Кіріспе

Канадалық суретші (1885–1970)
Канадалық суретші және Жетілік тобының жетекшісі

Лоурен Стюарт Харрис ЛЛ. Д. (23 қазан 1885 – 29 қаңтар 1970) – канадалық суретші, ең белгілісі – Жетілік тобының жетекші мүшесі. Ол канадалық өнерде ықпалдас күш ретінде және канадалық пейзаж өнеріндегі көреген ретінде маңызды рөл атқарды.

Алғашқы жылдар

Харрис 1885 жылғы 23 қазанда Брантфорд қаласында дүниеге келді. Ол Томас Морган Харрис пен Аннабель Стюарттың ұлы еді. Оның әкесі А. Харрис, Sons & Company Ltd. фирмасының хатшысы болды, ол 1891 жылы Масси фирмасымен бірігіп, кейін Масси Фергюсон деп аталған Масси Харрис компаниясын құрды. Лорен Харриске бұл осыдан туған байлық өмірінің соңына дейін қаржылық алаңдаусыз болуға мүмкіндік берді. Ол бай отбасында туғанымен, өзінің жеке жолын өзі таңдаған ерекше тұлға еді. 1894 жылы әкесі қайтыс болды, және отбасы Торонтоға көшті. 1899 жылы ол сол кезде Торонтодағы Розедейлде орналасқан Сент-Эндрю колледжіне оқуға түсті, содан кейін 1903 жылы Торонто университетінің Университет колледжінде білім алды. 1904 жылдан 1908 жылға дейін ол Берлинде Адольф Шлабиц, Франц Скарбина және, мүмкін, Фриц фон Вилльден оқыды, бұл Париж академиялары ұсынғанға ұқсас академиялық білім беруге мүмкіндік берді. Харрис үш жыл Берлинде тұрып, импрессионизм мен постимпрессионизмді зерттеді, сондай-ақ неміс және еуропалық заманауи өнер көрмелерін тамашалады. Бұл көрмелердің ішінде Берлин сецессиясының бірнеше көрмелері және 19 ғасыр неміс өнерінің толық шолуы болды. 1908 жылы ол Торонтоға оралғанға дейін Австрия, Италия, Франция және Англияға саяхат жасады. Ол өзінің ұстаздарының ғана емес, Берлинде кездескен сецессионистер қозғалысының да ықпалын алып келді. Оқулары мен ұстаздары арқылы ол теософия туралы да білуі мүмкін.

Мансап

Торонтоға 1908 жылы қайтып келген Харрис, 1909 жылы қосылған Торонтоның Өнер және әдебиет клубы арқылы достар тапты, журналист Рой Митчеллмен танысып, оған да ерте мүше ретінде дос болды. 1910 жылы ол философия мен Шығыс ойларына қызығушылық танытты, бұл Митчеллдің ықпалымен болды деуге болады, және теософияны қызу талқылай бастады (дегенмен ол 1924 жылға дейін Халықаралық теософиялық қоғамның Торонто бөлімшесіне ресми түрде қосылмады). 1910 жылдан 1918 жылға дейін ол өзінің суреттерінде Торонто қалалық пейзажына ден қойды, оның ішінде айқын жарық палитрасы, жарыққа назар аудару және кеңістіктің қабаттасқан дамуы орын сезімін беру үшін қолданылды. 1911 жылы ол Клубтың көрме залында эскиздерін көрсетіп тұрған Дж. Э. Х. Макдональдпен танысып, дос болды. Харрис пен Макдональд бірге эскиздік сапарлар жасады және 1913 жылы Буффалодағы Олбрайт галереясында (қазіргі Олбрайт Нокс галереясы) заманауи скандинавия өнерінің көрмесін бірге тамашалады. Оны көріп, олар да Канадаға тән және заманауи пейзаж өнерін жасай алатындарын түсінді. 1913 жылы Харрис Канада өнерінде бірдей ойлы суретшілердің тобын біріктіретін алғашқы қадам жасады, Монреальда болған А. Я. Джексонды Торонтоға шақырды. Келесі жылы ол және оның досы доктор Джеймс Маккалум Торонтода суретшілерге, соның ішінде Том Томсонға жұмыс істеу үшін қолжетімді студия ғимаратын салуға қаржы жұмсады. 1915 жылы Харрис Томсон үшін студия ғимаратының артында шатыр орнатып, оның өнері мен мансабына деген адалдығы Харриске шабыт берді.

