) 1917 жылдың 11 сәуірінде таңертеңгі уақытта Монши-ле-Прёге жасалған жаппай атты шабуылдарға қатысты. Монши-ле-Прё Гинденбург шебінің солтүстік жағындағы маңызды бекініс болды. Монши маңында жауды барлау кезінде 8-ші кавалерия бригадасының командирі, бригада генералы Чарльз Булкели Джонсонға оқ тиді. Ол өткір дауыспен құлап, Батыс майданында жарақаттан немесе жаралылардың салдарынан қаза тапқан отызыншы британдық генерал атанды. Бұл бривет-лейтенант полковник Лондондерриді Аррас шайқасында 8-ші кавалерия бригадасының уақытша қолбасшысы етіп тағайындады. Моншиде 600 атты әскерінен жарақат алғандар болды, ал көптеген аттар қаза тапты. Жануарлар ашық жерде байланған, ал олардың салт аттылары жасырынған. "Қораптық оқшаулау" кезінде оларды артқа қарай жылжытуға жасалған әрекеттер жарақаттарды одан әрі арттырды. Лондондерри үшін соғыстың тәжірибесі және аға офицерлерінің, отбасының және мектепте бірге өскен достарының қазасы, Иан Кершоу айтқандай, "оның бойында өшпес із қалдырды". 1917-18 жылдардағы Ирландия конвенциясында қызметтен кейін лорд Лондондерри 1918 жылдың күзінде Дублин сарайында өткен, қысқа ғұмырлы вице-корольдің кеңесшілер кеңесіне қатысты. 1918 жылдың 7 қарашасында бривет-лейтенант полковник шеніне көтеріліп, 1919 жылдың 10 қыркүйегінде майор және бривет-лейтенант полковник шенімен армиядан зейнеткерлікке шықты. 1920 жылдың 13 тамызында ол 55-ші орташа бригаданың құрметті полковнигі болып тағайындалды, ол аумақтық армиядағы Корольдік гарнизондық артиллерияның әкесінің 2-ші (Сихам) Дурхам артиллерия еріктілерінің жалғасы болды. Ол Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін осы қызметін атқарып тұрды, содан кейін ол 63-ші (Нортумбрия) әуе шабуылына қарсы полк, Корольдік артиллерияның әуе шабуылына қарсы командалығына айналды.

Солтүстік Ирландия кабинетінде

Ол 1919 жылы Вестминстердегі жаңа Әуе кеңесіне соғыстан кейінгі коалициялық үкімет тарапынан тағайындалды. 1920 жылы Әуе жөніндегі мемлекеттік хатшының орынбасары болып тағайындалған Лондондерри, бәрібір көңілі толмады және 1921 жылдың маусымында Солтүстік Ирландия үкіметінің алғашқы кабинетіне Сенат төрағасы және Білім министрі ретінде кіру үшін Ольстердегі байланыстарын пайдаланды. Лондондерри ерекше білім беруге қызығушылық танытты және, ең болмағанда, католик білім беруін тоқтату үшін секулярландырылған көзқарасты қолдады. Лондондерри білім беру мәселесі бойынша кеңес алу үшін Роберт Линн басқарған Линн комиссиясын құрды. Линн комиссия отырысында мектептерде гэль тілін оқыту мемлекеттік қаражатты бекер жұмсау болар деген пікірін білдірді, бұл ұсыныс кеңінен унионизмді қолдау ретінде қарастырылып, комиссияға қатысты католиктердің бойкотына әкелді. 1926 жылы Лондондерри Солтүстік Ирландия үкіметінен кетіп, 1929 жылы Солтүстік Ирландия парламентінен мүлдем шығып кетті.