Көлікпен жүру

1918 және 1919 жылдары Харрис кешірек құрылған Жетілік тобының суретшілері үшін Алгома аймағына пойызбен саяхаттарды қаржылады, Алгома Орталық темір жолымен жол тартты және Монреаль өзені мен Агава шатқалы сияқты жерлерде суреттер салды. Оның туындылары осы сапарлардың нәтижесін көрсетті: ол ашық ауада маймен эскиздер жасауды үнемі дағдыға айналдырды және осы эскиздерді негізгі картиналарын құрудағы нұсқаулық ретінде пайдаланды.

Топтың құрылуы 1920 жылы

1920 жылдың мамыр айында Харрис, Дж.Е.Х. Макдональд, Франклин Кармайкл, А.Я. Джексон, Фрэнк Джонстон, Артур Лисмер және Фредерик Варли Жетілік тобын құрды.

Жоғарғы көл

1921 жылдың күзінде Харрис Джексонмен бірге Алгомадан асып, Супериор көлінің солтүстік жағалауына жетті, және ол келесі жеті жыл бойы жыл сайын сонда қайтатын болды. Олар Алгома орталық теміржолымен Франц қаласына дейін сапар шекті, содан кейін батысқа қарай жүретін Канадалық Тынық мұхиты пойызына отырды. Харрис 1928 жылға дейін әр қазан айында Супериор көлінің солтүстік жағалауына сурет салу үшін оралып тұратын. 1910-шы жылдардың соңы мен 1920-шы жылдардың басындағы оның қалалық және Алгома суреттері мол, жарық түстермен және әсем композициялық мотивтермен ерекшеленсе, Супериор көлін сурет салу тақырыбының көзі ретінде тауып алу, ландшафт ерекшеліктерін және осы алып су бетіндегі жарықты бейнелеуді білдірді – Джексон мұны «керемет рет» деп атады. Харрис көріктің рухани жағын шектеулі түс палитрасымен, қарапайым және аскетизм стильде жеткізді.

Роки таулары

1924 жылы Джексонмен бірге Канада Роки тауларындағы Джаспер ұлттық паркіне жасаған эскиздік саяхаты Харристің тауларға деген қызығушылығының бастауы болды. Ол 1928 жылға дейін жыл сайын эскиздер жасау үшін сапар шегіп, Банф ұлттық паркі, Йохо ұлттық паркі және Маунт-Робсон провинциялық паркі маңындағы аймақтарды зерттеді.

Гренландия

1930 жылы Харрис соңғы, ұзақ сурет салу сапарына шықты, екі ай бойы Корольдік Канада атты полициясының және мұзды үзіп өтетін кемесі – SS Beothic-пен Гренландияға, Канада Арктикасына және Лабрадорға саяхаттады. Осы кезеңде ол 50-ден астам эскиз жасады. Оның мұнай панельдерінен туған арктикалық суреттері оның пейзаждық кезеңінің аяқталуын қаз дартты.

Модернизм және Харрис

Харристің суретшілік мансабы тұрақты ізденістермен өрілді. Ол «Жетілік» тобының мүшесі ішінде еуропалық және американдық модернизм үлгілерімен ұстасқан жалғыз суретші болды. Ол заманауи өнердегі жаңалықтарға әрқашан терең қызығушылық танытқан. 1926 жылы ол «Анонимді қоғамның» (оның мүшесі болған) ұйымдастырған Халықаралық заманауи өнер көрмесінде Канаданы өкілдік етті, бұл көрме Нью-Йорктегі Бруклин мұражайында көрсетілді. Ол 1927 жылы көрмені Торонтоға әкелуге көмектесті. 1934 жылы ол алғашқы абстрактілі суреттерін жасай бастады, бұл ішінара рухты түсінуге деген құштарлығымен, ішінара Жоғарғы көл, Роки таулары және Арктиканың бұрынғы пейзаждарымен байланысты болды. Осы жылдары ол 1934 жылы Нью-Гэмпшир штатының Хановер қаласына, 1938 жылы Нью-Мексико штатының Санта-Фе қаласына, ал 1940 жылы Ванкуверге көшті. Тәжірибеден өткен соң, 1936 жылдан бастап Харрис абстрактілі сурет салуға ынталы болды. 1937 жылы Эмили Карр оның соңғы жұмыстарын сипаттауын сұрағанда, Харрис былай деп жазды: «Олардың бәрі әртүрлі, бірақ бір-бірімен байланысты – кейбіреулері басқаларына қарағанда абстрактілірек, ал кейбіреулері реалистік сипатқа жақын. Қолдағы жұмыстың соңы неге әкелетінін ешкім білмейді. Мен әрқашан реализмнен алшақтауға тырысамын, себебі одан алшақтаған сайын және абстрактілі стильге енген сайын нәрселер көбірек мәнді болады, бірақ адам санасында және жүрегінде Ұлы Табиғаттың рухани күші сақталады». Уақыт өте келе ол пейзажға қатысты барлық сілтемелерді тоқтатты, ал оның туындылары органикалық формаға қарай өзгерді. Ол абстрактілі суретшінің реализмнен абстракцияға қарай қадамдары туралы 1949 жылы жарық көрген «Абстрактілі сурет туралы эсседе» жазды. 1950 жылдары ол абстрактілі экспрессионизмнің өзіндік нұсқасын жасады. 1954 жылы, абстракция туралы бұрынғы эссесінен туындаған жеке басылымда ол абстракцияны жоғары бағалап, былай деп жазды: «(абстрактілі өнерде) біз өзіміздің заманымызда шындық, сұлулық және көркемдік сезімді тудыру мен жеткізуді іздеудің ең биік ұмтылысымен үйлесімдегі шығармашылық оқиғаға қатысамыз».

Өнер ұйымдарының мүшелері

1920 жылдың мамыр айында Харрис, Дж.Е.Х. Макдональд, Франклин Кармайкл, А.Я. Джексон, Фрэнк Джонстон, Артур Лисмер және Фредерик Варли «Жетілік» тобын құрды. 1933 жылы «Жетілік» тобы таратылғаннан кейін Харрис және басқа да сақталған мүшелері оның ізбасары – Канада суретшілері тобын құруға зор үлес қосты. Харрис оның тұңғыш президенті болды. 1938 жылы ол АҚШ-та Трансценденталды суретшілер тобын ұйымдастыруға көмектесті. 1941 жылы Торонтода құрылған Канада суретшілері федерациясының негізін қалаушысы болды және (1944-1947) жылдары президент қызметін атқарды.

Құрметтер

1926 жылы оның туындысы Филадельфиядағы Сескисентениал халықаралық көрмесінде алтын медаль жеңіп алды. 1931 жылы ол Балтимор өнер мұражайы жүлдесін бірінші Балтимор панамерикалық заманауи суреттер көрмесінде жеңіп алды. 1946 жылы Харрис Британдық Колумбия университетінен құрметті доктор дәрежесін алды. 1951 жылы Торонто университетінен құқық ғылымдарының докторы (L. L. D.) дәрежесін алды. 1953 жылы Винипегтегі Манитоба университетінен құқық ғылымдарының докторы (L. L. D.) дәрежесін алды. 1961 жылы ол Канада Кеңесінің 1961 жылғы медалімен марапатталды. 1969 жылы оған Канада Корольдік өнер академиясының медалі табысталды. 1970 жылы ол Канада орденінің серігі атағымен марапатталды, бұл атақ өлімнен кейін берілді. Харрис Федералдық мұра тізіліміндегі тарихи тұлға ретінде тіркелген.

Жеке өмір

1910 жылы 20 қаңтарда Харрис Беатрис (Трикси) Филлипске үйленді. Олардың үш баласы болды: Лоурен П. Харрис, Маргарет Энн Харрис және Говард К. Харрис, барлығы да некелерінің алғашқы он жылында дүниеге келді. Кейін Харрис мектептегі досы Ф. Б. Хаусердің әйелі Бесске ғашық болды, бірақ сол кезде, әсіресе Харрис сияқты қоғамда белгілі адам үшін ажырасу үлкен дау тудырады деп есептелді. Харрис 24 жылдық әйелі Триксиді тастап, 1934 жылы Бесс Хаузерге үйленді. Триксидің отбасы оның осы әрекеттері үшін оған бигамия айыбын тағумен қорқытты. Осы жылы ол Бесспен бірге үйлерін тастап, АҚШ-қа көшіп кетті. 1940 жылы олар Ванкуверге (Британдық Колумбия) көшіп барды. Бесс 1969 жылы қайтыс болды. Харрис 1970 жылы Ванкуверде дүние салды. Оның және Бесс екеуінің күлдері Клейнбургтегі МакМайкл канадалық өнер жинағының жерінде жерленген.