Британдық кабинетте

Лондондерри 1926 жылғы жалпы ереуілге қатысып, орташа шахта иесінің рөлін ойнады, бұл ұстанымды Дарем графтығындағы Лондондерри шахталарының салыстырмалы табысы оңайлатты. Оның қызметі жоғары бағаланды, сондай-ақ Лондондеррилердің жетекші саяси қабылдаушылар ретіндегі рөлінің арқасында 1928 жылы премьер-министр Стэнли Болдуин оны Министрлер кабинетіне жұмыс жөніндегі бірінші комиссар ретінде тағайындады. Лондондерри 1931 жылы премьер-министр Рамзи Макдональд пен лорд-президент Болдуин басқарған төтенше жағдай үкіметіне қосылуға шақырылды. Бұл кейбір дау-дамалға себеп болды, өйткені Макдональдтың көптеген сыншылары бұрынғы лейборист көшбасшысын Эдит, Лондондерри ледиімен тым жақын қарым-қатынаста болды деп айыптады. Ұлттық үкімет 1931 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жеткен соң, ол әуе күштері жөніндегі мемлекеттік хатшы болып қайтадан Министрлер кабинетіне оралды (Лондондерриде ұшқыш куәлігі болған). Оның өкілеттігі кезеңінде, әсіресе Женевадағы Ұлттар лигасының қарусыздану конференциясының талқылаулары осы лауазымның маңыздылығы арта түсті. 1931 жылдың қыркүйегінде Жапония Қытайдың Маньчжурия аймағын басып алып, Маньчжукуо деген жалған мемлекет құрды, сонымен қатар Қытайдың қалған бөлігінің эксклюзивті жапондық ықпал аймасына кіретінін мәлімдеді, бұл пікірге Қытай үкіметі қарсы шықты. 1932 жылдың қаңтарында Шанхай шайқасының бірінші кезеңі басталды, оның барысында жапондықтар Шанхайдың көп бөлігін қиратып жіберді. Шанхайдың өртеніп жатқан көрінісі, сондай-ақ Қытай және жалпы алғанда, Тынық мұхиты аймағына қатысты жапондықтардың күшейе берген талаптары Лондондерриді Ұлыбританияның Жапонияның Британ империясына шабуыл жасауына жол бермеу үшін және ағылшын-жапон қарым-қатынастары нашарлаған жағдайда соғысқа дайын болуын қамтамасыз ету үшін күшті Корольдік әуе күштеріне мұқтаж екендігіне көндірді.

Қасиеттен айыру

Вестминстердің ішінде және сыртында антинацистердің шабуылына ұшыраған Лорд Лондондерри өзінің позициясын түсіндіру үшін 1938 жылдың наурыз айында «Біз бен Германия» деген еңбегін жариялады. Содан кейін, Мюнхен келісімінен кейін, 1938 жылдың қазан айында Лондондерри хат жазып, Гитлердің «Менің күресім» атты кітабын жазған кезде «біртіндеп түрмеде қалыптасқан теорияларына оралып жатқанын» білетінін айтты. Лондондерридің жұмысы ашық түрде антисемиттік болды, ол былай деп мәлімдеді: «Мен еврейлерге аса жақындық сезінбеймін, олардың қатысуын әртүрлі елдерде көптеген қиындықтар тудырған көптеген халықаралық дүрбелеңдерде анықтауға болады». 1940 жылы Невилл Чемберленнің премьер-министр лауазымынан кетуіне ықпалы шамалы болғаннан кейін, ол жаңа премьер-министр Уинстон Черчилльдің (оның екінші туысы) құрметіне ие бола алмады, ол оның қабілеттерін жоғары бағаламады. Интернирлену мүмкіндігі туралы әңгімелер қозғалғанда, Лондондерри Маунт-Стюартқа шегініп, онда 1943 жылы «Тағдырдың қанаттары» атты салыстырмалы түрде қысқа естеліктер жинағын жазды, оны бұрынғы әріптестерінің кейбіреулері қатты сынады және ол 1949 жылы қайтыс болды. Маунт-Стюарттағы темекі шегу бөлмесінің маңдайшасында Лондондерри өзінің дипломатиялық әрекетінің естелігі ретінде Аллах фарфорынан жасалған SS Fahnenträger (SS туын көтергіш) мүсінін сақтап қалды. Рейхмаршал Герман Герингтің сыйлығы соғыс басталғанда жойылған жоқ немесе алынып тасталған жоқ. Лорд Лондондерри 1915 жылдан 1949 жылға дейін Даун графтығының және 1928 жылдан 1949 жылға дейін Дарам графтығының Лорд-лейтенанты қызметін атқарды, сонымен қатар Дарам университеті мен Белфаст Корольдік университетінің канцлері болды. Ол 1937 жылы (Жордж VI таққа отырған жылы) Дарам қаласының мэрі болды. 1918 жылы Ирландияның құпия кеңесіне, 1921 жылы Солтүстік Ирландияның құпия кеңесіне және 1925 жылы Императорлық құпия кеңесіне мүше болып ант берді, ал 1919 жылы Гартер орденінің рыцары болып тағайындалды.

Негізгі дереккөздер

Эдит, леди Лондондерри, Көріністер. (Лондон, 1938)
Лорд Лондондерри, Біз және Германия. (Лондон, 1938)
Лорд Лондондерри, Тағдыр қанаттары. (Лондон, 1943)