Мұра

Торонтодағы Розедейлдегі 145 Розедейл Вэлли Роудтағы саябаққа оның есімі берілді. Лоурен Харристің жеке көрмесі Америка Құрама Штаттарында, Нью-Йорктегі Америка қоғамының көркемсурет галереясында көрсетілді. 2015 жылы Стив Мартиннің жетекшілігімен "Солтүстік идеясы: Лоурен Харрис суреттері" атты Харрис туындыларының көшпелі көрмесі Лос-Анджелестегі Хаммер мұражайында ашылды. 2016 жылы TV Ontario телеарнасы Харрис өміріне арналған "Ғайынат ән салатын жер" деген фильмді жасады. Фильмді Питер Реймонт жасап, Нэнси Ланг режиссерлік етті. 2017 жылы Роалд Насгаард пен Гвендолин Оуэнс атты қонақ кураторлар МакМайкл Канадалық өнер жинағындағы жетпіске жуық картинадан тұратын "Жоғары жағдайлар: Лоурен С. Харрис және оның Солтүстік Америкалық замандастары" атты көрмені ұйымдастырды. Көрмеде Харриспен бір дәуірде өмір сүрген канадалық және американдық суретшілердің – Бертрам Брукер, Эмили Карр, Лайонел ЛеМойн Фицджеральд, Артур Доув, Джорджия О’Кифф, Реймонд Джонсон, Эмиль Бисттрам және Марсден Хартлидің туындылары қойылды.

Сату бағасының рекордтық көрсеткіші

1981 жылы Баффин аралының «Саут-Шор» суреті 240 000 долларға сатылды, бұл канадалық сурет үшін рекордтық баға еді. 2001 жылдың 29 мамырында Харристің Баффин аралы суреті 2,2 миллион долларға сатылды (сол кезге дейін рекорд). Аукционға дейін сарапшылар алғашқы «Жетілік» тобының суретшісінің туындысы 1 миллион доллардан асып кетеді деп болжаған, бірақ ешкім оның екі еседен көп сомаға сатылатынын күтпеген. Сурет әрдайым жеке коллекцияларда болды және мұздай ақ таулар мен керемет көк аспанды бейнелейді. 2005 жылы Харристің «Альгома төбесі» суреті Sotheby’s аукционында 1,38 миллион долларға сатылды. Ол бірнеше жыл бойы Торонтодағы аурухананың қоймасында сақталып, тазалаушылар тапқанша ұмытылып кеткендей болды. 2007 жылдың 23 мамырында Харристің «Қысқы орман және қызыл үй, қалалық сурет II» туындысы Ванкувердегі Heffel галереясында аукционға шығарылды. 1924 жылы жасалған бұл керемет сурет 800 000 – 1 200 000 доллар аралығында бағаланды. Сурет рекордтық 2 875 000 долларға (премиум қосылған) сатылды. 2008 жылдың 24 қарашасында Харристің «Нерке, Гренландия» суреті Торонто аукционында 2 миллион долларға сатылды (сатуға шығарған бағасынан төрт есе көп). 2009 жылдың 26 қарашасында Харристің «Ескі діңгек» мұнай эскизі Торонто аукционында 3,51 миллион долларға сатылды. 2010 жылдың мамырында Харристің «Байлот аралы I» суреті Ванкувердегі (Британдық Колумбия) Heffel галереясының аукционында 2,8 миллион долларға сатылды. 2015 жылдың 26 қарашасында оның «Тау және мұздық» суреті Торонтодағы Heffel Fine Art аукцион үйінің аукционында 3,9 миллион долларға сатылып, Харристің туындыларының сатылуы бойынша бұрынғы рекордты жаңартты. Сол аукционда тағы бір туындысы, «Қысқы пейзаж», 3,1 миллион долларға сатылды. 2016 жылдың 23 қарашасында 3–5 миллион долларға бағаланған «Тау пішіндері» Heffel аукционында 11,2 миллион долларға сатылды, бұл қазіргі рекордтық көрсеткіш.